كۇزەتشىگە مۇقتاج ەلمىز

ەگەر «قازاق قوعامىندا كۇزەت­شىلەرگە سۇرانىس جوعارى» دەسەك, ءبىراز جۇرت ءبىزدىڭ بۇل پىكىرمەن كەلىسپەس ەدى. ويتكەنى كۇزەتشى بولۋدى «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جە­ڭىل­دىڭ استىمەن» جۇرۋگە داع­دىلانعان ازاماتتاردىڭ كاسىبى رەتىندە باعالايمىز. ال ءىس جۇ­زىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارى­عىندا كۇزەتشىلەرگە سۇرانىس جوعا­رى. وعان ەڭبەك جانە حا­لىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيسترلىگىنە قاراستى «ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق جۇرگىزگەن تالداۋ ناتيجەلەرى كۋا. ما­مان­دار بيىلعى العاشقى جارتى­جىلدىقتا ەڭبەك بيرجاسىنا كەلىپ تۇس­كەن رەزيۋمەلەر مەن بوس جۇمىس ورىندا­رىنىڭ اراقاتىناسىن سالىستىرا كەلە ەڭ تاپشى ماماندىقتاردىڭ ءتىزىمىن كۇ­زەت­شىلەر باستاپ تۇرعانىن انىقتاعان. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەڭبەك نارىعىندا كۇزەتشىلەر ءۇشىن 4,4 مىڭ جۇمىس ورنى بوس قالىپتى. سونىڭ ىشىندە تەك نۇر-سۇلتان قالاسىندا 1,1 مىڭ كۇزەتشى جەتىس­پەيتىنى بەلگىلى بولعان. اري­نە, ەڭبەك نارىعىنداعى تاپ­شى ماماندىقتار ءتىزىمى تەك كۇزەتشىلەرمەن شەكتەلىپ قالمايدى. ەل بويىنشا 2,6 مىڭ سانيتار, 2,3 مىڭ تازالاۋ­شى, 2,2 مىڭ داياشى, 2,1 مىڭ جۇك تيەۋشىگە ارنالعان جۇمىس ورنى بوس تۇر. سۇرانىسقا يە كاسىپتەردىڭ العاشقى بەستىگىنەن بو­لەك, جول سالۋشىلاردى, با­لا­باق­شا تاربيەشىلەرىن, مەيىر­گەرلەر مەن مەدبيكەلەردى, تاكسي جۇر­گىزۋشىلەرى مەن پروموۋ­تەر­لەردى جۇمىس بەرۋشىلەر ءجيى ىزدەيدى ەكەن. دەگەنمەن, ەڭ­بەك­ نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسى­نىستىڭ ءار وڭىرگە ءتان وزىن­دىك ەرەكشەلىكتەرى بار. ماسە­لەن, شىمكەنت قالاسىندا 300­-دەن استام تازالاۋشىعا ار­نال­عان جۇ­مىس ورنى بار. ال­ماتىدا 2 مىڭنان استام تاكسي جۇرگى­زۋشىسى جەتىسپەيدى.

ال 2019 جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا زاڭگەرلەرگە سۇرا­نىس از بولىپتى. ەڭبەك بيرجا­سىندا 3,6 مىڭ زاڭگەردىڭ رەزيۋ­مەسىنە ەشكىم نازار اۋدارماسا كەرەك. ەلەكتروندى ەڭبەك بير­جاسىنا «زاڭگەر كەرەك» دەگەن 1221 ۇسىنىس تۇسسە, «مەن زاڭگەر­مىن» دەگەن 4818 ادام رەزيۋمە قال­دىرعان. ءسويتىپ زاڭگەرلەر ارا­سىندا جۇمىس بەرۋشىلەردەن گورى جۇمىس ىزدەۋشىلەر ءۇش ەسەگە جۋىق كوپ بولدى. بۇل دەگەنىڭىز «بەدەلدى كاسىپ» سانالعان زاڭگەرلەردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى «داڭقى» كۇزەتشىگە جەتپەيتىنىن كورسەتسە كەرەك. ودان بولەك «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» تابا الماي قالۋ قاۋپى بار كاسىپ يەلەرىنىڭ تىزىمىنە الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر, اسپازدار, كومپيۋتەر تەحنيكتەرى, كەڭسە قىزمەتشىلەرى كىرگەن. بيرجادا 2,4 مىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتكەردىڭ, 2 مىڭ اسپازدىڭ, 1,5 مىڭ كومپيۋ­تەر تەحنيگىنىڭ, 1,5 مىڭ كەڭسە قىز­مەت­كەرىنىڭ رەزيۋمەسىنە ەشكىم نازار اۋدارماعان. سونىمەن قاتار سۇرانىس ازايعان ماماندىقتار­دىڭ قاتارىنا ەكونوميستەر, شاش­تارازدار, قارجىگەرلەر, تىگىن­شىلەر مەن تەحنولوگتار دا كىرىپتى. بۇل ماماندىقتاردىڭ ارقاي­سىسىندا 1-1,2 مىڭ رەزيۋمە ەشكىمنىڭ نازارىن اۋدارماعان كۇيى قالىپ قويعان. سونداي-اق ساتۋشى-كونسۋلتانت, دەنە شى­نىقتىرۋ جانە سپورت, ورتا مەكتەپتەگى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمدەرى, مانيكيۋر شە­بەرى, بۋحگالتەر, كونديتەر, جىلۋ قازاندىعىنىڭ وپەراتورى, باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى, ەكولوگ, زاڭگەر-كەڭەسشى, ينجەنەر-ەكونوميست, تەحنيك-مەحانيك, باستاۋىش مەكتەپ پەداگوگى, ۆيزاجيست ماماندارىنا سۇرانىس از بولىپتى. ارينە, ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىنداعى ۇسىنىستار مەن سۇرانىس كولەمى ەڭبەك نا­رىعىنداعى ناقتى جاعدايدى تو­لىق كورسەتەدى دەۋگە كەلمەس. بىراق قالاي بولعاندا دا بۇل ستا­تيس­تيكانىڭ وزىندىك شىندىعى بار.

