كونستيتۋتسيا كۇنى قارساڭىندا قازاقستاندىقتار نەگىزگى زاڭنىڭ ولشەۋسىز جانە تۇراقتى الەۋەتىن ەرەكشە باعامدايتىنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە, قازىرگى ساتتە جالپى قوعام جاڭا پرەزيدەنتتىڭ وزىنە بەرىلگەن سەنىم مانداتىنا جاۋاپ رەتىندە ۇسىنعان كەلەشەك جوسپارلار مەن دامۋ باعىتىن ءجىتى قاداعالاپ, مەملەكەت كومەگىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتۋدا. كونستيتۋتسيا كۇنىنەن كەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا تۇڭعىش جولداۋىن جاسايدى دەگەن جاڭالىق تا حالىقتىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارىپ وتىر.
نەگىزىنەن, پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا جاريالانعان جانە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتىلعان تاپسىرمالاردان دا كوپ جايدى اڭعارۋعا بولادى. قازىرگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدىڭ باستى لەيتموتيۆى – مەملەكەت باسشىسى قىزمەتىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ رۋحىنا, ونىڭ بۇزىلماي ورىندالۋ تالابىنا سايكەس كەلۋى جانە قالىڭ بۇقارانى الەۋمەتتىك قولداۋ, سايىپ كەلگەندە, بيلىكتىڭ زاڭدىلىعىن نىعايتىپ, ساياسي تيىمدىلىگىن ايقىندايدى. بۇل رەتتە كۇن ءتارتىبىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلىپ, جانعا باتقان ماسەلەلەرى العا شىعادى.
وسى ورايدا مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سيپاتىنا باسا نازار اۋدارۋ العا شىعىپ وتىر, ويتكەنى بۇل الەۋمەتتىك ساياساتتى تابىسپەن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان ءبىرىنشى كەزەكتە ازاماتتاردىڭ تۇتىنۋشىلىق كەپىلسىز نەسيەلەردى تولەۋگە كومەكتەسۋ تۋرالى كوپتەگەن وتىنىشتەرىنە دەن قويىلدى.
ەل پرەزيدەنتى الەۋمەتتىك تۇرعىدان العاندا نەعۇرلىم وسال توپتاعى – كوپ بالالى وتباسىلار, مۇگەدەك بالالارى بار وتباسىلار, جالعىز اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلار, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار, جەتىم بالالار سياقتى ازاماتتارعا ەرەكشە نازار اۋداردى. جالپى سانى شامامەن 500 مىڭداي ادام ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ومىرلىك اۋىر جاعدايلارعا تاپ بولىپ, وزدەرىنە العان كرەديتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي الماعانى بەلگىلى.
بۇل رەتتە كرەديتتەردىڭ 86%-دان استامىنىڭ مولشەرى 1 ملن تەڭگەدەن از ەكەن. بەرەشەكتىڭ ورتاشا مولشەرى شامامەن 300 مىڭ تەڭگە جانە دە بۇل ادامداردىڭ ءوز بەتتەرىنشە قارىزدارىنان قۇتىلۋعا ەش مۇمكىندىكتەرى جوق. قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك مەملەكەت ەكەندىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق نورمانى نەگىزگە الا وتىرىپ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندىقتاردىڭ تاپ وسى ساناتتارىنا قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا تەڭدەسسىز قادام جاسادى.
ەندى مەملەكەت ازاماتتاردىڭ جوعارىدا اتالعان ساناتتارىنا جاتاتىن ءاربىر قارىز الۋشى ءۇشىن تىكەلەي جانە اتاۋلى قارجىلىق كومەك نەگىزىندە ءبىر رەتتىك اكتسيا تارتىبىمەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردە جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىندا جالپى كولەمى 300 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى نەگىزگى بورىشتى جانە ول بويىنشا ەسەپتەلگەن سىياقىنى وتەيتىن بولدى. قارىز الۋشىلاردىڭ 55%-دان استامى ءۇشىن, ياعني 250 مىڭ ادام ءۇشىن بۇل نەگىزگى قارىز بەن سىياقىنى قوسا العاندا, جالپى قارىز مولشەرىنىڭ تولىق تولەنۋىن بىلدىرەدى. قالعان قارىز الۋشىلار ءۇشىن ولاردىڭ بورىشىنىڭ 300 مىڭ تەڭگە مولشەرىندەگى ءبىر بولىگى وتەلەدى, بۇل ولاردىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە بورىشتىق جۇكتەمەنى تومەندەتۋدە ەلەۋلى قولداۋ بولادى. بانكتەردە جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىندا كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق قارىزدارى بار بارلىق ازامات ءۇشىن 2019 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا ەسەپتەلگەن ايىپپۇلدار مەن وسىماقىلار ەسەپتەن شىعارىلادى.
