سۋ قويمالارى سۋعا تاۋەلدىلىكتى شەشە الا ما؟

ماسەلەن, وتكەن جىلدارى «كيروۆ» سۋ قويماسىنان سۋ مولشەردەن كوپ ءتۇسىپ, تالاس وزەنى تاسىعان بولاتىن. ودان جامبىل اۋدانىنىڭ اۋماعى ارقىلى اعىپ جاتقان اسا وزەنى دە تاسىپ, جاعالاۋدى شايىپ كەتكەن ەدى. الايدا «كيروۆ» سۋ قويماسىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتى تۇپكىلىكتى جويۋ ءبىر كۇننىڭ شارۋاسى ەمەس. سوندىقتان بۇگىندە وڭىردەگى القاپتاردى ءتيىمدى پايدالانۋدا, ونى كادەگە جاراتۋدا سۋ ماسەلەسىنىڭ العا شىعۋى زاڭدىلىق.

جامبىل وبلىسى الاتاۋدىڭ ارعى بەتىنەن كەلەتىن سۋعا تاۋەلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رە­­سۋرس­تارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى شۋ-تالاس باسسەيندىك ينس­پەك­تسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا يماشەۆانىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى جامبىل وبلىسىنا «كيروۆ» سۋ قويماسىنان 530 ملن تەكشە مەتر سۋ كەلگەن. نەگىزى اتالعان سۋ قويماسىنىڭ سىيىمدىلىعى – 550 ملن تەكشە مەتر. بيىل ەكىجاقتى كەلىسىم بويىنشا 560 ملن تەكشە مەتر سۋعا شارت جاسالىپتى. ءوز كەزەگىندە مۇنىڭ جەرگىلىكتى شارۋالارعا تيگىزەر پايداسى وراسان. الىپ قويمانىڭ سۋى تالاس وزەنى ارقىلى تومەن ءتۇسىپ, ودان بايزاق, جامبىل اۋداندارىنىڭ القاپتارىنا جايىلادى. ءبىر عانا تالاس اۋدانىنداعى 62 مىڭ گەكتار جەردىڭ تىرشىلىگى وسى «كيروۆ» سۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. «قىرعىزدار جاعى سۋ كوبەيىپ كەتكەن كەزدە بىزگە دە كوپ سۋ جىبەرەدى. بۇگىندە سەكۋندىنا 47 تەكشە مەتر سۋ ءتۇسىپ وتىر. بارلىق جۇمىستار كەلىسىمشارت اياسىندا اتقارىلۋدا», دەيدى اتالعان ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا يماشەۆا.

وڭىردە «كيروۆ» سۋ قويماسىنا تاۋەل­دىلىكتەن ارىلۋ ماقساتىندا سالى­نىپ جاتقان سۋ قويمالارىنىڭ سانى ارتۋدا. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باس­قارماسىنا قاراستى «جامبىل سۋ قوي­ما­لارى» كوممۋنالدىق مەكەمەسىنىڭ تەڭگەرىمىندە وتكەن جىلى 73 سۋ قوي­ما­سى مەن بوگەتتەر بولسا, بيىلعى جىلى ونىڭ سانى 107-گە جەتكەن. ەندى الداعى ۋاقىتتا مەركى اۋدانىندا 4 سۋ قويماسى سالىناتىن بولادى. ول ءۇشىن ارنايى عىلىمي جۇمىستار دا جۇرگىزىلىپتى. ەگەر اتالعان نىساندار سالىنا­تىن بولسا, وندا وعان 5 ملن تەكشە مەتر سۋ جينالىپ, سۋارمالى جەر كولەمى 1325 گەكتارعا دەيىن ۇلعايادى دەگەن جوسپار بار.

قازىرگى كەزدە وڭىردەگى ەگىس القاپتارىن ۇلعايتۋ, بوگەتتەر مەن بايلام­داردى ءجۇز پايىز پايدالانۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. سونى­مەن قاتار وڭىردەگى بارلىق سۋ قويما­لا­رىنىڭ جاي-كۇيى دە باقىلاۋدا. «جامبىل سۋ قويمالارى» مەكەمەسى وندى­رىستىك-تەحنيكالىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى ماقسات جۇماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, اعىمداعى جىلدىڭ وزىندە وڭىردەگى 20-دان استام سۋ قويماسىنا جوسپارلى جون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. «ال وتكەن جىلى 10,1 ملن تەڭگەگە 2 سۋ قويماسىنا جوندەۋ جۇمىسى جوسپارلانعان بولسا, «جامبىل سۋ قويمالارى» مەكەمەسى اقشانى ۇنەم­­­دەپ, باعا سۇراتۋ ءتاسىلى ارقىلى 5,5 ملن تەڭگەگە 5 سۋ قويماسىن جون­دەگەن. بيىل­عى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ءوز كۇشى­مىز­بەن 4 سۋ قويماسىن جونگە كەل­تىردىك. تاعى ەكەۋىنە «تالاس-اسا» مەكە­مەسىمەن بىرلەسە جوندەۋ جۇ­مىس­­تارى جۇرگىزىلۋدە. بۇدان بولەك, بيىل جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 61,2 ملن تەڭگەگە وبلىستاعى تاعى 17 سۋ قويماسىنا جوندەۋ جۇمىستارى جال­عا­سۋدا», دەيدى م.جۇماتوۆ. جالپى «جامبىل سۋ قويمالارى» مەكەمەسىنىڭ تەڭ­گەرىمىندەگى سۋ قويمالارى مەن بوگەت­تەر 5 اۋداندىق بولىمشەگە بولىن­گەن. بۇل بولىمشەلەردە 36 ادام ەڭبەك ەتەدى. ەندى مەكەمەنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن كۇشەيتۋ ماقسا­تىن­دا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 38 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, ارنايى تەحنيكالار مەن قۇرال-سايماندار الىنىپتى.

وڭىردەگى شارۋاعا قولايلى ايماق­تىڭ ءبىرى – بايزاق اۋدانى. اۋدان­دا­عى «كوشەنەي» سۋ قويماسىنىڭ سىيىمدىلىعى 800 تەكشە مەتر بولسا, بۇگىندە ونىڭ 45 پايىزىنا سۋ تولعان. مۇندا ەكى تەحنيكانىڭ كۇشىمەن بوگەتتەر نىعايتىلىپ, باستى شليۋز قاقپا دانەكەرلەنىپ, بەكىتىلىپتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇندا تەك 60-70 پا­يىز عانا سۋ جيناۋعا بولاتىن بولسا, ەندى جوندەۋدەن وتكەن سوڭ 100 پايىز تولتىرۋعا مۇمكىندىك بار. اۋدانداعى 100 گەكتار القاپتىڭ بو­­يىنا اتالعان قويما ارقىلى سۋ بەرىلۋدە. سونىمەن قاتار اۋدانداعى «شالكە» سۋ قويما­سى­نىڭ 148 مەتر جەرىنە جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, بوگەت قويىلعان. اۋدانداعى «كەڭەس-1» سۋ قويماسىنىڭ دا 7 مەتر جەرى بەتوندالعان. مۇندا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن «اسا-تالاس» مەكەمەسى جوسپارلانعان 1 ملن 125 مىڭ تەڭگەنى ۇنەمدەۋدىڭ ناتيجەسىندە 425 مىڭ تەڭگە ۇتىپ الىپ, بولىنگەن قارجىنىڭ 62 پايىزىن ۇنەمدەگەن.

بۇدان بولەك تالاس اۋدانىنداعى «بولەك­قىزىل» سۋ قويماسىنىڭ سىيىم­دى­لىعى 16 ملن تەكشە مەتردى قۇرايدى. بۇگىنگى تاڭدا مۇندا دەمەۋشىلەردىڭ تاراپىنان جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. «جامبىل سۋ قويمالارى» مەكەمەسى تالاس-سارىسۋ بولىمشەسىنىڭ باسشىسى كەنجەبەك ومارقۇلوۆ «بولەكقىزىل» سۋ قويماسى بۇگىندە اۋداننىڭ ءابىلدا, كوشەك جانە بولتىرىك اۋىلدارىن سۋمەن قامتىپ وتىرعانىن ايتتى. ەگەر مۇنداعى سۋ ازاياتىن بولسا, اۋىلدارداعى قۇدىق سۋلارى دا تارتىلىپ قالادى ەكەن. سەبەبى ەگىستىك پەن مالدىڭ ىرىسى وسى سۋدا بولىپ تۇر. الايدا كوكتەمگى سۋدان جىرىلعان جەرلەردىڭ كولەمى ۇلكەن بولعاندىقتان, ونى قالپىنا كەلتىرۋ دە وڭاي بولماي تۇرعان كورىنەدى. شامامەن 50 مىڭ تەكشە توپىراق قاجەت بولسا, بۇگىندە 25 مىڭ تەكشە توپىراق توگىلىپتى. «سوندىقتان دا جەرگىلىكتى حالىق مۇنداعى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالۋىن تاعاتسىزدانا كۇتۋدە. سۋ ارناسىنا تولسا, شارۋالار تاعى 100 گەكتار جەرگە ەگىن ەگىپ, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا نيەتتى», دەيدى كەنجەبەك ومارقۇلوۆ. جالپى تالاس اۋدانىندا 17 سۋ قويماسى بولسا, ونىڭ 14-ءى «جامبىل سۋ قويمالارى» مەكەمەسىنە قارايدى. كەنجەبەك ومارقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر اتالعان مەكەمەنىڭ تەڭگەرىمىنە تاعى دا بىرقاتار ءىرى ترانسپورت پەن تەحنيكا الىنسا, مەكەمەنىڭ ءوز كۇشىمەن-اق جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولادى ەكەن. اتالعان مەكەمەنىڭ ءبولىم باسشىسى ماقسات جۇماتوۆ تا ەگەر كاماز, مەحانيكالىق تيەگىش, كاتوك, ترال سىندى اۋىر تەحنيكالار الىنسا, مەكەمەنىڭ ءوزى-اق جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە بەرەتىنىن ايتتى. الايدا بۇل ماقساتقا 75 ملن تەڭگە قاجەت بولىپ تۇر.

