سەيسەنبى, 22 قاڭتار 2013 7:09
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ حالقىنىڭ وزىنە دەيىنگى جيعان-تەرگەن, تالاي ۇرپاقتاردىڭ قوعامدىق ساناسىن بايىتقان قاناتتى, ومىرشەڭ مۇرالارىن ساناسىنا تال بەسىكتەن ءسىڭىرىپ وسكەن اۋىل بالاسى ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. ال ءبىزدىڭ قازاق حالقىندا «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. بۇل – تابيعي اقيقاتتى كورسەتەتىن ومىرشەڭ ويدىڭ قازاق حالقىندا بولعان باعا جەتپەس بايلىعى. بۇل – تابيعي زاڭدىلىق. مىنە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قابىلداعان ادام دامۋىنىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى قولىنا تيگەندە پرەزيدەنت ودان ءوزى قۇرعان مەملەكەتىنىڭ دامۋ بارىسىنداعى وسىناۋ تابيعي زاڭدىلىقتى تولىق تۇسىنگەندەي. سول سەبەپتەن دە بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن 2012 جىلدىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە ورايلاستىرا وتىرىپ, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» دەپ اتادى.
سەيسەنبى, 22 قاڭتار 2013 7:09
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ حالقىنىڭ وزىنە دەيىنگى جيعان-تەرگەن, تالاي ۇرپاقتاردىڭ قوعامدىق ساناسىن بايىتقان قاناتتى, ومىرشەڭ مۇرالارىن ساناسىنا تال بەسىكتەن ءسىڭىرىپ وسكەن اۋىل بالاسى ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. ال ءبىزدىڭ قازاق حالقىندا «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. بۇل – تابيعي اقيقاتتى كورسەتەتىن ومىرشەڭ ويدىڭ قازاق حالقىندا بولعان باعا جەتپەس بايلىعى. بۇل – تابيعي زاڭدىلىق. مىنە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قابىلداعان ادام دامۋىنىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى قولىنا تيگەندە پرەزيدەنت ودان ءوزى قۇرعان مەملەكەتىنىڭ دامۋ بارىسىنداعى وسىناۋ تابيعي زاڭدىلىقتى تولىق تۇسىنگەندەي. سول سەبەپتەن دە بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن 2012 جىلدىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە ورايلاستىرا وتىرىپ, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» دەپ اتادى.
1. بەرىك نەگىزدەن – بيىككە
جولداۋدىڭ اتاۋى دا ءومىر شىندىعى. وتكەن ۋاقىت ىشىندە ءبىز تولىق قالىپتاسقان مەملەكەت بولدىق. ول – ول ما, دامۋ قارقىنى جاعىنان كاتار مەن قىتايدى عانا العا وزدىرعان دۇنيە جۇزىندەگى ءۇشىنشى مەملەكەت بولىپ تۇرمىز. وسى جولداۋىندا پرەزيدەنتىمىز اتاپ كورسەتكەنىندەي, «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىن قابىلداعان 1997 جىلدان بەرى عانا ەلدىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمى 16 ەسەدەن استامعا وسكەن. جىل سايىنعى ءوسىم 7,6 پايىزدى قۇراعان. ەگەر 1998 جىلى جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى 1500 دوللاردان كەلسە, قازىر ول 12 مىڭ دوللارعا جەتكەن. ال وسىنداي قارقىندى دامۋدى قامتاماسىز ەتكەن كۇش شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار دەر بولساق, وندا ول جان باسىنا شاققاندا 9200 دوللاردان اينالىپ, تمد بويىنشا كوش باستاپ شىعا كەلدىك. 15 جىل ىشىندە سىرتقى ساۋدا اينالىمى 12 ەسەگە, ال ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ 20 ەسەگە ۇلعايدى. مىنا مالىمەتتەر ەل دامۋىنىڭ ەڭ ءبىر شۇرايلى تۇستارىنان حابار بەرەدى: بار بولعانى 2010 جىلدان بەرى عانا جالپى قۇنى 1 تريلليون 797 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 397 يننوۆاتسيالىق نىسان ىسكە قوسىلدى. ءسويتىپ, ەكى جىلدىڭ وزىندە 44 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىس ورنىن تاپتى. ال دۇنيە جۇزىندە, اسىرەسە, الەمدىك ەكونوميكانىڭ كوشباسشىسى سانالاتىن اقش مەملەكەتىندە, سونداي-اق ەۋرووداقتىڭ دامىعان ەلدەرىندە ۋاقىت وزعان سايىن قىسقارتۋلاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. «بالاپان» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە بۇلدىرشىندەردى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم مەكەمەلەرىمەن قامتۋ 65,4 پايىزعا ۇلعايدى. سوڭعى مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, قازاقستانداعى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ 94,7 پايىزى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ يگىلىگىن پايدالانۋدا. سوڭعى 12 جىلدا عانا جوعارى ءبىلىم الۋشىلارعا بەرىلەتىن گرانتتار سانى 182 پايىزعا ۇلعايعان.