بۇدان باسقا, 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى بار جەكە تۇلعالاردىڭ بارلىق كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق قارىزدارى بويىنشا كرەديتتەردى بەرۋ مەن قىزمەت كورسەتۋگە بايلانىستى تۇراقسىزدىق ايىبىن, كوميسسيالار مەن وزگە دە تولەمدەردى ەسەپتەۋگە تىيىم سالىندى.
1 ماۋسىمنان باستاپ جەكەلەگەن بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 30%-عا دەيىن ءوستى. 1 ساۋىردەن باستاپ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ كريتەريى وزگەرتىلىپ, بۇل كومەك مولشەرىنىڭ وسۋىنە جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك رەتسيپيەنتتەرىنىڭ 3 ەسەگە جۋىق ۇلعايۋىنا مۇمكىندىك بەردى. 202,5 ملرد تەڭگە قاراجات 1,5 ملن ادامعا نەمەسە 291 مىڭ وتباسىنا بولىنەدى. بۇل – ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ بارىنشا جارقىن قادامى.
پرەزيدەنتتىك «الەۋمەتتىك پاكەت» – بولاشاقتا ازاماتتىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن وعان تيەسىلى تولەمدەر تۋرالى بارلىق اقپاراتتاردىڭ «جيناۋ نۇكتەسى» بولاتىن دەربەس الەۋمەتتىك كارتا ارقىلى اسا مۇقتاج ادامدارعا ناقتى جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى ۇسىنادى. بۇدان باسقا, بۇكىل ەل بويىنشا الەۋمەتتىك قولداۋ ستاندارتتارىنىڭ بىردەيلىگىنە قاتىستى ازاماتتاردىڭ تەڭدىگىنە كەپىلدىك بەرىلەدى.
پرەزيدەنتتىڭ «مەديتسينالىق پاكەتى» ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىككە قاتىستى ازاماتتاردىڭ ناقتى تەڭدىگىن, دارىگەردى دەنساۋلىق ساقتاۋ ماشيناسىنىڭ «بيۋروكراتيالىق بۇرانداسى» سياقتى قازىرگى قالپىنان «دارىگەر – پاتسيەنت» قارىم-قاتىناسىنا ءوتىپ, ەلدەگى بارلىق مەديتسينالىق جۇمىستىڭ نەگىزى بولاتىن مەيىرىمدى, جاناشىر دارىگەر تۇلعاعا اينالدىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جانە دە مۇنىڭ ماتەريالدىق نەگىزى بار – 1 ماۋسىمنان باستاپ بارلىق مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە جالاقى مولشەرى 30%-عا دەيىن ۇلعايتىلدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى پاكەت – ء«بىلىمدى ۇلت: بارشاعا ارنالعان زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى» باسىمدىعى. بۇل جەردە اڭگىمە تەك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تۋرالى عانا ەمەس, كەلەسى ونجىلدىقتىڭ وزىندە ەڭبەك نارىعىنا تابىستى كىرىگۋگە باعدارلانعان جاستار ءۇشىن الەۋمەتتىك ليفتىلەردىڭ كەڭ پلاتفورماسىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى دا بولىپ وتىر.
«جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاڭا جۇمىس ورىندارى» سياقتى پرەزيدەنتتىك پاكەت ءدال وسى بلوكپەن تىعىز بايلانىستى, ويتكەنى بۇگىندە بۇكىل الەمدە ء«بىلىم ەكونوميكاسىنان» «ادامدار ەكونوميكاسىنا» كوشۋ باستالۋدا. سوندىقتان بۇل بلوك ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتتى دامىتۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار شىعارماشىلىق جانە كرەاتيۆتى قاسيەتتەردى دامىتۋعا جانە ولاردى پايدالانا ءبىلۋ داعدىلارىن ۇيرەتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس.
بۇل كەشەندى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەگە باعدارلانعان مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭارتۋسىز جانە ول ساپالى تۇردە جۇمىس ىستەيتىندەي ەتىپ قايتا جۇكتەۋسىز مۇمكىن ەمەس.
ونىڭ ءمانىن ءۇش باعىتتا كورسەتۋگە بولادى, ولار: مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىنىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن, ەسەپتى بولۋىن جانە باقىلانۋىن ارتتىرۋ, سونداي-اق حالىقپەن تىكەلەي كەرى بايلانىستى كۇشەيتۋ جانە سوڭعىسىن شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە تارتۋ.
«بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەكونوميكالىق دامۋ» كونستيتۋتسيالىق ءپرينتسيپى سايلاۋالدى تۇعىرنامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جوسپاردىڭ ەكونوميكالىق بلوگىندا كەڭىنەن كورىنىس تاپتى, وندا اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باسا نازار اۋدارىلدى. جانە مۇنى «قاراپايىم زاتتار» ەكونوميكاسىندا – جيھاز, تاماق, توقىما, قۇرىلىس جانە باسقا سالالار بازاسىندا جاساۋ كۇتىپ تۇر. بۇل ءۇشىن 600 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل رەتتە ءوسۋدىڭ ءبىر باعىتى «اۋقاتتى اۋىل», سونداي-اق كاسىپكەرلىك سالاسىن رەتتەۋ جانە قولداۋ, قارجى سالاسىن ساۋىقتىرۋ سالاسىنداعى بارلىق قۇجاتتاردى تەكسەرۋ جونىندەگى شارالار بولادى.
پرەزيدەنت ء«بارى بىلەتىن, بىراق سۇراۋدان قورقاتىن» ساناتتاعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعادى. بۇلار – اۋىل شارۋاشىلىعىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ تومەن دەڭگەيى: نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار كولەمى بار بولعانى 3,2%; ولارعا قاتىستى اۋىل شارۋاشىلىعى ساياساتىنىڭ ناقتى قىسقا جانە ورتاشا مەرزىمدى باسىمدىقتاردى ازىرلەۋ جانە وسى بازادا قولداۋ قۇرالدارىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا تاپسىرما بەرىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋ شارتتارىنىڭ ءجيى وزگەرۋى. بۇل جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى, ال بۇگىنگى كۇنى بىزدە 16,5 ملن گەكتار پايدالانىلمايتىن جەر بار. بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە اۋديت جاساۋ جانە جەر كاداسترىنىڭ جۇيەسىن تسيفرلاۋ ءوندىرىستىڭ باستى فاكتورى – جەردى كولەڭكەدەن شىعارادى. جانە پرەزيدەنت بارلىعىن «جەر وندا جۇمىس ىستەيتىندەرگە تيەسىلى بولۋى ءتيىس» دەگەن شىن مانىندە «رەۆوليۋتسيالىق» تۇجىرىممەن اياقتايدى.
ازاماتتاردىڭ ەكونوميكالىق تەڭدىگىنىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرىن قۇرۋ ءۇشىن ەلدىڭ ينفراقۇرىلىمىن ودان ءارى دامىتۋ, تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىك جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك كوزدەلگەن. مۇندا دا ناقتى كورسەتكىشتەر بەلگىلەنگەن – از قامتىلعان ازاماتتار ساناتتارىنا ارناپ 40 مىڭ پاتەر جانە 2 ميلليوننان استام ادام ءۇشىن 650 مىڭ پاتەر سالۋ كەرەك. ەلدە بىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي ساياساتىنا كوشۋ ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلۋ قۇقىقتارىنىڭ ناقتى تەڭدىگىن ورنىقتىرۋدىڭ نەگىزىنە اينالادى.
بەلگىلەنگەن جوسپارلاردىڭ تابىستى بولۋى وڭىرلىك دەڭگەيدە ناقتى ماقساتتارعا قول جەتكىزىلۋىنە بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان «قۋاتتى وڭىرلەر – قۋاتتى قازاقستان» پاكەتى ناقتى وڭىردەگى بارلىق مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تىكەلەي حالىق مۇددەسىن كوزدەپ, سوعان باعدارلانۋىنىڭ, ولاردىڭ وڭىرلىك باعدارلامالارعا قاتىسۋىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. بۇل جەردە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اۋىل دەڭگەيىنەن وبلىس ورتالىعىنا دەيىنگى قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرىنىڭ – بارلىعى 3000 كەڭەستىڭ – ايتارلىقتاي تاجىريبەسى جيناقتالعانىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى.
