بانكروتتىق ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك احۋالعا قالاي اسەر ەتەدى؟

جىل باسىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيزنەستى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, ەلدە باسەكەگە قابىلەتتى كومپانيالار مەن ءتيىمدى جوبالاردىڭ كەشەنىن ايتىپ, بانكتەردىڭ نەسيە بەرە قوياتىن كومپانيالارىنىڭ ازدىعىن سىناعانى بەلگىلى. ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ بانك سەكتورىنداعى «تازالاۋ» سياقتى بيزنەس نىساندارىن بانكروتتىق جاساۋعا دا رۇقسات بەرۋدى ۇسىنعان بولاتىن. Nur Otan پارتياسىنىڭ كەزەكتى XVIII سەزىندە دە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆقا نەسيە الىپ, قايتارا الماي جۇرگەن كومپانيا­لاردى بانكروت ەتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

بانكتەردىڭ نەسيەسىن مەنسىنبەيدى

ۇلتتىق بانك وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن بولسا, بىرقاتار كومپانيا جابىلىپ قالاتىنى ءسوزسىز. 2016 جىلعى دەرەك بويىنشا, ەلىمىزدە شامامەن 133 مىڭداي بيزنەس سۋبەكتىسى بولعان. جىل سايىن ولاردىڭ 1-1,5 مىڭى بانكروتتىق جاعدايدا بولادى ەكەن. ال قالعان كومپانيالاردىڭ 93 پايىزى ەلباسىنىڭ مالىمەتىنشە, جەتكىلىكتى دەڭگەيدە نەسيەلەندىرىلگەن. قاراجات كەرەك ەمەس. بۇل – ءبىر جاعىنان بانكتەردىڭ نە سەبەپتى ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋدى ازايتقانىنىڭ جاۋابى.

ۇلتتىق قور مەن رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوبا­لارعا دەپ بولىنەتىن ميللياردتاعان «ارزان اقشا» مەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ شاعىن نەسيەلەرى تۇرعاندا كاسىپكەرلەر بانك­تەردەن نەسيە سۇرامايتىنى تۇسىنىك­تى دە. قالاي دەگەنمەن, كەي كومپانيا­لار مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقى­لى بولىنگەن اعىل-تەگىل اقشاعا كەنە­لىپ جاتسا, ەندى ءبىرى وزدەرىنىڭ قاۋىم­داس­تىرىلعان بانكتەرى ارقىلى تەگىن قارجىنى يگەرىپ وتىر.

ۇلتتىق بانك بيزنەستى بان­كروت­تاۋعا رۇقسات ەتسە, جىلىنا شامامەن كومپا­نيا­لاردىڭ 1 پايى­زى عانا جابىلۋى مۇمكىن. مۇنى ستاتيستيكاعا سۇيەنىپ ايتۋعا بولادى. بۇل – ەكونوميكا ءۇشىن اناۋ ايتقانداي قاۋىپ ەمەس, قالىپتى نارسە.

دەگەنمەن, ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, بانكروتتىققا جاتپايتىن, بىراق قارجىلاندىرۋدان تارشىلىق كورىپ, دامي الماي وتىرعان كومپانيالار نارىقتىڭ جارتىسىن قۇرايدى. بۇل ەندى الاڭداتارلىق جاعداي.

