ومىرلىك ماقساتى ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرۋ ەدى – دەيدى قازاقستان مۇنايشى-گەولوگتار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى, گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بالتابەك قۋاندىقوۆ.
– بالتابەك مۇقان ۇلى, كوزى تىرىسىندە-اق قازاق مۇنايىنىڭ اتاسى اتانعان سافي وتەباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل 110 جاسقا تولماق. سونىمەن قاتار, قازاق جەرىندە مۇناي ءوندىرۋدىڭ باستالعانىنا – 120 جىل. سافي وتەباي ۇلى وندىرىسكە قاراشۇڭگىلدەن العاشقى مۇناي الىنعان كەزدەن تۋرا 26 جىلدان كەيىن ارالاسىپتى. ال ناعىز مۇناي ينجەنەرى بولىپ, بۇرعىلاۋ تسەحىنا كەلگەندە قازاق مۇنايىنىڭ الىنعانىنا 36 جىل بولعان ەكەن. ارينە جەر قويناۋىنان مۇناي شىعارۋ سياقتى ناقتى عىلىمعا سۇيەنگەن ءوندىرىس ءۇشىن بۇل اسا كوپ ۋاقىت ەمەس. وسى كەزدە ازەربايجان تاۋ-كەن ينستيتۋتىن مۇناي ينجەنەرى ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن العاشقى قازاق بالاسى ەمبىگە كەلەدى عوي. سوندىقتان قازاق مۇنايى دەگەندە سافي وتەباي ۇلى, سافي وتەباي ۇلى دەگەندە قازاق مۇنايى ەسكە تۇسەدى. بۇكىل سانالى ءومىرىن مۇناي وندىرىسىنە ارناعان ازاماتتى تاعى ءبىر ەسكە تۇسىرەلىكشى...
– قازاق مۇنايىنىڭ تاريحى مەن سافي وتەباي ۇلىنىڭ ەسىمى شىنىندا دا قاتار اتالۋى زاڭدى. ويتكەنى ول اعالارىنىڭ دوسسوردا مۇنايدى اسا قيىن جاعدايدا قالاي ءوندىرىپ جاتقانىنا جەتى جاسىندا كۋا بولادى. جۇمىسشىلار تۇراتىن ورىن دا ءماز ەمەس ەكەن, جەردەن قازىپ العان جەرتولە. بۇل ەندى توڭكەرىستەن بۇرىنعى كەز عوي. توبەلەرىنەن مۇناي تامشىلاپ تۇراتىن قيىن جاعدايدا جۇمىس ىستەيتىن قازاقتار عانا ەكەنىنە كوزى جەتەدى. تاماق تا تاپشى. راقات ءومىر كەشەتىن اعىلشىن شونجارلارى دەيدى اعالارى. شەبەر, بريگادير بولىپ جۇرگەندەر وقىعان ورىستار كورىنەدى. ولاردىڭ دا تۇرمىستارى وقىماعان قازاققا قاراعاندا كوش ىلگەرى. مىنە, «وقۋ كەرەك» دەگەن ارمان بالا سافيدىڭ كوكىرەگىندە وسى كەزدە ويانادى. سافي وتەباي ۇلىنىڭ ەسىمى قازاق مۇنايىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتىر دەپ دۇرىس ايتىپ وتىرسىڭ. ەكەۋىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس, ەكەۋى ءبىرتۇتاس دۇنيە.
مەن ومىرگە كەلگەندە ساكەڭ جىلوي اۋدانىندا قازاقستان كومپارتياسى اۋداندىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىندە ەكەن. ول كىسىنىڭ اتى-ءجونىن قالاي, قاشان ەستىگەنىم ەسىمدە جوق, ايتەۋىر وعان ۇقساپ مۇنايشى بولۋدى ارمانداعانىمىز راس. نۇرلان وتەپ ۇلى بالعىمباەۆتىڭ ءبىر ەستەلىگى ەسىمدە. ساكەڭ گۋرەۆ حالىقشارۋاشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى كەزىندە «زيم» اتتى قىزمەتتىك كولىك ءمىنىپ جۇرەدى ەكەن. جەڭىل ماشينا دەگەن ول كەزدە تاڭسىق. نۇرلاندار قولىمەن سيپاپ كورىپ, ماڭايىنان كەتە الماي جۇرسە كەرەك. بالا ەمەس پە؟ نۇرەكەڭنىڭ اكەسى وتەپ بالعىمباەۆ پەن سافي وتەباي ۇلى جاقسى قارىم-قاتىناس جاساسقان, وتباسىلارىمەن ارالاسىپ تۇرعان كىسىلەر ەكەن. ون-ون بىرلەردەگى نۇرلاندى ساكەڭ جاقسى تانيدى. سونداي ءبىر كۇنى:
– اينالايىن, نۇرلان, وسكەندە كىم بولاسىڭ؟ – دەپ سۇراسا نۇرلان:
– وسكەندە ءسىزدىڭ ءشوپىرىڭىز بولامىن, – دەپتى.