پرەزيدەنتىمىز ەل ءۇشىن اسا اۋىر كەزەڭ بولعان 1993 جىلدىڭ وزىندە جاستارعا, ونىڭ ىشىندە تالانتتى جاستارعا قامقورلىق جاساۋ ءۇشىن ارنايى «بولاشاق» باعدارلاماسىن قابىلداعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە 8 مىڭ جاس تالانتىمىز الەمنىڭ ەڭ تاڭداۋلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ, بۇل كۇندەرى ەلىمىزدەگى جاۋاپتى قىزمەتتەردە ابىرويلى ءىس تىندىرىپ ءجۇر.ەگەر ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن تىندىرىلعان ىستەردى ناقتى مىسالدار تىلىمەن سويلەتەر بولساق, وندا ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ بەس يننوۆاتسيالىق وبەكتىسى – بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعى, انا مەن بالا ورتالىعى, نەيروحيرۋرگيا, شۇعىل مەديتسينالىق جاردەم جانە كارديولوگيا ورتالىقتارى كىرەتىن كەشەندى مەديتسينالىق كلاستەر قۇرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى 15 جىل ىشىندە قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 70 جاسقا جەتىپ, حالىقتىڭ سانى 14 ميلليوننان 17 ميلليونعا دەيىن ءوستى. بار بولعانى 11 جىلدا 48 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوكولىك جولدارى, سونداي-اق 1100 شاقىرىم تەمىر جول جاڭادان سالىندى نەمەسە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. ءبىز «وزەن-تۇركىمەنستان شەكاراسى» تەمىر جول جەلىسىن سالىپ, پارسى شىعاناعى مەن ۇلكەن شىعىس ەلدەرىنە جول اشتىق. «قورعاس-جەتىگەن» تەمىر جولىن توسەپ, قىتاي مەن شىعىس ازيا بازارلارىنا كىرەتىن ەل بولدىق. «جەزقازعان-بەينەۋ» تەمىر جولىن جانە «شۇباركول-ارقالىق» تەمىرجولدارىن توسەۋدى باستادىق. «باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا» ماگيسترالدى كولىك ءدالىزىن سالۋدى قارقىندى جۇرگىزىپ, ۇلى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋدى قولعا الدىق. ءسويتىپ, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى 100-150 جىلدا اتقارا الماعان ۇلان-عايىر دامۋدى قامتاماسىز ەتتىك. ناتيجەسىندە وسىلايشا قارقىندى دامۋ قازاقستاندى الەمنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا قوستى.قازاقستان مەيلىنشە قىسقا مەرزىم ىشىندە جوعارى قارقىنمەن دامي وتىرىپ, دۇنيە ءجۇزىن تۇگەل مويىنداتتى. بۇل كۇندەرى الپاۋىت اقش پەن ەۋرووداق, جاپونيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي قازاقستاندى ستراتەگيالىق ارىپتەس اتاعانىنىڭ كۋاسىمىز. يسلام الەمى ءبىزدى دىندەستەرىمىز دەپ قۇرمەت تۇتادى. تۇركى دۇنيەسى قانداسىمىز دەپ ءىش تارتادى. ول-ول ما, دۇنيە ءجۇزى ءداستۇرلى دىندەرى جەتەكشىلەرىنىڭ قۇرىلتايىن استانادا دايەكتى تۇردە وتكىزۋ ارقىلى جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋشىلەر سىيلايتىن ەل بولدىق. قىسقا مەرزىم ىشىندە ساۋلەتىمەن كورگەن جۇرتتى تاڭىرقاتاتىن استاناداي اسەم باس قالامىزدى سالىپ الدىق. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, اوسشك, تمد, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ۇشتىكتىڭ كەدەن وداعى سەكىلدى دۇنيە ءجۇزى تۇگەل ساناساتىن حالىقارالىق قۇرىلىمداردىڭ مۇشەسى جانە ۇيىتقىسى رەتىندە حالىقارالىق القالى جيىنداردى استانامىزدا سان مارتە ابىرويمەن وتكىزدىك. قىسقى ازيا ويىندارىن وتكىزۋ ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىز تاپسىرعان العاشقى سىناق دەسەك, ونىڭ وتۋىنە حالىقارالىق وليمپيادا ۇيىمى جوعارى باعا بەردى. تمد كولەمىندە تۇڭعىش بولىپ ەقىۇ-عا توراعالىق جاساپ, حالىقارالىق ىقپالى زور ۇيىمنىڭ استانا ءسامميتىن ويداعىداي وتكىزىپ, الەمگە استانا دەكلاراتسياسىن سىيلادىق. مىنە, وسىنداي ىسكەرلىگىمىزدى ءىس جۇزىندەگى ناقتى سىناقتا كورىپ مويىنداعان دۇنيە ءجۇزىنىڭ سارابدال ساراپشىلارى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ جونىندەگى بايگەنى دە بىزگە سىيلادى. قورىتا ايتقاندا, باس-اياعى شاڭىراق كوتەرگەن 21 جىل ىشىندە تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى الەمنىڭ نەبىر داڭقتى مەملەكەتتەرى شىعا الماعان بيىككە كوتەرىلدى.