رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوجولدار قۇرىلىسىن جوبالاعان كەزدە نەمەسە وعان كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ كەزىندە ۇمىتۋعا بولمايتىن ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. بۇل – جول بويىنداعى سەرۆيستىك نىسانداردى مەملەكەتتىك ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ. ەلىمىزدە جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ ءىسىنىڭ جاي-كۇيى قالاي؟
اشىعىن ايتقاندا, بۇل ماسەلەدە بارەكەلدى دەي قوياتىنداي ەشتەڭە جوق. «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسىندا جيناقتالعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكاداعى 1819 جول سەرۆيستىك نىساننىڭ تەك 850-ءى عانا ۇلتتىق ستاندارتتارعا سايكەس. جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىن دامىتۋ ىسىندە قانداي ولشەمدەر نازارعا الىنۋعا ءتيىس؟ 2016 جىلدىڭ 24 شىلدەسىندە ەل ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس «ا», «ۆ», «س» جانە «د» ستاندارتتارى بەكىتىلگەن. جولداعى ءتيىستى نىساندار وسى ستاندارتتارعا سايكەس جوبالانىپ سالىنۋعا ءتيىس.
قازىر بۇل جۇمىستى جولعا قويۋعا «قازاۆتوجول» مەن «بايتەرەك» حولدينگى اراسىندا جاسالعان كەلىسىم وڭ ىقپالىن تيگىزە باستادى. ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى – جول بويى سەرۆيسىن دامىتۋعا جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىن تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالعانى. سوعان سايكەس ولارعا پايىزدىق مولشەرلەمەسى تومەن نەسيە بەرىلمەك. سەرۆيستىك كەشەن جوباسى ءۇشىن 1 ملرد تەڭگەگە دەيىن نەسيە راسىمدەۋگە بولادى.
رەسپۋبليكا بويىنشا اتالعان باعدارلامانىڭ بيۋدجەتى 15 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. بۇعان قاتىساتىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى وتاندىق بانكتەردىڭ كوشىن «سبەربانك» اق باستاپ تۇر. ونىڭ جول بويى سەرۆيسى نىساندارىن تۇرعىزۋعا ءبولىپ وتىرعان نەسيەلىك قاراجاتىنىڭ كولەمى 6 ملرد تەڭگەدەن اسىپ تۇسەدى. جول بويى سەرۆيسىنە كەمپينگ, جانار-جاعارماي بەكەتى, اسحانا, ساۋدا جانە دەمالۋ ورىندارى, سونداي-اق ەستاكادا سەكىلدى قۇرىلىس نىساندارى جاتادى. وسى اتالعان نىساندار قامتىلعاندا, ءبۇتىن ءبىر كەشەن پايدا بولماق. «قازاۆتوجول» ۇك اق الدىن الا جاساعان ەسەپتەرگە قاراعاندا, مۇنداي كەشەندى تۇرعىزۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 750 ملن تەڭگە قاراجات قاجەت ەكەن. اتالعان كومپانيانىڭ بيزنەستى دامىتۋ ستراتەگيالارى جانە اقپاراتتار باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان تۇرسىنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي كەشەندى بىرنەشە كاسىپكەردىڭ بىرلەسىپ سالعانى الدەقايدا ءتيىمدى. وسىنداي قاناتقاقتى جوبا «قازاۆتوجول» ۇك اق قاراعاندى وبلىسى اكىمدىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وساكاروۆ اۋدانىندا قولعا الىندى. ءسويتىپ, بىرنەشە كاسىپكەر اۋكتسيون ارقىلى جەر تەلىمدەرىن ساتىپ الىپ, كەشەن تۇرعىزۋعا كىرىستى.
سەرۆيس نىساندارى ينفراقۇرىلىمداردان جانە ينجەنەرلىك جەلىلەردەن قاشىق ورنالاسقان جاعدايدا ونىڭ قۇنى تىم قىمباتقا تۇسەدى. ساراپشىلاردىڭ تۇجىرىمى وسىنداي. مۇنداي جاعدايدا كاسىپكەرلەر بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنا ارقا سۇيەي الادى. دامۋ باعدارلاماسى ارقىلى بالاما ەنەرگيا كوزدەرى قۇرىلىستارىن تۇرعىزۋ ءۇشىن جىلدىق ءوسىمى 12-14 پايىزدى قۇرايتىن نەسيە الۋعا مۇمكىندىك بار. ءوسىمنىڭ 10 پايىزىن ەلىمىزدەگى دامۋ قورى سۋبسيديالاي الاتىنىن ەسكەرسەك, كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن.
جول بويى سەرۆيسى نىساندارىنىڭ جاي-كۇيى اقتوبە وبلىسىندا قانداي دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك. وڭىردە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوجولداردىڭ ۇزىندىعى 1892 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇعان قوسا وبلىستىڭ 600 شاقىرىمنان اساتىن اۋماعىن «باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى قيىپ وتەدى. بۇل ارالىقتا شەتەلدىك اۆتوكولىك يەلەرى كوپ كەزدەسەدى. ياعني, سەرۆيس دەڭگەيى جوعارى بولسا, ەلىمىز ءۇشىن دە, وتاندىق كاسىپ يەلەرى ءۇشىن دە ءبىر مارتەبە ەمەس پە؟ شەتەلدىك جولاۋشىلاردىڭ وسى قىزمەتتى پايدالانعانى ءۇشىن تولەيتىن قاراجاتى ارتىقتىق ەتپەسە كەرەك.