انە, كوردىڭىز بە, ساكەڭنىڭ اتى ەلگە قالاي تانىلعانىن. ءتىپتى بالاعا دەيىن ونىڭ ءشوپىرى (اتىراۋلىقتار ءشوپىر دەپ سويلەيدى, – ن.س.) بولعىسى كەلىپتى. نۇرلان وتەپ ۇلىن دا بىلمەيتىن قازاق جوق, پرەمەر-مينيستەر دە بولدى. وعان ەلىكتەگەن تەك نۇرلان عانا ما, ءبىز دە ەلىكتەدىك, سافي وتەباەۆ سياقتى ينجەنەر مۇنايشى بولعىمىز كەلدى. وسى ارمان مەنى دە مۇنايشىلىققا الىپ كەلدى. قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن ينجەنەر-گەولوگ-مۇنايشى ماماندىعى بويىنشا 1971 جىلى ءبىتىردىم.
– وسى جىلى سافي وتەباي ۇلى زەينەت دەمالىسىنا شىققان ەكەن.
– ءيا, سول سەبەپتى بىزگە ساكەڭمەن وندىرىستە بىرگە جۇمىس ىستەۋ بۇيىرعان جوق. بىراق كەيىنىرەك تانىسىپ-بىلىسكەن سوڭ جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدىق. ونىڭ اتى-ءجونى ينستيتۋت ستۋدەنتتەرىنە جاقسى تانىس-تۇعىن. ويتكەنى ول «قازاقستانمۇناي» بىرلەستىگىن باسقارىپ تۇرعان كەزدە مۇناي فاكۋلتەتىندە وقيتىن ستۋدەنتتەرگە ەرەكشە كوزقاراس تانىتقان ادام. مۇناي-گاز فاكۋلتەتى ءۇشىن الپىس ادامدىق جينالمالى اعاش جاتاقحانانىڭ ەكەۋىن جىبەرگەن ەكەن. وسى جاتاقحانادا تۇرىپ اتىراۋدىڭ, ماڭعىستاۋدىڭ تالاي بالاسى ءبىلىم الدى. مۇنايلى ءوڭىردىڭ بالالارى وقۋدان قاعىس قالماۋ ءۇشىن سول جىلدارى گۋرەۆتەگى «قازاقستانمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ كادر ءبولىمىنىڭ باسشىسى الىم ءجاڭبىرشيندى سافي وتەباەۆ ءوز بۇيرىعىمەن ينستيتۋت قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ تۇراقتى وكىلى ەتىپ تە قويىپتى. وسى ارادا ايتا كەتۋ كەرەك, سافي اعامىز مۇناي اتتى بايلىقتى اشۋشى عانا ەمەس, ول قازاق بالاسىنىڭ باسىنداعى ءبىلىم اتتى بايلىقتى دا اشقان ادامنىڭ ءبىرى. ءبىلىم بايلىعى مۇناي بايلىعىنان دا قىمبات بايلىق قوي. ول وسىنى ەرتە باستان ويلاعان. جالعىز پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتىڭ مۇناي فاكۋلتەتىن بىتىرگەن 20-30 بالا قاي جاعىنا جەتسىن. ال قازاقستاننىڭ الدىندا ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرۋ دەگەن وتە ۇلكەن ماقسات تۇرعان ەدى. ول ماقساتتى تەحنيكالىق ءبىلىمى بار جەرگىلىكتى جىگىتتەر يگەرمەگەندە كىم يگەرەدى. سوندىقتان وسى ماسەلەنى ەرتە باستان ويلاپ, سوناۋ 1950 جىلدارى-اق رەسەيدەگى, تاتارستانداعى, باشقۇرتستانداعى, ازەربايجانداعى مۇنايشى ماماندىعىنا وقىتاتىن جوعارى وقۋ ورىندارى رەكتورلارىنا, ودان