وسىنداي ىنتا-جىگەرمەن جۇمىس ىستەۋ «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىن مەرزىمىنەن بۇرىن ورىنداۋىمىزعا جول اشتى. ءيا, 1997 جىلى قابىلدانعان وسىناۋ باعدارلامانىڭ نەنى ماقسات تۇتقانى, نەندەي بيىكتەردى مەجەلەگەنى باعدارلامانى جاساۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسقان ماعان ايدان دا انىق. ول تۇستا رەتسەسسيا مەن گيپەرينفلياتسيادان تۇنشىققان ەلىمىز ءۇشىن ەس جيناپ, ەڭسە كوتەرۋ ءبىرىنشى كەزەككە شىعارىلعان ماسەلە بولدى. سوندىقتان دا بۇل كەزەڭدەگى دامۋىمىزدى ەلدىڭ تابيعي بايلىعىنا, اسىرەسە, كومىرسۋتەكتەرى مەن ونەركاسىپتىك مەتالدار ءوندىرۋدى مولايتۋعا ارقا سۇيەيتىندەي قاجەتتىلىك سانادىق. سوندىقتان دا ەلىمىزگە شيكىزاتتىق سالاعا ينۆەستيتسيا قۇيۋشىلاردى مولىنان تارتا وتىرىپ, قيىن جاعدايدى جەدەل تۇزەۋگە كۇش سالدىق. بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كورەگەن ۇستانىمى بولعانىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى سوندا – ەگەمەندىك العان كەزدە ەلىمىزدە ءبىر مىسقال التىن نەمەسە ءبىر تسەنت ۆاليۋتا بولماعان ەدى. ال بيۋدجەت جالاقى مەن زەينەتاقىلاردى ايلاپ, جىلداپ كەشىكتىرەتىندەي تولىمسىز بولعان. وندىرىستىك رەتسەسسيا مەن گيپەرينفلياتسيا «ايىلىن جيماي» تۇرعان شاقتا بيۋدجەت قايدان تولسىن؟ مۇنداي جاعدايدا ومىرشەڭ ىستەرگە كىرىسۋ ءۇشىن قور جيناۋ باستى قاجەتتىلىك. مىنە, وسى باستى قاجەتتىلىكتى كورە بىلگەن ەلباسىمىز شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ەكسپورتتىق ماقساتتاعى تاۋار ءوندىرىسى ءۇشىن تولىپ جاتقان جەڭىلدىكتەر بەردى. زاڭداستىرىلعان مۇنداي جەڭىلدىكتەر شەتەلدىكتەردى قازاقستانعا قىزىقتىردى. قازىر الەمنىڭ بارلىق لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن ساياساتكەرلەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سول كەزدەگى «اۋەلى ەكونوميكا, سونان سوڭ ساياسات» دەگەن اتاۋعا يە بولعان ومىرلىك ۇستانىمى دۇرىس ەكەنىن اشىقتان-اشىق مويىنداۋدا. الەمدى ناقتى ۇستانىمىنىڭ, اتقارعان ىستەرىنىڭ دۇرىستىعىمەن وسىلايشا تولىق مويىنداتقان ەلباسى ەندى, مىنە, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جاريالاي وتىرىپ, مەملەكەتتى, ۇلتتى دامىتۋدىڭ مۇلدە جاڭا جانە اۋقىمدى ءارى اسا قاجەتتى باعدارلاماسىن ومىرگە اكەلدى. بۇل ەندى «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىنان مۇلدە بولەك, ءتىپتى نەگىزگى ساياسي ۇستانىمى مەن ماقسات-مۇراتى جاعىنان الدىڭعىسىنان مۇلدە وزگەشە دامۋىمىزدىڭ باس قۇجاتى ەكەنىن ەرەكشە ەسكەرتكىم كەلەدى.
2. ەكونوميكا: 30-دان جوعارى تۇرامىز
بۇگىننىڭ وزىندە ەڭ الدىمەن تولىق سەنىممەن ايتا الاتىنىمىز – ەلباسى العا شىعارعان مىندەت قازاقستان ءۇشىن الىناتىن اسۋ. ەگەر ءبىز جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, باس-اياعى 21 جىلدىڭ ىشىندە الەمنىڭ بىردە-ءبىر مەملەكەتى قول جەتكىزە الماعان قارقىنمەن دامىپ, بۇگىنگىدەي جاعدايعا قول جەتكىزۋگە تالپىنىسىمىزدى باستاعان شاقتا جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسى ارتىق قاراجاتى بولماعانىن ەسەپكە الساق, سونداي-اق بۇل كۇندەرى ەلىمىزدىڭ ساقتىق قورلارىندا 87 ميلليارد دوللاردان استام التىن-ۆاليۋتالىق قازىنا بار ەكەنىن ويلاساق, وندا ەندى 38 جىل ىشىندە 20 ساتىعا كوتەرىلۋ مۇلدە قيىن شارۋا ەمەس ەكەنىن تۇسىنەمىز. تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كەزدە قازاق اتتى ۇلت بار ەكەنىن بىلەتىندەر بۇكىل دۇنيە جۇزىندە مۇلدە ساناۋلى عانا ەدى. ال قازىر الەمنىڭ باسىم بولىگى قارقىندى دامۋدى قامتاماسىز ەتە العان قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرىپ شىققان ۇلتتى قۇرمەتتەيدى. ەگەر بۇرىن ءبىز جەر قويناۋىنداعى مول بايلىعىمىزدى الەمگە جارنامالاپ, ول جارنامامىزعا اقشالى توپتى سەندىرۋ قيىندىعىنا كەزدەسسەك, قازىر ءبىز ينۆەستورلاردى ءوزىمىز بەلگىلەگەن قاتاڭ تالاپپەن ەكشەيتىن بولدىق. 2010 جىلى باستالعان 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلامامىز بويىنشا پايدالانۋعا بەرىلگەن ينۆەستيتسيالىق نىساندار جانە سوڭعى ەكى جىلدا ەلگە ەنگەن شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ ماقساتى وسى ءسوزىمدى تولىق دالەلدەيدى. ءبىز بۇل كۇندەرى الەمدىك ينۆەستورلارعا «بىزگە كەرەگى شيكىزاتتىق ينۆەستيتسيا ەمەس, يننوۆاتسيالىق يندۋستريا ينۆەستيتسياسى» دەگەندى بۇكپەسىز اشىق ايتاتىن بولدىق. سوندىقتان دا رەسەي فەدەراتسياسى قازاقستاندا ءوزىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن شىعارا باستادى. فرانتسيا بىزدە ۇشاقتارى مەن تىكۇشاقتارىن قۇراستىرىپ جاتىر. امەريكا مەن يتاليا سوڭعى ۇلگىدەگى تەپلوۆوز-ەلەكتروۆوزدارىن شىعارۋدى قولعا العان. وڭتۇستىك كورەيا پوليمەرلەر ءوندىرىسىن ۇيىمداستارۋدى قولعا الدى. جاپونيا مەن فرانتسيا سيرەك مەتالدار وندىرىسىنە قارجى قۇيۋدا. رەسەي, اقش, جاپونيا, فرانتسيا, گەرمانيا بىرلەسكەن عىلىمي يندۋستريالىق جوبالار بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە كىرىسىپ كەتكەن. قىسقاسى, وزىندە دە ۆاليۋتالىق قور جەتكىلىكتى قازاقستانعا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسكەندەي. مۇنىڭ ءوزى «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ءسوزسىز ورىندالاتىنىنا بەرىك نەگىز.