كومپانيالاردىڭ ۇشتەن بىرىنە قاراجات جەتىسپەيدى

2016 جىلعى دەرەك بويىن­شا رەسپۋبليكادا ءىرى جانە ورتا بيزنەسكە جاتاتىن 7,9 مىڭ كاسىپ­ورىن بولعان. سونىڭ ىشىندە ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارى: تاۋ-كەن, وڭدەۋ, قۇرىلىس, ساۋدا, كولىك جانە قويمالاۋ سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن ءىرى جانە ور­تا كومپانيالار سانى شامامەن 5,7 مىڭدى قۇرايدى. ۇلتتىق بانك ساراپشىلارى تاياۋدا وسى قاتار­داعى 3 217 كومپانيانىڭ قارجى­لىق كورسەتكىشتەرىنە تالداۋ جاساپ, تومەندەگىدەي قورىتىن­دى جاساپ وتىر. باس بانكتىڭ ما­لى­مە­تىنشە, تاۋ-كەن سالاسىنداعى كوم­پانيالاردىڭ كوپشىلىگى ينۆەس­تيتسيا تارتۋعا ەشقانداي كەدەرگى جوق ەكەنىن ايتسا, ساۋدا سالا­سىنداعى كاسىپكەرلەر سالاداعى باسەكەلەستىكتىڭ جوعارىلىعىنان قاراجاتتان قينالىپ وتىرعانىن جەتكىزگەن. ال قۇرىلىس, كولىك جانە قويمالاۋ مەن  وڭدەۋ ونەر­كا­سىبىندەگى كومپانيالار تىكەلەي قارجىلاندىرۋدىڭ جوقتىعىنا شاعىمدانادى. سونىمەن قاتار وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ ازدىعى دا سالانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرسە, كولىك جانە قويمالاۋ سالاسىندا اينالىمداعى اقشانى ارتتىرۋعا تازا پايدا جەتپەيدى.

ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, الداعى ءبىر جىلدا بارلىق سالا بويىنشا قارجىلاندىرۋ دەڭگەيى وزگەرىسسىز قالماق. دەگەنمەن وڭدەۋ سالاسىندا قارجىلاندىرۋ اي­تار­لىقتاي ءوسىپ, ساۋدادا كەرى­سىنشە قۇلدىراۋ باستالادى دەگەن جورامال بار. ال قۇرىلىستا نە­گىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەس­تي­تسيانىڭ ازايۋ قاۋپى بايقالۋدا. جالپى, ەلدەگى ءىرى جانە ورتا كا­سىپورىندار قارجىلاندىرۋ بويىنشا پەسسيميستىك كەيىپ تانىتىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا ولار كاسىپورىننىڭ وزىندىك قاراجاتىنا عانا ارقا سۇيەيتىنىن العا تارتادى.

قاي سالالار دەۆالۆاتسيادان ۇتىلىپ وتىر؟

تالداۋ جاسالعان كومپا­نيا­لاردىڭ 70 پايىزدان استامى شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن جۇ­مىس ىستەيدى. شەتەلدىك ارىپ­تەس­تەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالاردىڭ ۇلەسى ساۋدا سالاسىندا, وڭدەۋ جانە تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە شامامەن ورتاشا 80 پايىزدى قۇراسا, كولىك جانە قويمالاۋ سالاسىندا 66 پايىز, قۇرىلىس سالاسىندا 61,8 پا­يىزدى قۇرايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ دا قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن ەسەپ ايىرىساردا كاسىپورىنداردىڭ 52,9 پايىزى رەسەي ءرۋبلىن, ال 45,8 پايىزى اقش دوللارىن پايدالانادى ەكەن. اقش دوللارىن كوبىرەك قولداناتىندار – تەك تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى. سالاداعى كاسىپورىنداردىڭ 65,1 پايىزى دوللارمەن ساۋدا جاساسا, قالعان سالالاردا رۋبل كوبىرەك قولدانىلادى. ال شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن ەسەپ ايىرىسۋدا كاسىپورىنداردىڭ 14,3 پايىزى عانا تەڭگەنى قولدانعان.

«2019 جىلدىڭ 2-توقسانىندا اقش دوللارىنىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامىنىڭ وزگەرۋى تاۋ-كەن ونەركاسىبى مەن ساۋداعا اي­تارلىقتاي اسەر ەتتى. ەسەسىنە كولىك جانە قويمالاۋ بيزنەسى دە­ۆالۆاتسياعا توزىمدىرەك بولدى. ال ءرۋبلدىڭ تەڭگەگە شاققانداعى با­عامىنىڭ كوتەرىلۋى ساۋدا جانە قۇرىلىس سالالارىنا كو­بىرەك ىقپال ەتسە, باسقا سالا­لار­عا ايتارلىقتاي كەسىرى تيە قوي­مادى», دەپ جازادى باس بانك. جالپى, باعام وزگەرىسىنىڭ اسەرى­نەن زارداپ شەككەن سالانىڭ ءبىرى وڭدەۋ ءوندىرىسى, كولىك جانە قوي­مالاۋ سالالارى بولسا, تاۋ-كەن ونەركاسىبىنە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ السىرەۋى كەرى اسەرىن تيگىزبەگەن.

وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن ساۋدا نەسيەگە مۇقتاج

ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلدىڭ 2-توقسانىندا بانك­تەردىڭ نەسيەلەۋ شارتتارى كەن ءوندىرۋ, وڭدەۋ سالالارى كاسىپورىندارى ءۇشىن جاقسارىپ, قۇرىلىس سالاسى ءۇشىن ناشارلادى.

«تەڭگەمەن الىنعان كرەديتتەر بويىنشا ەڭ تومەنگى ورتاشا پايىزدىق مولشەرلەمە, ياعني 11,6 پايىز وڭدەۋ ونەركاسىبىندە بولعانىنا قاراماستان, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە نەسيەلەندىرۋ شارتتارى ءتيىمسىز دەپ باعالانىپ وتىرعان. ال كرەديتتەۋ شارتتارىنا كوڭىلى تولاتىن كومپانيالار نەگىزىنەن تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە», دەپ جازادى ۇلتتىق بانك.

2019 جىلدىڭ 3-توقسانىندا نەسيە الۋعا نيەتتى كاسىپورىنداردىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى وڭدەۋ ونەركاسىبىندە جانە ساۋدا سالاسىنا تيەسىلى. بۇل سالالاردا نەسيە راسىمدەۋگە ءوتىنىم بەرگەندەر سانى شامامەن تيىسىنشە 22,8 پايىز جانە 20,3 پايىز. ال كولىك جانە قويمالاۋ بيزنەسىندەگى كاسىپورىنداردىڭ بار بولعانى 7,0 پايىزى عانا نەسيە الۋعا تالاپتانعان.

بانك سەكتورىنان تىس فير­ما­ارالىق بورىش قۇرىلىستان باسقا بارلىق سالادا جاقسارعانى بايقالادى. قازىرگى تاڭدا ءىرى جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ 27,4 پايىزىندا 90 كۇننەن اسىپ كەتكەن فيرماارالىق دەبيتورلىق بەرەشەك بولسا, كومپانيالاردىڭ 21,3 پايىزىنىڭ موينىندا مەر­زىمى ءوتىپ كەتكەن نەسيەلىك قارىز بار ەكەن. سونىڭ ىشىندە دەبي­تورلىق بەرەشەگى بار كاسىپ­ورىندار نەگىزىنەن قۇرىلىس سالا­سىندا بولسا, كولىك جانە قوي­مالاۋ سالاسىنداعى كومپانيا­لاردا دەبيتورلىق بەرەشەك ايتار­لىقتاي از. ال مەرزىمى ءوتىپ كەت­كەن نەسيەلىك بەرەشەگى بار كاسىپ­ورىنداردىڭ دەنى قۇرىلىس جانە تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە.

قورىتا ايتار بولساق, ەكونو­مي­كانىڭ نەگىزگى سالالارىنداعى ءىرى جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ دامۋىنا نەگىزىنەن قاراجاتتىڭ تاپشىلىعى, ونىمگە سۇرانىستىڭ تومەندىگى مەن پايدانىڭ ازدىعى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ەگەر ۇلتتىق بانك الداعى ۋاقىتتا بيزنەستى بانكروتتاۋعا رۇقسات ەتسە, ءىرى جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ ۇشتەن ءبىرى جابىلىپ قالۋى ىقتيمال. ويتكەنى جوعارىدا اتالعانداي, بۇلار – بيزنەستەرىن «پليۋسكە» شىعارا الماي وتىرعان كاسىپورىندار. ءبىر قىزىعى, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ بيزنەستى قارجىلاندىرۋى كۇشەيگەن كەزدە كاسىپورىندار قارجىدان تارشىلىق كورىپ وتىر.