قالا بەردى كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى الەكسەي كوسىگينگە قازاقستاندىق بالالاردى مۇنايشى ماماندىعىنا بايقاۋدان تىس قابىلداۋ تۋرالى ءوتىنىشىن ايتىپ, حاتتار جازعان ەكەن. ونىڭ بۇل ۇسىنىسى قابىلدانىپ, جىلىنا قازاقستاندىق ءجۇز بالا بايقاۋدان تىس وقۋعا قابىلداناتىن بولىپ جوعارىنىڭ شەشىمى شىعىپتى. بۇل شەشىم جيىرما جىل بويى كۇشىن جويماعان. بۇل دەگەن جىل سايىن وندىرىسكە مۇناي ينجەنەرىنىڭ ءجۇزى كەلەدى دە تۇرادى دەگەن ءسوز. ءارى بۇلار ەشقايدا كەتپەيتىن جەرگىلىكتى جەردىڭ بالالارى عوي. سونىڭ ءبارى ماڭعىستاۋ مۇنايى ءۇشىن. وداقتىق مينيسترلىك كەزىندە ماڭعىستاۋدى يگەرۋدى تۇرىكمەنستانعا ما, داعىستانعا ما بەرمەكشى بولعان ەكەن. قازاق مۇنايشىلارىنىڭ بۇعان ءالى كەلمەيدى دەگەن جەلەۋمەن.
– ارينە قازاق بالالارىن الگىدەي جولمەن مۇنايشى ماماندىعىنا وقىتپاسا, شىنىندا دا ءالى كەلمەس ەدى. ماسكەۋدى كوندىرىپ, فورت-شەۆچەنكودا «ماڭعىستاۋمۇنايبارلاۋ» ترەسىن قالاي قۇرعانىن زەرتتەپ, كىتاپ جازعانمىن. ترەست ديرەكتورى ورىنباي بەردىعوجين, باس ينجەنەرى باقىتجان ەسەنعاليەۆ, باس گەولوگ ۆالەنتين توكارەۆ بولعان. ورىنباي اداي ۇلى بولماسا, اناۋ ەكەۋى سول كەزدە وتىزدىڭ و جاق, بۇ جاعىنداعى جاس جىگىتتەر ەكەن.
– سافي وتەباي ۇلى مۇناي ينجەنەرى ماماندىعى بويىنشا ەڭبەك جولىن 1936 جىلى مەنىڭ تۋعان جەرىمدە, ماقات كاسىپشىلىگى بۇرعىلاۋ تسەحىنىڭ اعا ينجەنەرى بولىپ باستاپتى. كەيىن وسى كاسىپشىلىكتىڭ باستىعى بولعان. ودان ءارى قۇلسارى, كومسومول كاسىپشىلىكتەرى. بۇدان كەيىنگى ءومىر جولى تۋرالى الدەنەشە ماقالا جازىلدى, سوندىقتان بۇل ارادا سانامالاپ وتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. تەك ءبىر ايتا كەتەرلىك جاي, ونىڭ مۇناي وندىرىسىندەگى بۇكىل ءومىرىن سوعىسقا دەيىنگى, سوعىستان كەيىنگى جانە ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرۋگە قاتىستى دەپ شارتتى تۇردە ۇشكە بولەتىن بولساق, ەڭ ماڭىزدىسى وسى سوڭعىسى بولار ەدى. ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرۋ ونىڭ ومىرلىك ماقساتى, ومىرلىك ارمانى دەۋگە بولادى. سوعىستان كەيىن ول جىلويدا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ جۇرگەندە دە ماڭعىستاۋ جادىنان شىقپاپتى. جىلوي ماڭعىستاۋمەن شەكارالاساتىن جەر بەدەرى دە, كۇن رايى دا بىردەي اۋدان. بۇل اۋداندا قاراتون, مۇنايلى, تولەس الاڭدارى بار. ودان ءارى ماڭعىستاۋ.
ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرۋ نارتاۋەكەلدىڭ ءىسى بولعان. قالاي دا وزگە ەل مۇنايشىلارىنىڭ يگەرۋىنە بەرىپ قويماۋدىڭ امالى عوي. يگىلىگىن قازاق ەلى كورسىن دەگەن ىزگى نيەت. بۇل تۋرالى ارينە ماقالالار, كىتاپتار جازىلدى, ءوز اۋزىنان دا كوپتەگەن اڭگىمەلەر ەستىدىك.
1951 جىلى ول «قازاقستانمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالادى. وسى كەزدە رەسپۋبليكادا جىلىنا بار بولعانى 1 ملن 200 مىڭ توننا عانا مۇناي وندىرىلەدى ەكەن. وسى كولەمدى ۇلعايتپاسا, قازاقستاندىق مۇنايشىلارعا دەگەن ماسكەۋدىڭ كوزقاراسى وزگەرمەك ەمەس. سوندىقتان قالاي دا, بىرلەستىكتىڭ كۇشىمەن بولسا دا بارلاۋدى باستاماسا بولمايتىن ەدى. 1951 جىلدىڭ كۇزىندە ماڭعىستاۋ تۇبەگىنە بارلاۋشى-گەولوگتار اتتاندىرىلىپ, سول جىلدىڭ سوڭىنا قاراي تۇبىجىك, قاراساز-تاسپاس, قۇسايىن الاڭدارىن بۇرعىلاۋ باستالادى. 1957 جىلى «ماڭعىستاۋمۇنايبارلاۋ» ترەسىنىڭ قۇرىلۋى دا وسى جۇمىستىڭ ناتيجەلى بولعاندىعىنان دەۋىمىز كەرەك. سولاي بولسا دا ترەست قۇرىلعاننان كەيىنگى العاشقى ءتورت-بەس جىلعى بۇرعىلاۋلار ءساتسىز بولعان. مۇناي شىقپاعان. ال بۇل قىرۋار شىعىن دەگەن ءسوز. بۇعان كىم جاۋاپتى؟ ارينە ماسكەۋدى كوندىرىپ, ماڭعىستاۋدا ترەست قۇرىپ, وعان مىڭداعان جۇمىسشىنى تارتۋعا ىقپال ەتكەن سافي وتەباەۆ جاۋاپتى. ماڭعىستاۋدا جاسالعان قاي ىسكە دە ساكەڭنىڭ قاتىسى بار. ال ماڭعىستاۋ ءۇشىن ول كىسى نە ىستەمەدى, نەگە تاۋەكەل ەتپەدى دەيسىز؟ ءاربىر ناتيجەسىز بۇرعىلاۋ بىرلەستىك باسشىلىعىنا سوققى بولىپ ءتيىپ جاتتى. سولاي بولسا دا ماڭعىستاۋ دالاسىنا ون مىڭداعان جۇمىسشى تارتۋ, ولاردىڭ تۇرمىسىن ويلاستىرۋ, مىڭداعان تەحنيكا جەتكىزۋ, جۇمىستى ودان ءارى جالعاستىرۋ وداقتىق مينيسترلىكپەن جاعالاسقان جاعدايدا ءجۇرىپ جاتىپتى. ءتىپتى ءبىر كەزدەرى «ماڭعىشلاق راك كلەتكاسى, ول ەش ناتيجە بەرمەيدى, قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋ كەرەك» دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلعان. مۇنداي كوزقاراس جەتىباي مەن وزەن اشىلعان كەزدە عانا كۇرت وزگەردى. وسى وزگەرىستى ول ۇزاق كۇتتى. وسى كۇنگە ونى ىشكى سەنىمى الىپ كەلدى. بۇل 1961 جىل بولاتىن. سويتسە بار كىلتيپان مۇنايدىڭ تىم تەرەڭدە جاتقانىندا ەكەن.
