كوپتەگەن ماماندىق يەلەرىنىڭ ىشىندە سوزدەن گورى ناقتى ىسكە بەيىم ماماندىق وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – مال دارىگەرلەرى. ۆەتەرينارلار تۋبەركۋلەز, برۋتسەللەز, ەحينوككوز جانە باسقا دا اۋرۋلارمەن الىسىپ ءجۇرىپ قاقاعان قىستى دا, اپتاپ جازدى دا ءتورت ت ۇلىكتى ەمدەۋمەن وتكىزەدى.
بۇل ماماندىقتىڭ يەلەرى جالاقىسىنىڭ از ەكەنىن دە سيرەك ءسوز ەتەدى. ويتكەنى ولاردىڭ وتباسىنىڭ مۇشەلەرى ازعانتاي ايلىققا عانا قاراپ وتىرماي, قۇس, مال ۇستاۋعا بەيىم. سونداي بىلىكتى مال دارىگەرىنىڭ ءبىرى – راحمەت تولەمىسوۆ ەدى.
راحمەت تولەمىسوۆ 1958 جىلى الماتىدا قازاق زووتەحنيكا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, كۇنگەي وبلىستاعى تۇركىستان اۋدانىنىڭ ۇجىمشارلارىندا مال دارىگەرى قىزمەتىن اتقاردى. 1963 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان ولكەسى ۇيىمداستىرىلىپ, جاس مامانداردى ورتالىققا تارتقان. سولاردىڭ قاتارىندا راحمەت اعا وبلىستىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانا باسشىسىنىڭ قىزمەتىن اتقاردى. ۇقىپتى, جاۋاپكەرشىلىگى زور, مادەنيەتتى, ءوز ءىسىنىڭ مامانى جىلى سوزبەن-اق ۇجىمدى ءبىر كىسىدەي ۇيىمداستىرا ءبىلدى. تيپتىك زەرتحانانىڭ سالىنۋىنا مۇرىندىق بولدى, ءتورت ت ۇلىككە ەكپە سالۋ ناۋقانىنا ءجىتى نازار ءبولدى.
وداق كەزىندە جۇقپالى اۋرۋ شىققان جەرگە ماسكەۋدەن, لەنينگرادتان, الماتىدان اتاعى الەمگە ءمالىم پروفەسسورلار كەلەتىن ەدى. نەگىزگى ماقساتى ورىندالعان سوڭ, وبلىستىق مال دارىگەرلەرىنە سول عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن سەمينارلار ۇيىمداستىرىلاتىن.
ۇجىمىن ورگە سۇيرەگەن باسشى
ر.تولەمىسوۆ جۇمىستان قولى قالت ەتكەندە بار ۋاقىتىن عىلىمعا ارنادى. 1974 جىلدىڭ اقپان ايىندا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاندى. سول جىلدىڭ ناۋرىزىندا وبكومنىڭ نۇسقاۋىمەن ەت كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. «مەن مالدى ەمدەيمىن, تەحنولوگ ەمەسپىن» دەگەن قارسىلىعىنا قاراماستان, باسشىلار ونى وسى قىزمەتكە لايىق دەپ تاپتى.
– راحمەت اعا ءبىز سياقتى ورىمدەي جاستاردى قولىمىزدان جەتەكتەپ ءجۇرىپ ۇيرەتىپ, جۇمىسىمىزعا جەتەكشىلىك جاسادى. قازىرگى تاڭدا اعامىزدىڭ جولىن جالعاپ, وبلىستىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانانىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەمىن. قازىر مالدارىگەرلىكتى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانسانىڭ قىزمەتىمەن شاتاستىراتىندار كوپ. وسى ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعىن اتاپ وتكىم كەلىپ وتىر. مال دارىگەرلەرى ازىق-ت ۇلىكتىڭ قازانعا تۇسكەنگە دەيىنگى كەزەڭىن قاراستىرادى. ەتتىڭ تازالىعىن, جۇقپالى اۋرۋلاردان اماندىعىن قامتاماسىز ەتەدى. مۇندا مال دارىگەرىنىڭ ىشكى ينتۋيتسياسى دا ءرول اتقارادى. ماسەلەن, ەتتىڭ اناليزدەرى جاقسى, الايدا باۋىر ورگانىندا اۋىتقۋلار بولۋى ىقتيمال. ال سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانسا اۋقاتتىڭ قازانعا تۇسكەننەن كەيىنگى تازالىق شارالارىنا جاۋاپ بەرەدى, – دەيدى شىمكەنت قالاسىنداعى وبلىستىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانانىڭ باسشىسى اسقار قالتاەۆ. قازىرگى تاڭدا مەكەمە اتاۋى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە كاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ «رەسپۋبليكالىق ۆەتەريناريالىق زەرتحانا» رمك وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرلىك فيليالى دەپ اتالادى.