ايتالىق, كۇزەتشىلەرگە سۇرا­نىستىڭ مولدىعى سالاداعى جا­لاقىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى بولۋى ىقتيمال. ازا­ماتتار 30 مىڭ تەڭگەدەن باس­تالىپ, ءارى كەتسە 80 مىڭعا دەيىن عانا جەتەتىن كۇزەتشىنىڭ جا­لاقىسىنا قىزىقپاۋى دا مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە ايماقتار اراسىنداعى ايىرماشىلىق تاعى بار. ماسەلەن, ءبىر عانا قوستاناي وبلىسىندا بيىلعى التى ايدا جۇمىس بەرۋشىلەر 2123 كۇزەتشى قاجەت دەگەن حابارلاندىرۋ بەرگەن. ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, ەل­وردادا 1,1 مىڭ كۇزەتشى قا­جەت.­ بى­راق استانالىق پەن قوس­تاناي­لىق كۇزەتشىنىڭ تابىسى بىر­دەي بولا قويادى دەگەنگە سە­نۋ قيىن. باس شاھاردا جۇمىس ىس­تەي­تىندەر ءسوزسىز مولىراق تابىس تابادى. ەكىنشىدەن, تسيفر­لاندىرۋ داۋىرىندە «بولاشاعى جوق» دەپ سانالاتىن كاسىپكە ەلىمىزدە نە سەبەپتى سۇرانىس جو­عارى دەگەن ماسەلە تاعى بار. با­قى­لاۋ كامەرالارى, ەلەكتروندى كۇزەت قوندىرعىلارى جەتىلىپ, جاھانداعى جاڭا تەحنولوگيالار ەلگە مولىنان كەلىپ جاتسا دا, ەلىمىزدە 219,7 مىڭ كۇزەتشى بار. بۇل دەگەنىڭىز قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جەكە قۇرامىنان ەكى, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىنان ءۇش ەسە كوپ. ياعني, شيرەك ميلليونعا جۋىق ادام ەسىك كۇزەتىپ ءجۇر دەگەن ءسوز.

ارينە, كۇزەتشىلەر قاتارىنىڭ نە سەبەپتى مول ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. قازاقستاندا اسكەر­دەن كەلگەن جاستاردىڭ ءبىر­ازى قارۋلى كۇشتەردە كەلىسىم­شارتپەن قالادى, نە پوليتسيا, تو­تەنشە جاعداي قىزمەتى ءتارىزدى مەملەكەتتىك قىزمەتكە بارادى نەمەسە كۇزەتشى بولادى. ءسويتىپ قوعامنان ءوز ورىندارىن تابۋعا ۇمتىلادى. ياعني, كۇزەتشىلىك قازاق قوعامى ءۇشىن الەۋمەتتىك ليفت قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعان سى­ڭايلى. الايدا, كۇزەتشى, دايا­شى, جۇك تيەۋشى, تاكسي جۇر­گىزۋشى ءتارىزدى ماماندارعا مۇق­تاجدىق ەل ەكونوميكاسىنا ين­نوۆاتسيانىڭ ءالى كۇنگە ەنە قوي­ماعانىن بايقاتاتىن ءتارىزدى. زەرت­تەۋ ناتيجەلەرىنە قاراساق, ەلى­­مىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىندە جوعارى ءبىلىمدى ماماندارعا ەمەس, قاراپايىم جۇمىسشىلارعا سۇرانىس مول ەكەنى بايقالادى. ماسە­لەن, بيىلعى العاشقى جار­تىجىلدىقتا ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىنا كەلىپ تۇس­كەن ۇسىنىستارعا قاراعاندا اق­مولا وبلىسىندا اۆتوبۋس جۇر­گىزۋشىلەرىنە, اقتوبە, باتىس قازاق­ستان, جامبىل, قوستاناي وبلىس­تارى مەن نۇر-سۇلتان قالاسىندا كۇزەتشىگە, الماتى وبلىسىندا جول سالۋشىلارعا, اتىراۋدا قۇرىلىس ساتىلارىن مونتاجداۋشىلارعا, باتىس قازاقستاندا ءورت سوندىرۋشىلەرگە, قاراعاندى مەن سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىستارىندا جۇمىس­­شىلارعا, قىزىلوردا مەن تۇر­كىستان وڭىرلەرىندە جەكە قىزمەت كورسەتۋشىلەرگە, ماڭعىستاۋدا بوياۋشىلارعا, پاۆلوداردا مەدبيكەلەرگە, شىعىس قازاقستاندا جۇك تيەۋشىلەرگە, الماتى قالا­سىندا تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنە سۇرا­نىس جوعارى ەكەنى بايقالعان. مۇنىڭ ەشقايسىسى جوعارى ءبىلىمدى, ينتەللەكتۋالدى ورەنى قاجەت ەپتەيتىن كاسىپتەر. دەمەك, وتان­دىق ەكونوميكادا جوعارى ءبىلىمدى مامانداردان گورى, قاراپايىم جۇمىسشىلارعا دەگەن سۇرانىس مول بولىپ تۇر.