مەن اشىعىن ايتۋعا ءتيىسپىن – 2050 جىلى قازاقستان الەمدىك باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە وتىزىنشى ورىندا ەمەس ودان الدەقايدا جوعارىراقتا تۇرادى. مۇنى قاراپايىم ەسەپپەن بىلايشا تۇسىندىرگەن ارتىق ەمەس. ءبىز ءسوزسىز جىلىنا بەس پايىزدىق ءوسىم الا الامىز. ارتىعىن ەستەن شىعارا تۇرىپ 2012 جىلى قازاقستان 200 ميلليارد دوللاردىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمىن ءوندىردى دەپ قاراستىرار بولساق, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 300 ميلليارد دوللارعا جەتپەك. ال 2032 جىلى شامامەن 450 ميلليارد دوللاردىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمىن وندىرەمىز. 2042 جىلى ءدال وسىنداي ەسەپ بويىنشا بۇعان تاعى 225 ميلليارد دوللاردىڭ ۇستەمەسى قوسىلىپ, قورىتىندى ناتيجە 675 ميلليارد دوللاردى قۇراماق. 2050 جىلعا دەيىن قالعان 8 جىلدا ءوسىم ەكى ەسە ازايىپ, بار بولعانى 2,5 پايىزدى قۇرادى دەگەننىڭ وزىندە 135 ميلليارد دوللارلىق ءونىمدى قوسىمشا شىعاراتىن بولامىز. سوندا شامامەن العاندا 2050 جىلى شىعارىلاتىن جىلدىق ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 800 ميلليارد دوللاردان اسىپ تۇسەدى. وسىنىڭ ءوزى قازاقستاندى 30-شى ساتىدان جوعارى تۇرادى دەگىزەدى. مۇنى بىلاي دالەلدەۋگە بولادى. 2050 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ سانى 20 ميلليونعا جەتتى دەپ قاراستىرساق, وندا جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ مولشەرى 40 مىڭ دوللاردان اسادى ەكەن. ال دۇنيە ءجۇزى بويىنشا قازىر العاشقى وتىزدىقتا جۇرگەن ەلدەردىڭ جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمى 29 مىڭ دوللاردان كەلەدى. دەمەك, 2050 جىلى قازاقستان جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق ىشكى جالپى ءونىم ءوندىرۋ جونىنەن الەم مەملەكەتتەرى اراسىنداعى دودادا العاشقى جيىرمالىققا ءىلىنىپ جاتسا, وعان «بۇل قالاي؟» دەي الماسپىز. ەسكەرتە كەتەيىك, العاشقى جيىرمالىق جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق ىشكى جالپى ءونىم ءوندىرۋ جونىنەن 37 مىڭ دوللارمەن تۇيىقتالعان. ەڭ جوعارعى ساتىداعى جاپونيانىڭ ءوزى بۇل كورسەتكىش بويىنشا 58 مىڭ دوللاردى يگەرىپ تۇر. قىسقاسى, ەلباسى تاعى دا ءوزىنىڭ ەجەلگى ۇستانىمى بويىنشا «ارىق ايتىپ سەمىز شىعۋ» بايلامىن جاريالاعان سەكىلدى.ەندى ءبىز وسىنداي ۇلان-عايىر ءىس تىندىرىلىپ, ناتيجەسىندە قازاقستان الەمدىك كوشباستاۋشى ەكونوميكا وتىزدىعىندا بولاتىنىنا تولىق سەنەتىنىمىزدى ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەيىك.بىرىنشىدەن, قازاقستان ۇدايى ايتىپ جۇرەتىنىمىزدەي, ءوزىنىڭ تابيعي بايلىعى, مەتالى مەن مينەرالى, كومىرسۋتەكتەرى وزىنە تولىق جەتەتىن جانە شيكىزاتتى ەش جاقتان يمپورتتاماي, كەرىسىنشە, ەكسپورتتايتىن ەلدەر توبىنداعى كوش باستاۋشى مەملەكەت. ەگەر ءبىز وسى زامانعى ەڭ وزىق ەلەكتروندى-تۇرمىستىق, كوممۋنيكاتسيالىق جانە اسكەري ستراتەگيالىق تەحنيكالار مەن عارىش زەرتتەۋ جابدىقتارىن وندىرەر بولساق, وندا ولارعا ءبىرىنشى قاجەتتى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ ءوزىن سىرتتان ىزدەمەيمىز. مۇنى بىلگەن شەتەلدىك ينۆەستورلار قازاقستاندا ءوز ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋعا ەرەكشە تالپىناتىنى ءسوزسىز.ەكىنشىدەن, قازىرگى تاڭدا «دامىعان» دەگەن تەڭەۋى بار الەمدىك رەيتينگتىڭ ەڭ جوعارى ساتىسىندا قوجىراۋ باستالدى. بۇل توقتامايتىن ۇدەرىس. سەبەبى, ول مەملەكەتتەردە بيۋدجەتتىك مىندەتتى تولەمدەر شامادان تىس ءوسىپ كەتكەن. جالاقى تىم جوعارى. ايتالىق, ءبىر تەكتەس ءونىم شىعاراتىن قىتايدىڭ ينجەنەر-جۇمىسشىلارى گەرمانيا, فرانتسيا, اقش مەملەكەتتەرىندەگى ارىپتەستەرىنەن 20 ەسە, ال قازاقستانداعى ارىپتەستەرىنەن 5 ەسە ارتىق جالاقى الادى. ءسويتىپ, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنداعى جالاقىنىڭ ۇلەسى شەكتەن تىس بولۋى بۇل ەلدەردەگى ەڭ باستى كەسەلگە اينالعان. بۇل تۇيىقتان ولار ەندى شىعا المايدى. مۇنى ەرتە تۇسىنگەن ينۆەستورلار قازىردىڭ وزىندە وندىرىستەرىن قىتاي مەن وڭتۇستىك شىعىس ازياداعى دامۋشى مەملەكەتتەرگە كوشىرىپ-قوندىرعان. بۇل كوش ىركىلىسكە ۇشىرامايتىن اعىنى قاتتى تاۋ وزەنى سەكىلدى جالعاسادى. دەمەك, قازاقستانعا سول كوشتەن ءبىراز بولىك ورىن تەپسە ول دا «بۇل قالاي؟» دەۋگە جاتپايتىن تابيعي زاڭدىلىق.