1973-1988 جىلدار ارالىعىندا قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنداعى ەت كومبيناتىندا باس تەحنولوگ قىزمەتىن اتقارعان جانداردىڭ ءبىرى عايرات قىرعىزباەۆ:
– 1974 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا كومبيناتتىڭ ديرەكتورى بولىپ راحمەت تولەمىس ۇلى كەلدى. تاعايىندالا سالا بىردەن جۇمىسقا بەل شەشىپ كىرىستى. سول جىلدىڭ كوكتەمىندە ءبىزدىڭ ءبىر قىزمەتكەرىمىز توي جاسادى. ارينە, تويدا راحمەت تولەمىس ۇلى دا بولدى. كوپتەگەن حالىقتاردىڭ سالت-داستۇرىمەن تانىس, ءبىلىمى جان-جاقتى, كوپ سالادان حاباردار ينتەللەكتۋال راحمەت تولەمىس ۇلى وزبەكتىڭ حالىق ءانى «ديلحيروجعا» بيلەگەن ساتتە جۇرت ونىڭ ونەرىنە, قاراپايىمدىلىعىنا تاڭعالدى, – دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, راحمەت تولەمىس ۇلى جۇمىس بارىسىندا قاراماعىنداعى ادامدارعا ەشقاشان داۋىس كوتەرگەن ەمەس. بارلىق ادامدارمەن ساناساتىن, ولاردىڭ وي-پىكىرىنە قۇلاق تۇرەتىن. سول قاسيەتى ءۇشىن قىزمەتكەرلەر ونى قۇرمەتتەدى, تاپسىرمالارىن بارىنشا بۇلجىتپاي ورىنداۋعا تىرىستى.
– ەت كومبيناتىندا ەڭ اۋىر جۇمىس يەسى – قاساپشى. بىردە اسحانا باستىعى ماحمۇت اليەۆ مەكەمە عيماراتىنىڭ 5-قاباتىنان قاساپشىلار ءۇشىن اسحانا فيليالىن اشۋدى ۇسىندى. ونداعى ويى قاساپشىلاردىڭ از دا بولسا تىنىعۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ ەدى. راحمەت تولەمىس ۇلى بۇل ۇسىنىستى قۋانا ماقۇلدادى,– دەيدى ع.قىرعىزباەۆ.
جىل سايىن رەسپۋبليكا بويىنشا ەت كومبيناتتارى اراسىندا سوتسياليستىك وليمپيادالار كەزىندە ر.تولەمىس ۇلى باسقاراتىن ۇجىم جۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپ, ءتۇرلى ماداقتامالار, وردەن مەن مەدالدار الدى.
– جارىسقا قاتىساتىن قىزمەتكەرلەردىڭ دايىندىعى ءۇشىن بىزدە ۆولەيبول, باسكەتبول الاڭى بولدى, سول جەردە تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە سپورت نۇسقاۋشىسى ءابدىماجيت كەرىمباەۆتىڭ ارقاسىندا ءتۇرلى سپورت ويىندارى ۇيىمداستىرىلاتىن ءداستۇر بولدى. راحمەت تولەمىس ۇلى ونى ارقاشان قولدادى, ونىڭ «سپورت پەن ەڭبەك قاتار ءجۇرۋى كەرەك» دەگەن ۇستانىمى بولاتىن. جۇمىسقا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان ءسۇت جانە ەت ونىمدەرى ساتىلاتىن دۇكەندەر اشىلدى. راحمەت تولەمىس ۇلى ءادىل, ادەپتى, ءوز ءىسىنىڭ بىلىكتى مامانى بولسا دا, ءوزى ەشقاشان ماراپاتقا قۇمارتقان ەمەس. ول ءبىرىنشى كەزەكتە ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ ماراپاتتالۋىن ويلايتىن, – دەپ ەسكە الادى ع.قىرعىزباەۆ.
سالانىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن مامان
تىل جانە ەڭبەك ارداگەرى, تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى ر.تولەمىس ۇلى تۇركىستان اۋدانى ساۋران اۋىل كەڭەسىنە قاراستى 1 مامىر كولحوزىندا 1936 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1953 جىلى شورناق اۋىلىنىڭ مەكتەبىن بىتىرگەننەن كەيىن, ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, الماتىداعى قازاق زووتەحنيكا ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ۆەتەرينار ماماندىعىن الىپ شىقتى. ينستيتۋتتان كەيىن تۇركىستان اۋدانىندا جانە كەنتاۋ قالاسىندا 5 جىل مال دارىگەرى قىزمەتىن اتقاردى. كەنتاۋدا جاڭا تيپتىك مالدارىگەرلىك ەمدەۋ ورنىنىڭ سالىنۋىنا مۇرىندىق بولدى.
بىلىكتى مامان, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە جوعارى باعالانعان ول 1963 جىلى شىمكەنت قالاسىنداعى وبلىستىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانانىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە اۋىستىرىلدى. ونىڭ باسشىلىعى تۇسىندا 11 جىلدىڭ ىشىندە جاڭا ءتيپتى زەرتحانا جانە قىزمەتكەرلەرگە 8 پاتەرلى ءۇي سالىندى. 7 اۋداندا ۆەتەرينارلىق زەرتحانا سالۋدى ۇيىمداستىرىپ, تولىق جابدىقتاۋىنا تىكەلەي جەتەكشىلىك ەتتى. 14 جىلدىڭ ىشىندە 3 اۋداندا ەت كومبيناتى اشىلدى, ماشاتتا بالالار دەمالاتىن 320 ورىندىق لاگەر سالىندى. جاس ماماندارعا ارنالعان جاڭا جاتاقحانا ىسكە قوسىلدى.
ر.تولەمىس ۇلى 1988 جىلى ناۋرىز ايىندا ءوز وتىنىشىمەن مال شارۋاشىلىعىنا ورالىپ, وبلىستىق باسقارمانىڭ ۆەتەرينارلىق ءبولىمىنىڭ باس ينسپەكتورى ماماندىعىنا تاعايىندالدى. بۇل قىزمەتتە ءجۇرىپ ۇكىمەتتىڭ, جەكەمەنشىكتىڭ مالىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن, جاناشىرلىقپەن قارادى. ماسەلەن, گەرمانيادان اسىل تۇقىمدى سيىر اكەلگەندە تاۋلى-تاستى اۋدانداردا مالداردىڭ تۇياقتارى جاراقاتتانباسىن دەپ كيىزبەن وراعانى بار. سونداي-اق قوراجايلارعا گەرمانيانىڭ اۋا رايىنا ۇقساس ميكروكليمات جاساتتى. وبلىستا العاش رەت قورالارعا جەلدەتكىشتەر ورناتىلدى. دالادا تەمپەراتۋرا +35 - +43 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلگەندە, جەلدەتكىشى بار قورالارداعى تەمپەراتۋرا +13 - +15 گرادۋس بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە گەرمانيادان اكەلىنگەن 2500 باس نەمىستىڭ قارا الا تۇقىمدى سيىرلارى كۇنگەيدىڭ كليماتىن جەرسىنىپ, ۋاقىت وتە كەلە سانى دا ارتتى. ءىرى قارا مالعا جانە قوي-ەشكىگە ۋاقتىلى ەكپە سالۋ جانە دەر كەزىندە ەمدەتۋ شارالارىن جولعا قويىپ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقانىن بۇگىندە جەرگىلىكتى جۇرت جاقسى بىلەدى.
اسقار قالتاەۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى «رەسپۋبليكالىق ۆەتەريناريالىق زەرتحانا» رمك وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرلىك فيليالى ۆەتلابوراتوريا باستىعى