استىڭ ءدامىن تۇز كەلتىرسە دە...

س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ نان جانە نان-توقاش ونىمدەرىن وندىرەتىن ەكسپەريمەنتالدىق-وندىرىستىك تسەحى جوو ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارىنا ارناپ قۇرا­مىندا تۇز مولشەرى از نان پىسىرەتىن بولادى. ءسويتىپ جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدىڭ نەگىزگى شارا­لارىنىڭ تاعى ءبىرى جاسالدى. ءوزارا كەلىسىمگە كەلگەن تا­راپ­تار تۇزى از نان ءپىسىرۋ باس­تاماسىن باسقا دا نان-تو­قاش ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر قولدايدى دەگەنگە ءۇمىت ار­تىپ وتىر. ويتكەنى كوپتىڭ قول­داۋى بولماسا «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپايدى».

جالپى, مەديتسينالىق ۇيىم­دار سىرقاتتاردى ەمدەپ قا­نا قويماي, ءوزىنىڭ باستى ميسسيالارىنىڭ بىرىنە دە نا­زار اۋدارىپ كەلەدى. ياعني, حالىقتى دەنساۋلىقتى كۇتۋگە ۇي­رەتىپ, پروفيلاكتيكالىق شا­رالارعا جانە دۇرىس تاماق­تانۋعا داعدىلاندىرۋ وزەكتى بولىپ وتىر. قازاق مۇندايدا «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىر­مايتىن جول ىزدە» دەيدى. تا­عامداعى تۇز مولشەرىن ازاي­تۋ دا وسى «اۋىرمايتىن جول ىزدەۋدىڭ» ءبىر كورىنىسى. سە­بەبى تۇزدىڭ جۇقپالى ەمەس سىرقاتتارعا سەبەپشى بولا­تىنى بار. دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, جۇق­پالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ ورشۋى­نە ءبىرىنشى كەزەكتە تەمەكى سە­بەپشى بولسا, ودان كەيىنگى ورىن­دى تۇز يەلەنەدى ەكەن. سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپ­تاستىرۋ ىسىندە بۇقارانى تۇزى از تاعامدارعا ءۇيىر قىلۋ وزەكتى بولاتىنى سودان. ايتپاقشى, ادامزات بالا­سى تۇزدى 5 مىڭ جىل بۇرىن پايدالانا باستاعان. ول كەزدە ادامدار كۇنىنە جارتى گرامم عانا تۇز قولدانعان. ال قازىر تۇزدىڭ تاۋلىكتىك مولشەرى الەم­دە شامامەن 8 گرامم. بى­راق قازاقستاندىقتار تۇزعا تىم اۋەس بولىپ الىپتى. دۇنيە­جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىنىڭ جۇقپالى ەمەس سىر­قاتتارمەن كۇرەس جانە ال­دىن الۋدىڭ ەۋروپالىق كەڭ­سەسى جەتەكشىسى, تاماقتانۋ بو­يىنشا مەنەدجەر دجواو برەدانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىز, قازاقستاندىقتار تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن 17 گرامم تۇز تۇتىنادى ەكەنبىز. ال ددسۇ ادام بالاسى ءۇشىن تۇزدىڭ تاۋلىكتىك نورماسى 5 گرامم عانا دەگەن شەشىمگە كەلىپتى. بۇل مولشەردەن اسىپ كەتسە تۇزدىڭ پايداسىنان زيانى كوپ بولادى. وعان ايعاق بولاتىن مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, جاپوندار جارتى عا­سىر بۇرىن كۇنىنە 18 گرامم تۇز پايدالانعان ەكەن. سول كەزدە ەل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا سال اۋرۋىنا ۇشىراعاندار ءجيى كەزدەسكەن. كەيىن ەل بيلىگى تۇزدى تۇتىنۋ مولشەرىن تاۋ­لىگىنە 4 گرامم دەپ بەلگىلەپ, ازاماتتاردىڭ ونى قولدانۋىن ازايتۋ ءۇشىن ءبىراز ءىس تىندىرسا كەرەك. ناتيجەسىندە ەلدە سال اۋرۋىمەن اۋىراتىندار سا­نى 80 پايىزعا ازايىپتى. ما­ماندار ادام تۇز قولدانۋدىڭ تاۋلىكتىك مولشەرىن 2 گرام­عا ازايتقاندا جۇرەك دەرتتە­رىنە شالدىعۋ مولشەرى 25 پا­­يىزعا تومەندەيتىنىن انىق­­تاعان. دەمەك س.سەي­فۋل­لين اتىنداعى قا­زاق اگرو­تەح­ني­­كالىق ۋنيۆەر­سيتە­تىن­دەگى ناۋ­بايحانانىڭ تۇزى از نان پىسىرە باستاۋىنىڭ ما­ڭىزى زور دەگەن ءسوز.

تۇزدى شامادان تىس تۇ­تى­نۋ, جالپى, دۇرىس تاماق­تانباۋ دەنساۋلىققا زيان ەكە­نىن دارىگەرلەر ءجيى ايتادى. بىراق وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسپاي كەتەتىن كەزدەرىمىز از ەمەس. نۇر-سۇل­تان قالاسىنداعى №3 قالا­لىق ەمحانانىڭ تەراپيا بو­لىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دا­رىگەر ەمينا يلياسوۆا ادامدار تۇزدى قانشا مولشەردە تۇ­تىنىپ جۇرگەنىن بىلمەيتىنىن ايتادى. ال تۇز اعزاعا بەكون, شۇجىق, ىرىمشىك ءتارىزدى وڭ­دەلگەن تاعامدار ارقىلى ەنە­تىن بولسا كەرەك. سونىمەن قا­تار ۇدايى تۇتىناتىن نان مەن نان ونىمدەرى دە اعزاعا ءبى­راز تۇز «تاسىمالدايتىن» كورىنەدى. ارينە تۇزى مول تاعامدى كۇندە جەمەيتىنىمىز راس, بىراق نانسىز كۇنىمىز جوق. ال سول ناننىڭ وزىندە تۇز مولشەرى از ەمەس. نارىقتا تۇز­سىز ناننىڭ ءوزى تۇگىلى, اتاۋى دا كەزدەسپەيتىن. ەندى ءوز دەن­ساۋ­لىعىن كۇتۋگە ىقتياتتى ازاماتتار ءۇشىن تاڭداۋ جاساۋ مۇمكىندىگى تۋعانىن ايتادى دارىگەر.

«تۇزدى شامادان تىس قا­بىلداۋ اعزاداعى زات الماسۋ ءۇردىسىنىڭ بۇزىلىسىنا اكە­لەدى. سونىڭ سالدارىنان تۇز اعزادا جينالىپ, تىستەر بۇزىلادى, گاستريت, اسقازان جاراسى پايدا بولا باستايدى. قارتايۋ پروتسەسىن جىلدامداتادى. تۇزدى شامادان تىس قابىلداۋ قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىنا ىقپال ەتەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە جۇرەك ا­ۋرۋى جانە ينسۋلت قاۋپىن ارت­تىرادى», دەيدى ەمينا يلياسوۆا. دارىگەر قازىرگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر كوبىنەسە كومپيۋتەر الدىندا وتىراتىنىن, اۋلاعا شىعىپ دوپ قۋ, دالا كەزۋ ازايعانىن, فاستفۋدقا, شۇجىق, چيپس, قىتىرلاق نان, مايونەزگە ءۇيىر ەكەنىن ايتا كەلە, بۇل تا­عامداردىڭ اعزاعا كەرى اسە­­رى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «اسىرەسە ىستالعان شۇجىق­تاردا تۇز مولشەرى كوپ بو­لادى. قىتىرلاق كارتوپ, فري, فاستفۋد پەن جارتىلاي وڭدەلگەن تاعامداردا تۇز مول­شەرى كوپ بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە اعزاعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە دۇ­رىس تاماقتانباۋ ماسەلەسى تاعى بار. دۇرىس تاماقتانباۋ مەن دەنە قيمىلىنىڭ ازايۋى الەم بويىنشا دەنساۋلىققا قاتەر توندىرەتىن نەگىزگى فاك­تورلاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. ءوز باسىم ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا قۇرامىندا تۇز مولشەرى ازايتىلعان نان پىسى­رەتىنىنە قۋانىشتىمىن. تۇزدىڭ ۇسىنىلاتىن تاۋلىكتىك مولشەرى كۇنىنە 5 گرامدى ء(بىر شاي قاسىق) قۇرايدى», دەدى دارىگەر. سونىمەن قاتار ما­مان سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋمەن قاتار, دۇرىس تا­ماق­تانۋدىڭ دا ماڭىزدى ەكە­نىن ايتتى. ورتا قۇرساق ءجۇرۋ ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى دەيدى. ەڭ باستىسى, تۇزى مول تاعامدارعا تىم قۇمار بول­ماعان دۇرىس.