ۇشىنشىدەن, قازاقستاننىڭ 170 ميلليوندىق تۇتىنۋشىسى بار ۇلكەن رىنوكقا اينالۋى دا ءوندىرىستىڭ ۇلعايۋىنا جول اشاتىن قوزعاۋشى كۇشتەردىڭ ءبىرى. بولجام بويىنشا بۇل رىنوكتاعى تۇتىنۋشى سانى تاياۋ بولاشاقتىڭ وزىندە 200 ميلليوننان اسىپ تۇسسە, ول دا تابيعي زاڭدىلىق. ەسكەرتە كەتەيىك, ءوزى دە قوجىراۋعا اينالعان ەۋرووداق ۋكرايناعا ەشتەڭە ءبولىپ بەرە المايدى. بەرەتىنى – دەموكراتيا. ال اش قۇرساققا دەموكراتيا تاماق بولمايتىنىن مۇنداعىلار كوپ ۇزاماي تۇسىنەدى. سودان سوڭ ۋكراينالىقتار ءبىزدىڭ شاڭىراقتىڭ ەسىگىن قاعادى. ەسكەرتە كەتەيىك, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستان جانە ارمەنيا كەدەن وداعىنا مۇشە بولساق دەگەن نيەتتەرىن اشىق ايتا باستادى.تورتىنشىدەن, «باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا» حالىقارالىق ترانزيت ءدالىزى كوپ ۇزاماي-اق تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋگە كوشەدى. مۇنى كورىپ, ءبىلىپ وتىرعان بۇگىنگى دامىعان ەلدەردە قيىنشىلىق كورىپ جۇرگەن وندىرىسشىلەر 3 ميلليارد تۇتىنۋشىسى بار رىنوكتىڭ ءدال كىندىگىنە ورنالاسقان قازاقستانعا كەلۋگە نيەتتى بولارى ءسوزسىز. قازىرگى تاڭدا بيزنەستىڭ باستى ولشەمدەرىنىڭ جانە قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى ۋاقىت دەسەك, سول ۋاقىت ءوندىرىستىڭ ەۋروپادا نەمەسە قىتايدا ورنالاسۋىنان گورى قازاقستاندا ورنالاسۋى ۇنەمدىرەك ەكەنىن دالەلدەيدى. قىتايدان ەۋروپاعا 15 كۇندە جەتەتىن تاۋار قازاقستاننان شىقسا, ءبىر اپتا كاسىپكەر پايداسىندا قالادى. تابيعاتتىڭ بۇل شىندىعى دا قازاقستان پايداسىنا جۇمىس ىستەي باستايتىن كەز كوپ كۇتتىرمەيدى.بەسىنشىدەن, قالاي دەسەك تە قىتاي «كوممۋنيستىك رەجىمدەگى» ەل ەكەندىگى باتىستىقتاردى «شوشىتا بەرەدى». الەمدىك داڭقى بار بىرقاتار ساراپشىلار كوپ ۇزاماي-اق باتىستىقتاردىڭ قىتايعا ينۆەستيتسياسى تەجەلەدى دەگەن پىكىرلەرىن ايتىپ جاتىر. ارينە, ءۇردىس كىلت تىيىلادى دەۋدەن اۋلاقپىز. سولاي بولا تۇرسا دا قىتاي مەن قازاقستان «باسەكەگە سالىنسا» ءبىزدىڭ ەلدى قالاۋشىلار كوپ ۇزاماي وسە تۇسەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. سەبەبى:ا) قازاقستان تولىعىمەن نارىقتىق ەكونوميكادا جۇمىس ىستەيتىن جانە كوممۋنيستىك ۇستانىمنان تولىق باس تارتقان ەل. ءدىني بوستاندىققا قازاقستاندا جول اشىلعان. 140 ۇلتتىڭ وكىلى قازاقستان حالقىن قۇرايدى. قازاقستان حالقىنىڭ اۋىزبىرلىگى ىشكى تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى ەكەنىن وتكەن ۋاقىت دالەلدەپ بەردى.ءا) جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, قازاقستان تابيعي جانە قارجىلىق قور جاعىنان دا قىتايدان باسىمىراق.ب) گەوگرافيالىق ورنالاسۋ ماسەلەنى قازاقستان پايداسىنا شەشىپ تۇرعان ءبىر يگىلىك.ۆ) سىرتقى ساياساتتا قازاقستاننىڭ باسقا مەملەكەتتەرمەن «داۋى» جوق.گ) قازاقستان قىتايدان گورى ەۋرووداققا بارلىق كورسەتكىشتەر بويىنشا جاقىن, «توننىڭ ىشكى باۋىنداي» ەل.وسىناۋ نەگىزگى ارتىقشىلىقتار ينۆەستورلاردىڭ «جايلى جەر» تاڭداۋى كەزىندە قازاقستانعا باسىمدىق بەرەدى.التىنشىدان, قازاقستان حالقى تۇگەلدەي دەرلىك ساۋاتتى جانە تالانتتى. قازاقستان دامىعان عىلىمى بار ەل. عىلىم مەن ءوندىرىستى قازىرگى قارقىنمەن جاقىنداتا بەرسەك, كوپ ۇزاماي بۇل ەكەۋى تۇتاسىپ, ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق ورلەۋدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالادى. مۇنى كۇنى بۇرىن كورە بىلگەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, 1993 جىلدان بەرى تالانتتى جاستارىمىزدى الەمنىڭ تاڭداۋلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەت ەسەبىنەن وقىتىپ, بولاشاقتىڭ ومىرشەڭ دە جاسامپاز قىزمەتتەرىن اتقارۋعا دايىنداعان بولاتىن. استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى عىلىم مەن ءوندىرىس كىرىگۋىنىڭ ۇيىتقىسىنا اينالىپ, كوپ ۇزاماي-اق نەبىر يننوۆاتسيالىق جوبالار ومىرگە كەلەرى ءسوزسىز.