جامبىل اۋدانىندا ورنالاسقان «كوكتەم-2» بوگەنىندە قازىر 66 پا­يىز سۋ بار. اتالعان بوگەننىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 500 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى. جالپى جامبىل اۋدانىندا 21 سۋ قويماسى بار بولسا, ونىڭ 8-ىنە «جامبىل سۋ قويمالارى» مەكەمەسى جاۋاپتى. نەگىزىنەن, جامبىل وبلىسىندا سۋ قويمالارى جىل ساناپ جوندەۋدەن وتكىزىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, «شالكە», «كوشەنەي» سۋ قويمالارىنان بولەك, مەركى-ت.رىسقۇلوۆ اۋداندىق بولىمشەسىنە قاراستى «اقەرمەن-2» جانە «الدەنباي» سۋ قويمالارىنا, سونىمەن قاتار, جامبىل-جۋالى اۋداندىق بولىمشەسىنە قاراستى «پيونەر» سۋ قويماسىندا دا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جۋالى اۋدانى بويىنشا 4, جامبىل اۋدانى بويىنشا 1 جانە مەركى اۋدانى بويىنشا 2 سۋ قويماسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانعان. اتالعان سۋ قويمالارى قالپىنا كەلىپ, وعان 2,8 تەكشە مەتر سۋ جينالسا, ناتيجەسىندە سۋارمالى القاپ 3 مىڭ گەكتارعا دەيىن ارتاتىن بولادى. الايدا بۇل جۇمىستاردىڭ ۋاقتىلى ءارى ساپالى اتقارىلۋى «جامبىل سۋ قويمالارى» مەكەمەسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ قاۋقارىنا بايلانىستى بولىپ وتىر.

سونىمەن قاتار وڭىردە يەسىز بو­گەت­تەر مەن سۋ قويمالارى دا بار­شى­لىق. ونىڭ ناقتى سانى ءالى انىق­تا­لۋ ۇستىندە ەكەن. بۇگىندە ولاردى دا رەسپۋبليكالىق مەنشىككە وتكىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وتكەن جىلى سارىسۋ اۋدانىنداعى «بۇركىتتى» سۋ قويماسى رەسپۋبليكالىق مەنشىككە وتسە, بيىل تالاس اۋدانىنداعى «جار­تاس» سۋ قويماسى وتكەن. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وڭىردە بوگەندەردىڭ سانى كوبەيگەنىمەن, ونىڭ ساپا ماسەلەسى دە نازار اۋدارارلىق. ماسەلەن, ىلگەرىدە الماتى وبلىسىنداعى «قىزىلاعاش» جانە قاراعاندى وبلىسىنداعى «كوكپەكتى» سۋ قويمالارىنىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان جەرگىلىكتى حالىق جاپا شەككەن ەدى. اۋەلى, سونداي قيىن جاعدايدى بولدىرماۋ مۇندا دا ءبىرىنشى ماسەلە. ايتالىق, تالاس اۋدانىنداعى «بولەكقىزىل» سۋ قويماسىنا سەكۋندىنا 150 تەكشە مەتر سۋ كەلىپ, سالدارىنان بوگەتتى جىرىپ كەتكەن ەدى. سوندىقتان كوكتەمگى ەرىگەن قار سۋلارىن قويمالارعا جيناۋ كەزىندە دە قاۋىپسىزدىكتىڭ قامتا­ما­سىز ەتىلگەنى دۇرىس. «جامبىل سۋ قويمالارى» مەكەمەسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ماقسات جۇماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستا سۋ قويمالارىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايى 10-15 پايىز قاناعاتتانارلىق بولعانىمەن, وعان 50-60 پايىز عانا سۋ تولتىرۋعا بولادى ەكەن. ال ءجۇز پايىزعا دەيىن شىعۋىنا ءالى ءبىراز ۋاقىت كەرەك. وڭىردە كوبەيىپ كەلە جاتقان سۋ قويمالارى كەلەشەكتە «كيروۆ» سۋ قويماسىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتى جويا الا ما, جوق پا, ول دا ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.

جامبىل وبلىسى