جەتىباي مەن وزەننىڭ ەسەپتەلگەن مۇناي قورى باكۋ مۇناي قورىنان الدەقايدا ارتىق, ال تاتارستان مەن باشقۇرتستاننان بىرنەشە ەسەگە كوپ بولىپ شىقتى. بۇل جاعداي قازاقستان مۇناي ءوندىرىسى باسشىلىعى الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويدى. سونى سارالاعان سافي اعامىز وداقتىق مۇناي ءمينيسترى بايباكوۆقا ماڭعىستاۋعا بايلانىستى ىرگەلى ۇسىنىستار جاسايدى. ول ۇسىنىستاردى ەندى ونىڭ قابىلداماسقا شاراسى جوق ەدى. ءسويتىپ بۇكىلوداقتىق حالىقشارۋاشىلىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى دميتري فەدوروۆيچ ۋستينوۆ 1963 جىلى ارنايى قاۋلى شىعارادى. وسى قاۋلىعا نەگىز بولعان ۇسىنىستار ماڭعىستاۋدىڭ باعىن اشتى دەۋگە بولادى. ويتكەنى «ماڭعىشلاقنەفت» بىرلەستىگى وسى قاۋلىعا بايلانىستى قۇرىلدى. ودان باسقا وزەن مەن جەتىبايعا دەيىن تەمىر جول, اسفالت جول سالۋ, جوعارى ءۆولتتى ەلەكتر جەلىسى مەن مۇناي, سۋ قۇبىرلارىن تارتۋ, تۇرعىن ۇيلەر تۇرعىزۋ, جۇمىسشىلاردىڭ ايلىق جالاقىسىن ارتتىرۋ سياقتى وندىرىسكە تىكەلەي قاتىسى بار شارۋالاردىڭ جاندانۋىنا تىكەلەي سافي وتەباي ۇلى ءوزى ىقپال ەتتى. بۇل ونىڭ ومىرلىك ارمانىنىڭ ورىندالۋى ەدى.
– سافي وتەباي ۇلىنىڭ ارمانىنىڭ ورىندالۋى, ەل حالقىنىڭ دا ارمانىنىڭ ورىندالۋى عوي. ال ەلى وسىنداي ەرەن ەڭبەك يەسىنىڭ ەسىمىن ماڭگىلىككە قالدىرۋ جولىندا نە ىستەپ جاتىر؟
– «قازمۇنايگاز» كومپانياسى 2009 جىلدان باستاپ مۇناي ماماندىعىندا وقيتىن جوعارى وقۋ ورنى ستۋدەنتتەرى مەن كوللەدج وقۋشىلارىنا «سافي وتەباي ۇلى اتىنداعى گرانت پەن ستيپەنديا» تاعايىنداعان. بۇل بولاشاق تالانتتى مۇنايشى ينجەنەرلەردىڭ شىعۋىنا تۇرتكى بولادى عوي دەپ ويلايمىن.
قۇلسارىداعى تەحنولوگيا كوللەدجىنىڭ الدىنا كەۋدە ءمۇسىنى قويىلىپ, وقۋ ورنىنا اتى بەرىلدى. سونداي-اق بىلتىر اقتاۋ قالاسىنداعى «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» كومپانياسى عيماراتى الدىنا دا كەۋدە ءمۇسىنى قويىلعان.
ال بيىل ۇكىمەت قاۋلىسىمەن اتىراۋ مۇناي-گاز ۋنيۆەرسيتەتىنە سافي وتەباي ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. مەرەيتوي بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەت الدىنا ەڭسەلى ەسكەرتكىشى قويىلماق. قىسقاسى, سافي وتەباي ۇلىنىڭ ەسىمىن ماڭگىلىككە قالدىرۋ ماقساتىندا قانداي ءىس-شارا جاسالسا دا ارتىق ەمەس. ويتكەنى بۇگىندە قازاق مۇنايىنىڭ 120 جىلدىعىن ماقتانىشپەن مەرەكەلەيتىن بولساق, ونىڭ ءوزى مۇنايشى اتالارىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگى. بارلىعىنىڭ باستاۋىندا سافي وتەباي ۇلى تۇرادى. ول باكۋدەن مۇناي ماماندىعىن وقىپ كەلگەننەن باستاپ, زەينەت دەمالىسىنا شىققانشا باسشىلىق قىزمەتتە بولدى. دەمەك سافي وتەباي ۇلى – وتىزىنشى جىلدارى ەندى عانا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قازاق مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ىرگەلى سالاعا اينالۋىنا زور ۇلەس قوسقان تۇلعا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نۇرلىبەك سامات ۇلى,
رەسپۋبليكالىق «تاڭ-شولپان» ادەبي-كوركەم, كوپشىلىك جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, جازۋشى