3. حالىقتىڭ تۇرمىسى: ەۋروپالىق ساپا
ەلباسى ارقاشاندا «ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ, جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ناتيجەسى حالىقتىڭ تۇرمىسىنان كورىنىس تابۋى كەرەك» دەگەن ۇستانىمىن اتقارۋشى بيلىكتىڭ ەسىنە سالىپ كەلەدى. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, اتقارۋشى بيلىك الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق شىعىندارعا كەلگەندە وسى ۋاقىتقا دەيىن تارىنۋشىلىق بايقاتقان جوق. ايتالىق, قازىرگى كەزدە «قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 90 مىڭ تەڭگەدەن اسقان» دەپ ءجۇرمىز. ەكىنشى ءبىر اقيقات – جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 12 مىڭ دوللاردان اينالعاندىعى. ەگەر باسقا ەلدەردىڭ دامۋ بارىسىنا كوز سالساڭىز, وندا جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى 12 مىڭ دوللار بولعان ەلدەردە حالىقتىڭ ورتاشا جالاقىسى 700 دوللاردى قۇراماعانىن بايقايمىز. دەمەك, بىزدەگى «حالىقشىلدىق, الەۋمەتشىلدىك» ەۋروپالىقتاردان وزىق تۇر. مۇنى ەكى سەبەپپەن تۇسىندىرۋگە بولادى. باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى جانە نەگىزگىسى ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايدى تۇزەتۋگە قاتىستى قاتاڭ تالابى. ەكىنشى سەبەپ «يتەرمەلەۋشى كۇش». مۇنى بىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى. بىزدە حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگى وندىرىلمەيدى. ەلدە وندىرىلەتىن تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ كولەمى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرمايدى. سونداي-اق, ازىق-ت ۇلىكتىڭ سۇبەلى ءبىر بولىگىن يمپورتتاپ كەلەمىز. مال سانىن ازايتىپ العاندىقتان ەتپەن, سۇتپەن ءوزىمىزدى-ءوزىمىز قامتاماسىز ەتەتىندەي جاعدايعا قول جەتكىزە العان جوقپىز. جاعداي رەسەيدە دە بىزدەگىدەي. ال ول جاقتا «مۇناي دوللارلارىن» بيۋدجەتتىك مىندەتتى تولەمدەردى وسىرۋگە جۇمسايتىندىقتان جالاقى, زەينەتاقى مولشەرى بىزدەگىدەن جوعارى. سوعان سايكەس بۇل كورشىمىزدە باعا دا جوعارى. ەكى ەل اراسىنداعى كەدەندىك كەدەرگى الىنعاننان بەرگى ۋاقىت ىشىندە قازاقستانداعى باعا رەسەيدەگى باعاعا جەتۋگە تالپىنىس جاسادى. وسىلاي بولاتىنى ەرتەدەن بەلگىلى ەدى. ويتكەنى, ءوندىرۋشى قاشان دا تاۋارىن قىمباتقا وتكىزگەندى قالايدى ەمەس پە؟ دەمەك, بىزدە ينفلياتسيا جوعارى بولىپ, سونىڭ كەلتىرەتىن شىعىنىن حالىق ءوز تۇرمىسىندا سەزىنبەۋى ءۇشىن دە مەملەكەتتىك مىندەتتى تولەمدەر ۇدايى ءوسىپ, جوعارى دەڭگەيدە بولدى.مەن كۇنى بۇگىن الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جاقسارۋى ەكونوميكالىق وسىممەن شەندەس بولاتىنىنا تولىق سەنەمىن. ويتكەنى, جوعارىدا ايتقانىمداي, ەلباسىمىز «ەكونوميكالىق دامۋ ناتيجەلەرى حالىقتىڭ تۇرمىسىنان كورىنىس تاپسىن» دەگەن ۇستانىمىن ساقتايتىن اقيقات. ەكىنشىدەن, ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسى ءالى دە جوعارىلايتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ويتكەنى, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قۇيىلىپ جاتقان مول ينۆەستيتسيا قايتارىمى وسىنى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق, قازاقستان ازىق-ت ۇلىك پايدالانۋ ماسەلەسىندە ەۋروستاندارتقا كوشۋگە قادام جاسايدى. حالىقتى ەكولوگيالىق تازا تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ تۇپتەپ كەلگەندە باعانىڭ ءوسۋىن اقيقاتقا اينالدىرادى. قازىردىڭ وزىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءتالىمى جەرگە قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا ەۋرووداق ەلدەرىندە قازاقستانداعىدان شامامەن 8 ەسەدەي ارتىق. سوندىقتان دا بۇل جاقتا قىمبات تا بولسا دەنساۋلىققا تەك پايداسى بار, زيانى مۇلدە جوق تاماق قالىبى ساقتالادى. بۇل – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارى ۇدايى ايتىپ جۇرگەنىندەي, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاپ, عۇمىرىن ۇزارتۋداعى قاجەتتى العىشارتتاردىڭ ءبىرى.الەۋمەتتىك جاعداي حالىقتىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنەن دە كورىنىس تابادى. قازىرگى تاڭدا ديپلومدى جوعارى ءبىلىمدى مامانداردىڭ ءبىرازى جۇمىس تابا الماي سەندەلىپ جۇرگەنى اقيقات. ەندى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە جەكە مەنشىك ءبىلىم بەرۋ ورىندارى دا «كوز الداۋدان» ارىلىپ, ومىرگە ناقتى قاجەتتى مامانداردى دايارلاۋعا كوشەرى اقيقات.ەكونوميكانىڭ, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ساپالىق دامۋى حالىقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق ساپاسىنىڭ جوعارىلاۋىنا جول اشادى. ماسەلەن, 2010 جىلدان بەرى پايدالانۋعا بەرىلگەن يننوۆاتسيالىق نىسانداردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر ءوندىرىستى كومپيۋتەرمەن باسقاراتىن جوعارى بىلىكتى ماماندار ەكەنىن بۇعان دەيىن دە تالاي ايتقانبىز. ەندى ويلاپ كورىڭىزشى, بار بولعانى ەكى جىل ىشىندە ەلىمىزدە 44 مىڭنان استام مامان جوعارى جالاقىلى جۇمىسقا ورنالاسقان ەكەن. الداعى 30 جىل ىشىندە بۇل كورسەتكىش شامامەن 15 ەسەگە وسەرى ءسوزسىز عوي. دەمەك, قازاقستاندىق جۇمىسشىلار دەگەندە باياعى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ قولىنا بالعا ۇستاعان «پرولەتارياتى» ەمەس, كومپيۋتەردى «ۇرشىقشا ۇيىرگەن» مۇلدە جاڭا ساپاداعى, جوعارى ينتەللەكتۋال كوزگە ەلەستەيتىن بولادى. ناتيجەسىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «تۇپكى ماقسات – ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق تاربيەلەپ, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرامىز» دەگەن مۇراتىنا قول جەتكىزۋدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر دەپ ويلاۋ كەرەك.
