قوڭىرتاۋ مەتەوريتى

كورشى جۇرتتىڭ ايتۋىنشا, مەتەوريت تۇسكەننەن كەيىن كول­دىڭ سۋى بۇرىنعىدان وزگەرىپ, تا­زارىپ قالسا كەرەك. ال قازاق جەرىنە وسىنداي مەتەوريت تۇس­كەن بە؟ ءتۇسىپتى. ارينە بۇل جايت عا­لىمدار, گەولوگتار بولماسا, جالپى جۇرتقا بەلگىلى ەمەس.

اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىنداعى جامانشىڭ جا­نە قاراعاندى وبلىسىنداعى شولاق دەگەن جەرلەرگە تۇس­كەن استروبلەمالارى ازداپ زەرت­تەلگەن دە كورىنەدى. ال قوس­تا­ناي وبلىسىنىڭ قامىستى اۋ­دانىنداعى شەڭبەركولدىڭ «قو­ڭىرتاۋ استروبلەماسى» دەپ اتالاتىن مەتەوريت سى­نىعى قۇلاعان ورىن ەكەنىن قوس­تانايلىقتار دا اسا بىلە بەر­مەيدى. ول عالىمدار تاراپىنان دا نازارعا ىلىنە قويماپتى.

اۋماعى ەداۋىر شەڭبەر جا­زىقتىڭ بۇل كۇندە كولدىڭ كە­ۋىپ قالعان تابانى سەكىلدى ءشوپ باسىپ كەتكەن ەڭىس جەردەن ەش ايىرماشىلىعى جوق. ول تۋرالى ەشكىم الابوتەن ەشنارسە ويلامايدى. گەولوگ اعايىنداردىڭ وكىلى ن.سكريابين مەن گ.بەرسەنەۆ وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى وسى ارالىقتا بارلاۋ جۇر­گىزۋ كەزىندە ليتوسفەرادا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىسقا تاپ بو­لادى. ادەتتە جەر قىرتىسى 20 مەتر, كەي جەرلەرى, ءتىپتى 10 مەتر قالىڭدىقتى قۇراپ جاتادى. ال ءدال وسى شەڭبەركولدىڭ اۋماعىندا 200 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن توپىراق قىرتىسىنىڭ بورپىلداق, جۇمساق ەكەنى انىق­تالعان. زەرتتەۋشىلەر گەولوگيا­لىق, پالەوبوتانيكالىق, اەرو­فو­توتۇسىرىلىم ماتەريالدارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىنا جانە عىلىمداعى باسقا دا گيپوتەزاعا سۇيەنىپ, بۇل مەكەن اسپان دەنەسى قۇلاعان ورىن دەگەن بايلامعا توقتاپتى. عىلىمي بولجام بو­يىنشا, وليگوتسەن-ميوتسەن دا­ۋىرىندە مەتەور سىنىعى قۇلا­عاندا ديامەترى ءبىر شاقىرىم شۇڭقىر بولىپ ۇڭىرەيىپ قالادى. قانداي كۇشپەن سوعىلعان دە­ڭىز!..

ەندى ول نەگە «قوڭىرتاۋ اس­ت­رو­بلەماسى» اتالعان؟ بۇل – وڭىردەگى ەڭ بيىك نۇكتە. ول جەردە بيىك تاۋتوبە بولۋى دا مۇمكىن. گەوفيزيكتەردىڭ ايتۋىنشا, وتە ىستىق تەمپەراتۋراداعى جۇل­دىز جارىقشاعى سول توبەنى جەر­مەن-جەكسەن ەتكەن. ال ودان شاشىراعان ۇشقىندار جەتى-سەگىز شاقىرىمعا دەيىن اتقىلاپ, شوي تاس بولىپ قاتىپ قالادى. سول ماڭدا شاشىلىپ جاتقان تاستار دا كادىمگى تاستاردان ەرەك­شە, قوجىرلانىپ, كادىمگى اق­بالشىقتان يلەپ قاتىرىپ تاستاعان سەكىلدى. وسىنداي عى­لىمي بولجامداردى العاش 1992 جىلى ۆ.ۆوينوۆ پەن ا.برا­گين «توپوركوۆ وقۋلارى» جينا­عى­نىڭ ءبىرىنشى سانىندا جاريالادى.

تالدىكول نەگىزگى مەكتەبىن­دەگى جاعىراپيا جانە بيولوگيا پاندەرىنىڭ مۇعالىمى روزا دوس­مۇحامەدوۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن وقۋشىلاردىڭ باستاماشىل توبى وسىدان بىرەر جىل بۇ­رىن الەۋمەتتىك يدەيالار مەن باستامالار جارمەڭكەسىندە رۋ­حاني, تاريحي-مادەني قۇن­دىلىقتاردى ساقتاۋ جانە دامىتۋ اتالىمى بويىنشا «گەو­لوگو-ەكولوگيچەسكايا ەكس­كۋرسيا: «كۋنگۋرتاۋسكايا استروبلەما وزە­­را كرۋگلوگو» تاقىرىبىمەن جە­ڭىمپاز اتاندى. ۇستاز بەن وقۋ­شىلاردىڭ ماقساتى بيىك. ولار ولكەنى تا­نۋمەن قاتار, ۇكى­مەت الدى­نا كوكتەمدە-كۇزدە قۇستار دامىلدايتىن قوڭىر­تاۋ مە­تەوريتى تۇسكەن اۋماقتى تا­بي­عي مەملەكەتتىك رەزەرۆات ەتۋ ماسەلەسىن قويۋدى جانە قو­ڭىر­تاۋ تاسىنىڭ زەرتتەلۋىن سۇراۋدى الىپ شىققىسى كەلەدى. ەگەر قوڭىرتاۋ مەتەوريتى زەرت­تەلەتىن بولسا, عىلىمنىڭ بىر­نەشە سالاسى, ەكولوگيانىڭ جا­ھاندىق ماسەلەلەرى بويىنشا ماڭىزدى ماعلۇماتتار الىنار ەدى دەپ ۇمىت­تەنەدى.

قوستاناي وبلىسى,

قامىستى اۋدانى