جۇما, 15 اقپان 2013 7:23
ەلىمىزدە جۇمىسشى كادرلارى جەتىسپەيدى. بۇل جونىندە از ايتىلىپ ءجۇرگەن جوق. ءىرى قۇرىلىس الاڭدارى, اۋىلداعى مال شارۋاشىلىعى كەشەندەرى مەن ەگىن القاپتارى ءتۇرلى ماماندارعا ءزارۋ. بۇل وزەكتى ماسەلەمەن شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋشىلار كۇندەلىكتى بەتبە-بەت كەلەدى. قوستاناي قالاسىنداعى «كومپانيا ەرلان» جشس ديرەكتورى, بەلگىلى كاسىپكەر تولەگەن جايلاۋباەۆتى وسى ماسەلە توڭىرەگىندە اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
جۇما, 15 اقپان 2013 7:23
ەلىمىزدە جۇمىسشى كادرلارى جەتىسپەيدى. بۇل جونىندە از ايتىلىپ ءجۇرگەن جوق. ءىرى قۇرىلىس الاڭدارى, اۋىلداعى مال شارۋاشىلىعى كەشەندەرى مەن ەگىن القاپتارى ءتۇرلى ماماندارعا ءزارۋ. بۇل وزەكتى ماسەلەمەن شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋشىلار كۇندەلىكتى بەتبە-بەت كەلەدى. قوستاناي قالاسىنداعى «كومپانيا ەرلان» جشس ديرەكتورى, بەلگىلى كاسىپكەر تولەگەن جايلاۋباەۆتى وسى ماسەلە توڭىرەگىندە اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– تولەگەن عالىميان ۇلى, ءسىزدىڭ كومپانيا شارۋاشىلىقتىڭ ءتۇرلى سالاسىمەن اينالىسادى. جۇمىسشى كادرلارىنسىز قاي جۇمىستىڭ دا بىتپەيتىنى بەلگىلى. ءوز ىسىڭىزدە كادر تاپشىلىعى بىلىنە مە؟
– بىلىنگەندە قانداي!.. قالادا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز, اۋىل شارۋاشىلىعىندا كارتوپ, باقشا, مال وسىرۋمەن اينالىسامىز. قۇرىلىسشىدان باستاپ, جۇرگىزۋشى, ەلەكترشى, سانتەحنيك, قارا جۇمىس اتقاراتىندار, دانەكەرلەۋشى, موتورشى, اككۋمۋلياتورشى, توكار, سلەسار, پروراب, كرانشى دەيسىز بە, تولىپ جاتىر, قايسىبىرىن ايتايىن. وسىنىڭ بارلىعى دا تاپشى. 90-شى جىلداردىڭ ىشىندە جاعداي تىم مۇنشالىقتى ەمەس ەدى. سوڭعى ءتورت-بەس جىلدا كادر تاپشىلىعى شارۋاشىلىقتاردا ءتىپتى, كۇردەلى جاعداي قالىپتاستىرىپ وتىر دەسەك بولادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولاشاققا تەمىرقازىق ەتىپ ۇستانار «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا «جاھاندىق ەكونوميكالىق تايتالاسقا» دايىن بولۋ ءۇشىن بىرنەشە مىندەتتەر قويدى. «ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جەتەكشى كۇشى – كاسىپكەرلىككە» جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ سول مىندەتتەردىڭ بىرەگەيى دەر ەدىم. جەرىمىزدىڭ استىن-ءۇستىن الىپ جاتقان قازبا بايلىقتارى شەكسىز ەمەس, ولاردىڭ دا سارقىلاتىن كۇنى بولار. بۇل جونىندە دە ەلباسىمىز ايتىپ ءجۇر. سونىڭ ورنىن تولىقتىرار, دامۋدى توقتاتپايتىن ءىستىڭ كەپىلى – كاسىپكەرلىك. قاي كاسىپ تە مامانسىز, جۇمىسشى قولىنسىز اتقارىلمايدى. ءىس تەتىگى وسىندا.
– قازىر مەكتەپ بىتىرگەن جاستاردىڭ بارلىعى دا الدىمەن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكىسى كەلەدى. جاستار كوللەدجدەر مەن ليتسەيلەرگە امالدىڭ جوقتىعىنان بارادى, جۇمىسشى ماماندىعىنىڭ بەدەلى ءتۇسىپ كەتتى دەگەن پىكىر قالىپتاسقانداي. وسىعان نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەن 20 جىلدان بەرى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسامىن. جۇمىسشى ماماندىعىنسىز قالادا دا, اۋىلدا دا ءىس بىتپەيتىنىن مەنسىز دە بارلىعى بىلەدى. قازىر ديپلومى بار دا, جوق تا جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. ۋاقىتتىڭ شىندىعى وسى. ءبىز قازىر مالشى تابا الماي وتىرمىز. باياعىدا اتالارىمىز مالدىڭ ارقاسىندا ءومىر ءسۇردى. مىڭداپ جىلقى ايدادى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ جايىن ولار بەس ساۋساقتاي ءبىلدى. اكەمىز «مالعا مالداي ادام كەرەك» دەپ وتىراتىن. سوندا مالدىڭ جاعدايىن ونىڭ سوڭىنا ەرىپ ءجۇرىپ جاساماساڭ, قايتارىمى بولمايدى دەگەن ۇعىم ەكەن عوي. كەشەگى كەڭەس وداعى كەزىندە شوپاندار كەڭشارلاردىڭ مالىن مىڭعىرتىپ ايداعان جوق پا ەدى؟ ال بۇگىن ءبىز مالشى تاپپاي وتىرمىز. قولىنا اي سايىن 100 مىڭ تەڭگە جالاقى سالامىز. سوندا مالدى دۇرىس باقپايدى. ىشكىلىك ءىشىپ كەتەدى دە, مال جايىنا قالادى نەمەسە الدىنداعى تابىندى ءوزى ۇرلاپ, شارۋانىڭ بەرەكەسىن كەتىرەدى.
اڭگىمە ديپلومدا تۇرعان جوق. ماسەلە ادامنىڭ ماماندىعىن, ءوز ءىسىن جاقسى كورىپ, ادال ىستەۋىندە. قازاقتىڭ قاي زەرگەرى, ۇستاسى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ ەدى؟ ولار كاسىبىن ونەر دەپ ايالادى. مەنىڭ ءبىر اتام تىگىنشى بولعان ەكەن. كەلىندەرىنە شاپان, كويلەك تىككەندە ادەپ ساقتاپ, ونىڭ بويىن, جەڭىن ولشەمەيدى ەكەن. الدىنا كەلىپ, ءيىلىپ سالەم بەرسە بولدى, تىگىنشى اتاسىنىڭ كوز ولشەمىمەن ءپىشىلىپ, ينە-جىپتەن وتكەن كويلەك تە, قامزول دا كەلىندەرىنە قۇيىپ قويعانداي كەلىسە كەتەدى ەكەن. ال كەڭەس وداعى كەزىندە شارۋاشىلىقتاردا اتاقتى اعاش, تەمىر ۇستالارى بولۋشى ەدى. ولارعا جۇرت قۇرمەتپەن قارايتىن.
ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى, شەبەرى بولعان جانە شارۋاعا ادال جۇمىسشى ماماننان قاي كاسىپكەردىڭ دە ايىرىلعىسى كەلمەيدى. مىسالى, ءبىزدىڭ سەرىكتەستىكتە سونداي ءبىر-ەكى مامانىمىز بار. ايلىعىن كەشىكتىرمەي بەرىپ وتىرامىز, ول كومپانيادان كەتىپ قالماۋى ءۇشىن, قالادان ارزان باعاعا ءۇي الۋىنا كومەكتەسىپ, جاعدايىن جاساپ وتىرمىز. ال جالقاۋلاردى, ىشكىلىككە سالىنعانداردى كوپ ۇستاي المايمىز. قازىر جۇمىس جوق دەگەنگە مەن ءوزىم تاڭعالامىن. جۇمىس بار, جۇمىسشى ماماندار از, ونىڭ ۇستىنە جالقاۋلىق تا اياققا تۇساۋ ەكەنىن جاسىرۋدىڭ, اقتاۋدىڭ قاجەتى جوق.