4. قوعامدىق سانا وزگەرىپ, جاڭا ۇلت سومدالادى
ءيا, ءبىز 2050 جىلى «قازاقستاندىقتار» دەپ اتالاتىن مۇلدە جاڭا ۇلت بولىپ قالىپتاسامىز. بۇل بىرىنشىدەن, تابيعي زاڭدىلىق. ەكىنشىدەن, ەكونوميكاداعى تولىق وزگەرۋ, جاڭارۋ ءبىزدى سول يگىلىككە الىپ بارادى. ەڭ ءبىرىنشى ول يگىلىك قوعامدىق سانانىڭ تولىق وزگەرۋىنەن باستالادى دەسەك, قاتەسپەسپىز. ماسەلەن, كاپيتاليزم دۇنيەسىندە «مەملەكەت ولتىرمەيدى» دەگەن سەنىم مۇلدە جوق. اركىم جانە بارشا قيىن كەزەڭدەرگە وزدەرى دايىندالىپ, قور جينايدى. قوعامدىق قاتىناس اركىمدى جانە بارشانى وسىلاي بولۋعا ەرىكسىز كوندىرەدى. جاسىراتىن نەسى بار, ءبىزدىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ سۇبەلى ءبىر بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن ماسىلدىق ۇستانىمنان ارىلا الماي مەملەكەت قازىناسىنا جالتاق-جالتاق قاراۋمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ءتىپتى, بايلاردىڭ ءوزى «تەندەردەن» پايدا تابۋعا قۇشتار بولىپ العان. ال كاپيتاليزم الەمىندە نەگىزگى تابىستى ءوز ەلىنەن ەمەس وزگە ەلدەن قارماۋعا باسا نازار اۋدارادى. ويتكەنى, ءوز ەلىڭدەگى ەشقايدا كەتپەيتىن جانە وتانداستاردىڭ بارشاسىنا ورتاق نەسىبە ەكەنىن بىلەدى. سول قاينار كوزدىڭ سارقىلىپ قالماۋى ءۇشىن كۇش سالادى. مىنە, كاپيتاليزمنىڭ باستى اقيقاتى وسى. ءبىز مۇنى ءالى كۇنگە تۇسىنە الماي كەلەمىز. نەسى بار, ءومىر ءبىزدى سونى تۇسىنۋگە كوندىرەدى. ويتكەنى, العاشقى جيىرمالىقتىڭ ساپىندا تۇرساق تا كاپيتاليزمنىڭ كولەڭكەسىندەي ەرىپ جۇرەتىن داعدارىس تاۋقىمەتى بىزگە ۋاقىت وزعان سايىن تاقاي تۇسەدى. سەبەبى, قاجەت بولماسا جەر استىندا جاتا بەرەتىن شيكىزات ەمەس ناقتى دايىن تاۋارلى وندىرىسكە داعدارىس اتاۋلى ۇيىرسەك كەلەدى. ال ول شاقتا, ياعني ءبىز دامىعان ەلدەر ساپىنا ەنگەن شاقتا بيلىكتە «الەۋمەتشىلدىك» ۇستانىم ازايا بەرەدى. بۇل دا تابيعي زاڭدىلىق. دەمەك, حالىق, اركىم جانە بارشا ءوزىنىڭ ۇستانىمىن وزگەرتۋگە بۇگىننەن باستاپ كىرىسسە ارتىق ەمەس.ءبىز ماسەلەنىڭ ەڭ اۋىر تۇسىنا كەلگەندەيمىز. ويتكەنى, ەكونوميكانى دامىتىپ, الەۋمەتتىك جاعدايدى سوعان سايكەس جاقسارتۋ وڭاي شارۋا بولعانىمەن حالىقتىق ۇستانىمدى, قوعامدىق سانانى تولىعىمەن جاڭالاۋ وڭاي شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. ايتالىق, كومپارتيا 70 جىل بويىنا اتەيستىك ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن تەگەۋرىندى جۇرگىزۋمەن قويماي قوجا-مولدالاردى تۇرمەگە وتىرعىزىپ, يتجەككەنگە ايداسا دا بۇقارانىڭ دىنشىلدىك سەنىمىن جويا الماعانىن كورىپ وتىرمىز. قوعامدىق سانا دەگەن سول. دەمەك, بىزگە ۇلت تاربيەسى ماسەلەسىندە تەگەۋرىندى جانە ماقساتتى قىرۋار جۇمىس اتقارۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل پرەزيدەنت جارلىعىمەن نەمەسە ۇكىمەت وكىمىمەن شەشىلە سالاتىن ماسەلە ەمەس. قوعامدىق سانانى وزگەرتۋگە, جاڭالاۋعا وتباسىنان ۋنيۆەرسيتەتتەر اۋديتوريالارىنا دەيىنگى تاربيە سالاسىندا جۇرگەندەردىڭ بارلىعى, ول – ول ما, اقىن-جازۋشىلار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۇگەلدەي ماقساتكەرلىكپەن اتسالىسۋى ءتيىس. ايتالىق, قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىقتار سونشالىقتى باي دەپ ويلامايمىن. ال الماتىنىڭ كوشەسىنە كۇن سايىن 500 مىڭ جەڭىل اۆتوكولىك شىعادى ەكەن. باياعىنىڭ 10 مىڭ جىلقى ايداعان بايلارى ەڭ كوپ دەگەندە كوسەم جەككەن عوي, ال بۇگىنگىنىڭ الماتىلىقتارى ەڭ كەمى 50 اتتىڭ كۇشى بار كولىكتەر ءمىنىپ ءجۇر. ولاردىڭ قورى 10 مىڭ جىلقىسى بار بايدىڭ قازىناسىنان الدەقايدا از ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سول كولىكتەردىڭ كوبىسى نەسيەگە الىنعاندار. ال كاپيتاليزم الەمىندە نەسيەگە كولىك الىپ ءمىنۋ كۇنا سانالادى. دەمەك, ءبىز بۇگىنگە دەيىن تۇرمىسىمىز جاقسارعان سايىن جيناۋدىڭ ورنىنا شاشقاندى قالاپ العاندايمىز. ال ۇلت ۇستازى دانىشپان اباي «بەكەر مال شاشپاق» جامان ادەت ەكەنىن باياعىدا-اق ەسكەرتىپ كەتكەن جوق پا ەدى. دەمەك, ءبىز وتانداستارعا ابايدى جاڭا زامانعا ساي قايتادان وقىتۋىمىز, ءتۇسىندىرۋىمىز قاجەت سەكىلدى.ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز ىشكى تاتۋلىق ەكەنىن ەلباسى ماقتانىشپەن ايتىپ ءجۇر. ءيا, بۇل جەر بەتىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ۇلتارالىق, دىنارالىق قاندى قىرعىندار بولىپ جاتقاندا ءبىزدىڭ كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايتىن زور جەتىستىگىمىز. ۇلتتار مەن دىندەر ارالىق تەكە-تىرەستەر بولماعانىمەن ەلىمىزدە يسلام ءدىنى ىشىندەگى بولىگى قاندى وقيعالاردى ومىرىمىزگە اكەلدى. يسلامنىڭ قازاق جەرىنە ەنگەننەن بەرگى مىڭ جىل ىشىندە بۇزىلماعان جالعىز ۇستانىمعا جىك ءتۇستى. مىنەكەي, وسىناۋ قاتەردەن ەلدى ساقتاۋ ءۇشىن دە حاق ءدىنىمىزدىڭ پايعامبارىمىزدان (س.ع.س.) قالعان تۋرا جولىن ءدىني ساۋاتى جوق بۇقاراعا مەكتەپ پارتاسىنان تۇسىندىرسەك تە ارتىق بولماس.قورىتا ايتقاندا, ەلباسى العا قويعان جاڭا مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ, جاڭا بيىكتەرگە كوتەرىلۋ قازاقستاندىقتاردىڭ قولىنان كەلەتىن يگىلىك. سونداي-اق قازاقستاندىقتار ول يگىلىككە قوعامدىق ساناسى, ينتەللەكتۋالدىق ساپاسى مۇلدە جاڭارعان جاڭا ۇلت بولىپ قول جەتكىزەدى. ماقالانى قورىتىندىلاي كەلە اتقارۋشى بيلىككە ءبىر ماسەلەنى ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك دەر ەدىم. ول – ينفلياتسيامەن كۇرەس ماسەلەسى. ەگەر ءبىز ينفلياتسيانى ەڭ كوپ دەگەندە 1,5-2 پايىزبەن شەكتەي الماساق, ەكونوميكادا قول جەتكىزگەن جوعارى تابىس بولۋى ابدەن مۇمكىن داعدارىستىڭ قۇربانىنا اينالادى. سوندىقتان دا ينفلياتسيامەن كۇرەسكە ۇلتتىق بانكپەن بىرگە, جەرگىلىكتى ايماقتىق اتقارۋشى بيلىكتى دە جاۋاپتى ەتكەن دۇرىس سەكىلدى. ايتپەسە بيىلعىداي 6 پايىزعا جەتپەيتىن ەكونوميكالىق ءوسىمدى 6 پايىزدان اساتىن ينفلياتسيا جۇتا بەرسە, گۇلدەنۋ ەمەس, توقىراۋ الدان شىعادى. ءتاڭىرىم سودان ساقتاسىن!يا, قوعامدىق سانانى تولىعىمەن جاڭارتۋ قازاقستاندىقتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنان كورىنىس تاباتىنداي ناسيحات جۇمىستارى كەرەك. ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى تاقىرىبى ۇلت تاربيەسى بولسا قۇبا-قۇپ. تۋراسىن ايتقاندا, 21 جىلدان بەرى كاپيتاليزمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەگەنىمىزبەن وتباسىلىق بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ, مۇندا دا ۇنەم ۇستانىمىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن بىلە بەرمەيمىز. ولاي بولسا كەزىندە كومپارتيا تاماشا اتقارعانىنداي حالىقتىڭ «ساۋاتسىزدىعىن جويۋ» جۇمىسىن بۇگىننەن باستاپ قولعا الساق, ارتىق بولمايدى. شىندىعىندا ءدال وسى جولداۋىندا ەلباسى بۇل ماسەلەگە ەرەكشە توقتالعانىن ەسكەرە وتىرىپ, ەڭ وسال تۇسىمىز دا وسى ەكەنىن ءبىلىپ جۇمىس ىستەسەك, ءىسىمىز العا باسادى.
ساعىندىق ساتىبالدين, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى.