جايىلىمدىق جەرلەردىڭ جايى الاڭداتادى

جالپى, جايىلىمداردى پايدالانۋدا ءتيىستى تالاپتار قانشالىقتى ساقتالۋدا جانە بىرقاتار ايماقتا مال باسىنا شاققاندا جايىلىمدىق جەرلەر تاپشىلىعىنىڭ تۋىنداۋى­نا نە سەبەپ دەگەن ساۋالدىڭ تۋاتىنى ورىندى. شىنىندا دا بۇل ماسەلە شارۋالاردىڭ دا كوكەيكەستى ماسەلەسىنە اينالدى. سوندىقتان دا جايىلىمداردى پايدالانۋدى رەتتەۋ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.

 وبلىستىق جەر قاتىناستارى باس­قارماسىنىڭ باسشىسى باح­تي­يار كوپبوسىنوۆ جال­پى جا­يى­­لىمدىق جەرلەر­گە جۇر­گى­زىل­گەن تالداۋ قورى­تىن­دىسىنا سايكەس, ەلىمىزدىڭ «جايى­لىم­دار تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپ­تا­رى مەن نورمالارىنىڭ ورىن­دالماي وتىرعانىن ايتتى. باس­قار­ما باسشىسىنىڭ ايتۋىن­شا, بەكىتىلگەن جايىلىمدار جۇك­­­تەمەسى نورمالارىنىڭ ساق­­تالماۋى سالدارىنان ەلدى­مە­­كەندەر ماڭىنداعى جايى­لىم­دىق جەرلەردىڭ توزۋ ءۇردىسى مەن مال باسىنا شاق­قان­داعى جەتىسپەۋشىلىگى تۋىن­دا­عان. بۇ­گىن­گى تاڭدا ءوڭىر تۇر­عىن­دارى­نىڭ اۋلاسىنداعى مال باسى­نا قاجەت جايىلىم كولە­مى 3 ملن 600 مىڭنان استام گەكتاردى قۇراپ وتىر ەكەن. ء«ار­بىر ەلدىمەكەن بويىنشا شار­ۋا­­شىلىقتاردىڭ بارلىق سانات­تا­رىنداعى مال باسىنىڭ ەسەبى الىنىپ, جايىلىمدىق جەرلەردى ناقتىلاۋ جۇرگىزىلدى. ءار اۋىل­دىق وكرۋگ بويىنشا جالپى پاي­دا­لانىمداعى جايىلىمدىق جەر­لەردىڭ پايدالانۋعا بەرى­لىپ كەتكەن بولىگىنىڭ جانە ەلدى­مە­كەن­دەر اۋماعىنا جاقىن ورنا­لاسقان جايىلىمداردىڭ يەلە­رىن انىقتاۋ جۇمىستارى جۇر­گى­زىلدى. تالداۋ ناتيجەسى بو­يىنشا بايزاق, جۋالى, قورداي جانە مەركى اۋداندارىنىڭ 19 اۋىلدىق وكرۋگىندە جالپى پايدالانىمداعى 1,044 مىڭ گەكتار جايىلىمنىڭ 35 جەر پايدالانۋشىعا بەرىلىپ كەت­كەن­دىگى انىقتالدى», دەيدى ب.كوپ­بو­سىنوۆ.

سونىمەن قاتار جەر كاداس­ترىنداعى مالىمەتتەرگە سايكەس, اتالعان اۋماقتا 92 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەرلەر بەكىتىلىپ, 364 جەر پايدالانۋشىلار ءتىزىمى جاسا­لىپتى. ەندى وسى جەرلەردى جەر پايدالانۋشىلارمەن كەلىسە وتىرىپ, اۋىلدىق اكىم­دىك­تەرگە بەكىتىپ بەرۋ ارقىلى 57 اۋىلدىق وكرۋگ بويىنشا جايى­لىمدارعا دەگەن سۇرانىستى قانا­عاتتاندىرۋعا بولادى ەكەن. ماسەلەن, اعىمداعى جىلى جۋا­لى اۋدانىندا كورسەتىلگەن اۋماق­قا كىرەتىن 120 گەكتار جا­يى­­لىمنىڭ 100 گەكتارى مەم­لەكەتكە قايتارىلعان. زەر­دەلەۋ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋا­شى­لى­عى كاسىپورىندارى, شارۋا قوجا­لىق­تارى جانە وزىندىك قوسال­قى شارۋاشىلىقتار بويىنشا تىركەلگەن مال باسىنىڭ ەسەبى دە ناقتىلانعان. سونداي-اق شۋ اۋدانىنىڭ جيدەلى, شوقپار, ەسپە, قۇلاقشىن, الايعىر ەلدىمەكەندەرى بويىنشا جاپسارلاس جەرلەر ەسەبىنەن جانە بىرلىك, ەسكى شۋ, قوراعاتى, شوقپار اۋىلدىق وكرۋگتەرىنە شالعايداعى مال جايىلىمدارى ەسەبىنەن 13900 گەكتار جايىلىمداردى قوسىمشا ءبولىپ بەرۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە مالداردى جازعى جايلاۋعا شىعارۋ ارقىلى ەلدى­مەكەندەر ماڭىنداعى جايىلىمداردى توزۋدان ساقتايدى. ازىرگە وڭىردەگى ءبىردى-ەكىلى اۋدان­داردا بولماسا, بۇل تاجىريبە بارلىق اۋداندا قولدانىسقا ەنبەگەن.

جالپى, جامبىل وبلى­سى مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى ءوڭىر بولعاندىقتان, مال باسىن ارتتىرۋ بويىنشا دا جۇمىس­تار جۇرگىزىلۋدە. بۇل رەتتە جايى­لىمدىق جەرلەرگە دەگەن سۇرا­نىستىڭ جىلداعىدان ارتىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرلان قۇلكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە مال باسى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءمۇيىزدى ءىرى قارا 440 425 باسقا جەتىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 29079 باسقا وسكەن. سونىمەن قاتار جىلقى سانى 14 1904 باسقا ءوسىپ, بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 10296 باسقا ارتقان. ال قوي مەن ەشكى 33 23121 باسقا ءوسىپ, 124457 باسقا دەيىن كوبەيگەن. دەي تۇر­عانمەن, وبلىستىق جەر قاتى­ناستارى باسقارماسىنىڭ مالى­مەتىنشە, 1992 جىلمەن سالىس­تىرعاندا بيىلعى قوي-ەشكى سانى 4,238 مىڭ جانە تۇيە 2,1 مىڭ باسقا كەمىگەن. ياعني, وبلىس­تا تىركەلگەن مال باسى 1992 جىلعى دەڭگەيگە جەتپەگەن. الايدا وڭىردە بىردە-ءبىر باس مال اسىرا­­ماسا دا, ءوز يەلىكتەرىندە ايتار­لىق­تاي كولەمدە جايى­لىم­دىق جەر­لەردى ۇستاپ وتىرعان اگروقۇرىلىمدار بار بولىپ شىقتى. «تالداۋ ناتيجەسى وبلىس اۋداندارىندا يەلىگىندە جايىلىمدىق جەرلەرى بار 5574 اگروقۇرىلىمداردىڭ بىردە-ءبىر باس مال ۇستامايتىندىعىن كور­سەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان ەلدىمەكەندەر ماڭىن­دا­عى جايىلىمدارعا جۇك­تە­مە ارتىپ, بۇل جەرلەر دەگرا­دا­تسياعا ۇشىراۋدا», دەيدى ب.كوپ­بو­سىنوۆ. مال اسىراماسا دا يەلىكتەرىنە كوپ جەرلەردى الىپ العان اگروقۇرىلىمداردا بار­لى­عى 1 ملن 700 مىڭ گەكتاردان استام جايىلىمدىق القاپ تىركەلگەن. بۇل دەرەكتەر اتالعان باسقارمانىڭ مونيتورينگىلەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە انىقتالعان.

بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىن وركەندەتۋ ماقساتىندا جايىلىمدى ارت­تى­رۋ­دىڭ جانە ونى ءتيىمدى پاي­دا­لانۋدىڭ ماڭىزى زور. بىراق وڭىردە مال باسى مەن يەلىگىندەگى جايىلىمنىڭ اۋماعى ساي كەل­مەي­تىن شارۋا قوجالىقتارى كوپ. كەزىندە ەسەبىن تاۋىپ تالاي جەردى ەڭسەرىپ قالعاندار ەندى وزگەنىڭ مالىن ءوز اۋما­عى­نا جولاتپايدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, پايدالانۋسىز جات­قان بوس جەردىڭ جايى دا وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇگىندە جامبىل وبلىسىندا 1 ملن 926 مىڭ 256 گەكتار بوس جەر بار ەكەن. ال باسقا مەملەكەت پايدالانىپ جاتقان جەر كولەمى 2 ملن 489 مىڭ 300 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە رەسەي مەملەكەتى سارىسۋ جانە مويىنقۇم اۋدان­دا­رىنا ەكى پوليگون سالىپ, پايدالانۋدا. قازىرگى كەزدە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ تاراپىنان اتالعان جەرلەردى مەملەكەتكە قايتارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.

بۇگىنگى تاڭدا پايدالانۋ­سىز جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى قولدانىستاعى زاڭناما اياسىندا مەملەكەت مەنشىگىنە قايتا­رۋ­دىڭ جانە قايتا ىسكە قوسۋدىڭ ماڭىزى ارتىپ تۇر. بۇل رەتتە وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ وڭىردەگى بارلىق ەلدىمەكەندەر اۋماعىنداعى جايىلىمدىق جەر­لەردى نورماعا سايكەس قايتا ەسەپتەۋ مەن سارالاۋدان وتكىزۋ كەرەگىن ايتىپ, ءتيىستى باس­شى­لارعا ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار جايىلىمدىق جەرلەردى كۇ­تىپ ۇستاۋ مەن جەردى جالعا الۋشى­لار­دىڭ مىندەتتەمەلەرى بو­يىنشا تالداۋ جۇرگىزۋ دە باس­تى نازاردا بولۋى كەرەك. بۇل ماسەلەدە ۇيىمداستىرۋ جانە تۇسىندىرمە جۇمىستارىنىڭ دا ءجونى بولەك.

جامبىل وبلىسى