ايتسە دە وڭىردە جول بويى سەرۆيسىنىڭ قازىرگى احۋالى كوڭىل كونشىتپەيدى. ايتالىق, وبلىستاعى 145 ءتيىستى نىساننىڭ تەك 85-ءى عانا ۇلتتىق ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. جول ۇستىندە كوزگە مۇلدەم قوراش كورىنەتىن كەمپينگتەر جەتكىلىكتى. قازىرگى تالاپتار بۇرىنعى كەزدەگىدەي جول بويىندا ۇيشىكتەر سالۋدى كوتەرمەيدى. سوندىقتان ونىڭ ءبارىن بۇزىپ, جاڭادان سالۋ جوبالانىپ وتىرعانىن جەتكىزدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى امانعالي بەردالين.
«قازاۆتوجول» ۇك اق اقتوبە فيليالىنان الىنعان دەرەكتەر وڭىردەگى جارامدى دەپ ەسەپتەلگەن جول بويى سەرۆيسى نىساندارىنىڭ ساۋساقپەن ساناپ الارلىقتاي بولىگى عانا «ا» ستاندارتى ساناتىنا سايكەس كەلەتىنىن كورسەتەدى. وكىنىشكە قاراي, «ۆ» ساناتى جونىندە دە وسىلاي دەۋگە بولادى. «س» ستاندارتى ساپىنداعىلار 44 بولسا, «د» توبىنداعىلاردىڭ سانى – 33.
وسى ارادا تەمىر اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, جەكە كاسىپكەر نۇرلان ەسەنعالي ۇلى «ا» جانە «ۆ» ساناتتارىنا كىرەتىن كەمپينگ قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارىنا قاتىستى قانداي كەدەرگىگە تاپ بولعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. سەبەبى, بۇل جالپى وسى جۇمىسقا قاتىستى احۋالدان حابار بەرەتىن ءبىر مىسال. كاسىپكەر العا قويعان ماقساتىن ورىنداۋ ءۇشىن «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى شەڭبەرىنە ءتيىستى قۇجات تاپسىرىپتى. ايتسە دە, ول جوعارى جاقتاعى وكىلەتتى ۇيىمداردان «اقتوبە وبلىسىندا مۇنداي جوبا قاراستىرىلماعان» دەگەن جاۋاپ العان. ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن ايىرا كەلگەندە اۋدان ساۋلەتشىلەرىنىڭ جول بويى سەرۆيسى جوبالارىنا نەمقۇرايلى قارايتىنى انىقتالدى. وسىلايشا, شالعاي اۋداننان قۇجات تاپسىرعان كاسىپكەردىڭ باستاپقى جوباسى وتپەي قالدى. وبلىستا الداعى ۋاقىتتا مۇنداي ولقىلىقتارعا جول بەرىلمەۋى ءۇشىن اتالعان ساناتتارداعى سەرۆيستىك جوبالاردىڭ ۇلگىسى اۋداندارعا جىبەرىلەتىن بولدى. وبلىس ورتالىعىنداعى الەۋەتتى كاسىپكەرلەردى جول بويى سەرۆيسى نىساندارىن سالۋعا جانە ولاردىڭ قاراعاندى وبلىسىنداعى سەكىلدى قاناتقاقتى جوباعا قاتىسۋعا ۇندەيتىن باستامالار دا قولداۋعا تۇرارلىقتاي.
ءتۇيىپ ايتقاندا, اقتوبە وبلىسىندا جول بويى سەرۆيسىنىڭ جاڭا نىساندارىن ۇلتتىق ستاندارتتارعا ساي تۇرعىزۋ ءىسى كەزەك كۇتتىرمەيدى. سونداي-اق اتى بار دا, زاتى جوق كەمپينگتەردى دە وسى ولشەم مەن دەڭگەيگە قايتا لايىقتاپ سالۋدىڭ دا ماڭىزى ەرەكشە. بۇل رەتتە جاڭا ءىستى باستاۋعا بەل بۋعان بيزنەسمەندەر ءتۇرلى ساناتتاعى نىساندار جوباسىن «قازاۆتوجول» ۇك اق-مەن بىرلەسىپ جاساۋعا ءتيىس. باستى ماقسات – جول بويى سەرۆيسى نىساندارىنىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ال جەر تەلىمدەرىن بەرۋ ماسەلەسى ءتيىستى ينفراقۇرىلىمدىق جەلىلەردىڭ دامۋ دەڭگەيىنە قاراي شەشىمىن تاۋىپ جاتسا, بۇل ءىس وڭعا باساتىنى ءسوزسىز.
بۇل ءۇشىن ءتيىستى تالداۋلار مەن ساراپتامالار جۇرگىزىلگەنى ءجون. سونىڭ شەڭبەرىنە سوڭعى ستاندارتتاعى «ا», «ۆ», «س» جانە «د» ساناتتارى ەنگىزىلىپ, سەرۆيستىك نىساندارىنىڭ قاي جەرگە سالىناتىنى جانە ارقايسىسىنىڭ اراسى قانشا شاقىرىمدى قۇرايتىنى انىقتالسا, ءىس ناتيجەلى بولماق. وڭىرلەردىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى دە ەسكەرىلۋگە ءتيىس.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اقتوبە وبلىسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ ىسىندە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. جول بويى سەرۆيستەرىن جەتىلدىرۋ اقساپ تۇرعان تۋريزم سالاسىنىڭ دا ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ كەتۋىنە ۇلەسىن قوسادى.
اقتوبە