– كوللەدجدەر مەن ليتسەيلەردى جىل سايىن ءبىتىرىپ جاتقان جاستار قايدا بارادى؟ ال ءسىز جۇمىسشى كادرلارى تاپشى دەيسىز؟
– اڭگىمە سوندا, كوللەدج بەن ليتسەيلەردى بىتىرگەن جاستار قۇرىلىس الاڭدارىنا بارعىسى كەلمەيدى. ولاردىڭ بارلىعىنا كەڭسەدە وتىراتىن «تازا» جۇمىس كەرەك. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جۇمىستىڭ جەڭىلى جوق. وندا قالاداعى سياقتى جىلى جەردە وتىرمايسىڭ. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەندەر نەمەسە كوللەدجدە ءبىلىم العاندار بولسىن, ديپلومىن ۇستاپ ءبىر اۋىق اۋىلعا بارادى دا, شامالى ۋاقىتتان سوڭ كەتىپ قالادى. قالاعا كەلىپ, ساۋدامەن اينالىسادى نەمەسە ايلىعى از بولسا دا «جايلى» ورىن ىزدەي باستايدى.
قازىر تەك جاستار ەمەس, قاي جاستا بولسا دا بىزگە جۇمىس سۇراعانداردىڭ ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتىپ جاتادى. ادامگەرشىلىگى, تاربيەلىلىگى, بىلىكتىلىگى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. كەيبىرى جۇمىسشى ماماندىعىن جاقسى بىلگەنمەن, العاشقى جالاقىسىن الىسىمەن ىشكىلىكتىڭ سوڭىندا كەتىپ قالادى. وندايدا جۇمىس بىردەن توقتايدى. شارۋاشىلىقتان تەحنيكالاردىڭ مايىن, قوسالقى بولشەكتەرىن ۇرلايتىندارمەن امالسىز قوش ايتىسامىز. مۇنىڭ ءوزى ءىستىڭ جۇرۋىنە كەرى ىقپال ەتەدى.
– سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ شەڭبەرىندە اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ بۇرىنعىدان دا زارۋلىگى وسىعان دا بايلانىستى بولار؟
– ارينە, ەكونوميكا دامىپ بارادى. ءبىز كۇزدە اۋىل شارۋاشىلىعىندا باقشا ونىمدەرى مەن كارتوپ ساقتايتىن 3 مىڭ توننالىق قويما سالىپ, پايدالانۋعا بەردىك. بۇل دا ينۆەستيتسيالىق جوبا بولاتىن. وسى باقشا شارۋاشىلىعى ءۇشىن 200 مىڭ ەۋرو تۇراتىن شەتەلدىك وزىق تەحنيكا العانبىز. سونى جۇرگىزەتىن مامان تاپپاي وتىرمىز. 120 مىڭ تەڭگە جالاقىسى بار. بۇل ءبىر عانا مىسال.
قازىر ۇكىمەت كاسىپ ىستەيمىن دەگەنگە جاعدايدىڭ بارلىعىن جاساپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا, قۇرىلىستا دا جاقسى جوبالارىمىز بار. مىسالى, ۇستىمىزدەگى جىلى تورعايدا جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتساق دەيمىز. وعان جىلقىشىلارمەن قاتار, مال ماماندارى كەرەك. ەگىن شارۋاشىلىعىندا دا ماماندارسىز, جۇمىسشىلارسىز ءىس ونبەيدى. سوندىقتان مەن قوستاناي اۋدانى ورتالىعى مەن قارابالىقتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجدەرىنە بارىپ, تۇلەكتەردى جۇمىسقا شاقىرۋدى مەجەلەپ وتىرمىن. ولارمەن بەس جىلعا كەلىسىم-شارتقا وتىرامىن. بەس جىل ءبىر شارۋاشىلىقتا ءوز ماماندىعىمەن ىستەگەن جاس تۇراقتاۋى دا مۇمكىن. وسىنى ءبىر تاجىريبە جاساپ كورمەكپىن.
– جۇمىسشى ماماندىعىنا جاستاردىڭ ىقىلاسىن قالاي اۋدارۋعا بولادى؟
– كەڭەس وداعى جىلدارى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە دەگەندەر بولىپ ەدى. جۇمىسشى ماماندىعىن الۋ ءۇشىن وندا جاستارعا بارلىق جاعداي جاسالاتىن. كيىمى, ءتورت مەزگىل تاماعى, جاتار ورنى تەگىن بولاتىن. ولار ۋچيليششەنى بىتىرگەن سوڭ, مىندەتتى تۇردە وندىرىستە پراكتيكادان ءوتىپ, ىسكە مامانداناتىن. ولاردىڭ وندىرىستە ءوز تاجىريبەسىنە باۋليتىن ۇستازى بولاتىن. وسىنداي شارالاردىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە بۇرىن جۇمىسشى ماماندىعىنا تاپشىلىق بولعان ەمەس. مىنە, سوندىقتان, سول جۇيەنىڭ ءتيىمدى تۇستارىن پايدالانىپ, جاڭا تۇردە جاڭعىرتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
– تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى وسى دەپ بىلەسىز بە؟
– تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى جالعىز وسى عانا دەمەيمىن. مەن بيزنەستىڭ شارۋاسىمەن شەتەلدەردى ءجيى ارالايمىن. ءبىز موينى وزىق ەلدەردەن كوپ ۇيرەندىك. ولارداعى وزىق تەحنيكالاردىڭ كوپشىلىگىن اكەلدىك, تەحنيكا پاركى جونىنەن قازىر ولارمەن تەڭەستىك دەسەك بولار. شۇكىر, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. جۇمىسشى ماماندىعى عانا ەمەس, بىزگە جۇمىسشى كۇشى دە كەرەك. جاقىندا مەن يسپانيادان ورالدىم. وندا بۇكىل قارا جۇمىستى دا, وزگە جۇمىستى دا شەتەلدەن كەلگەن گاستاربايتەرلەر, جالدامالى جۇمىسشىلار اتقارادى. ءبىزدىڭ ەلدە دە وسىنداي جالدامالى جۇمىسشىلاردان باس تارتۋدىڭ كەرەگى جوق. تەك, يسپانيا عانا ەمەس, ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە وسىنداي كورىنىسكە كۋا بولاسىز. مىسالى, امەريكادا جۇمىستىڭ 30-40 پايىزىن سىرتتان كەلگەن جالدامالى جۇمىسشىلار اتقارادى.
– شەتەلدىك جالدامالى جۇمىسشىلاردى ارزان جۇمىس كۇشى دەپ بىلەرسىز؟..
– ونى ارزان جۇمىس كۇشى دەۋگە بولماس. ويتكەنى, جۇمىستى جاقسى ىستەيتىن كىم دە بولسا لايىقتى اقىسىن سۇرايدى. ال گاستاربايتەرلەر جۇمىستى جاقسى ىستەيدى. شەتەلدە جۇرگەن سوڭ, ولاردا ىسكە دەگەن وزىندىك جاۋاپكەرشىلىك بار.
– شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ كەلۋىمەن بىرگە, باسقا دا پروبلەمالار تۋمايتىندىعىنا كوزىڭىز جەتە مە؟
– ارينە, شەتەلدىك جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ كەلۋىمەن ەلدە قىلمىس تۇرلەرى كۇشەيەدى دەگەن كوزقاراس بار. ونى مەن دە تەرىسكە شىعارمايمىن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا : «ءبىز تاياۋ بولاشاقتا كەرى پروتسەسپەن – ەلدىڭ شەگىنەن تىس جەرلەردەن بىزگە كەلەتىن ەڭبەك يمميگراتسياسىمەن بەتپە-بەت كەلۋىمىز ابدەن مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز» دەپ اتاپ كورسەتتى. الايدا, ەڭ باستىسى ءتارتىپ ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزسە, ءتارتىپتى كۇشەيتسە ءبارى دە دۇرىس بولادى. بارلىعى دا زاڭدى تۇردە جۇزەگە اسادى عوي, ولارمەن كەلىسىم-شارت جاسالادى. بۇل موينى وزىق ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە بار تاجىريبە. جۇمىسقا كەلگەندەردەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ زاڭىن سىيلاۋدى تالاپ ەتۋ قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.