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بۇل بىرەگەي ينستيتۋت جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەلەمەنتى رەتىندە دە, اۋداندار, اۋىلدىق وكرۋگتەر, اۋىلدار دەڭگەيىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋىن باقىلاۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە دە دامىدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي جۇيەنى ترانسفورماتسيالاۋ جانە وسى پروتسەستەردەگى جاستاردىڭ ءرولى جونىندەگى مىندەتتەر كەشەنى ونىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىنىڭ قيسىندى قورىتىندىسى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ءمانى – «بيلىك ادامداردىڭ سۇرانىستارىن ەستۋگە, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ماسەلەلەردى شەشۋگە, ازاماتتار الدىندا ۇنەمى ەسەپ بەرۋگە مىندەتتى». ەلدىڭ ساياسي مەحانيزمىن رەتكە كەلتىرۋ جانە ەپپەن, مۇقيات قۇرۋ كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى ساياسات ءۇشىن ەڭ كۇردەلى مىندەت بولدى, قازىر دە سولاي جانە بولا بەرەدى.
سوندىقتان ساياسي جۇيەنىڭ وزگەرۋى قوعامنىڭ ء«وزىن ءوزى رەتتەۋ» تەتىكتەرىنسىز مۇمكىن ەمەس. وسى تۇرعىدا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋ جانە 2025 جىلعا دەيىنگى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ سايلاۋالدى تۇعىرنامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ساياسي جاعدايلار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاپ وسىنداي «باپپەن كۇيگە كەلتىرۋ» تەتىكتەرى بولىپ وتىر.
كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس تۇرعىسىنان العاندا, سايلاۋالدى تۇعىرنامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى باعدارلاما ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ «جالپى ەرەجەلەر» اتتى I ءبولىمى مەن «ادام جانە ازامات» اتتى II ءبولىمىنىڭ ەرەجەلەرىن بارىنشا تولىق ىسكە اسىرۋعا باعدارلانعان. جانە دە بۇل وتە ورىندى, ويتكەنى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باعدارلاماسى نەگىزىندە سايلاۋ ناۋقانى كەزەڭىندە-اق ابدەن ۋشىققان قوعامدىق پروبلەمالاردى شەشۋگە دەگەن «الەۋمەتتىك», ادامي كوزقاراس بارىنشا ايقىن كورىندى.
بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتا زاڭىنىڭ وزگەرمەيتىن الەۋمەتتىك سيپاتىن, سونداي-اق ونىڭ گۋمانيستىك الەۋەتىن اشۋ جانە مازمۇنىن تولتىرۋعا ارنالعان وراسان زور رەزەرۆتەردىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ كۇنى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدەرىنىڭ مىزعىماس بەرىكتىگىن, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سالتانات قۇرۋىن, ەل بولاشاعى ءۇشىن ارقايسىمىزدىڭ ءوز ازاماتتىق پارىزىمىز بەن جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى سەزىنۋىمىزدى بەينەلەيدى.
قوعامداعى بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ ەركىن ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتۋگە, وتباسىن قۇرىپ, بالا تاربيەلەۋگە, ءسويتىپ ءوز بولاشاعىمىزعا جوسپار قۇرۋعا مۇمكىندىكتەرىمىز بار. بۇكىل قۇقىقتىق جۇيەنىڭ وزەگى بولا وتىرىپ, كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ ورنىقتى جانە قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ول ءار ادامنىڭ, تۇتاس قوعامىمىزدىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ كوكجيەگىن كەڭەيتەدى.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى, سونداي-اق بۇگىندە الدىمىزعا قويىپ وتىرعان جوسپارلار مەن مىندەتتەردىڭ اۋقىمدىلىعى – كونستيتۋتسيامىزدىڭ وراسان زور جاسامپاز الەۋەتىنىڭ ايعاعى.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى –
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى قحا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى