كەز كەلگەن ەل ءۇشىن جول ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى سانالادى. اۆتوكولىك جولى وقتاۋداي ءتۇزۋ, تاقتايداي تەگىس مەملەكەتتە جۇك تاسىمالى مەن ادامداردىڭ بارىس-كەلىسى جاقسارىپ, ءتۋريزمى دە, ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سالالارى دا دامي تۇسپەك. تاجىريبەلى مامان, «قازاقستان جول-عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» عىلىمي كەڭەسشىسى, ەلىمىزدەگى تۇڭعىش جول پروفەسسورى باقىتجان مۇرتازين بىزبەن سۇحبات بارىسىندا بۇگىنگى جول سالاسىنا قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ تۇيىنىنە توقتالىپ, نازارعا الاتىن جايتتاردى جىپكە تىزۋگە تىرىستى.
− باقىتجان ساتماعامبەت ۇلى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اۆتوكولىك جولىن سالۋ ىسىنە مەملەكەت تاراپىنان ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. وسى سالانىڭ مامانى رەتىندە ەلىمىزدەگى جول قۇرىلىسىنىڭ قارقىنىنا, جۇمىستىڭ ساپاسىنا بەرەر باعاڭىز قانداي؟
− اۆتوموبيل جولدارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋى جولىنداعى كوپتەگەن ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋدىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. مەملەكەت جىل سايىن جاڭا جول قۇرىلىسىنا, قايتا سالۋ مەن قولدانىستاعى جولداردى پايدالانۋ بارىسىنداعى كۇتىپ-ۇستاۋ شارالارىنا ەلەۋلى قاراجات ءبولىپ كەلەدى. قازىر ەلىمىزدە كولىك اعىندارىنىڭ ۇزدىكسىز قوزعالىسىن قاۋىپسىز قامتاماسىز ەتەتىن زاماناۋي اۆتوموبيل ماگيسترالدارى سالىنۋدا. اۆتوموبيل جولدارىن اباتتاندىرۋ جانە جول سەرۆيسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلۋدا. بۇل, ارينە اۆتوموبيل جولدارىن پايدالانۋشىلار مەن جول سالاسىنىڭ بارلىق ەڭبەككەرلەرىن قۋانتادى. ەلىمىزدەگى جولسىزدىقپەن كۇرەستىڭ العاشقى جەتىستىكتەرىنە قول جەتكىزە باستادىق. ەل تاريحىنداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ عۇمىرى قىسقا بولماي, الداعى ۋاقىتتا ستراتەگيالىق سيپاتتاعى تۇراقتى قۇبىلىسقا اينالسا دەيمىز.
− كەزىندە العاش رەت جوو-دا «اۆتوموبيل جولدارى» كافەدراسىن ۇيىمداستىرىپ, سول كەزدەگى قازاق بالالارىنىڭ جول عىلىمى سالاسىنا بەت بۇرۋىنا جاعداي جاسادىڭىز. بۇل سالانىڭ عىلىمي تۇرعىدا بۇگىنگى جاعدايى قانداي؟ مامان دايارلاۋ ءىسى قانشالىقتى كوڭىلىڭىزدەن شىعادى؟
− ەلدىڭ اۆتوكولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ مەن ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى شارتتاردىڭ ءبىرى − اۆتوموبيل جولدارىنىڭ كولىك-كوممۋنيكاتسيا كەشەنى سالاسىنداعى كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ جوبالاۋ, سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ, جوندەۋ جانە كۇتىپ ۇستاۋ قىزمەتتەرىنىڭ ماماندارىن كوبەيتىپ, ينجەنەرلىك كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى. جوعارى كاسىبي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋعا بايلانىستى اۆتوموبيل-جول ءبىلىمى قۇرىلىمى مەن مازمۇنى دا ماڭىزدى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. باكالاۆرلاردى دايارلاۋعا كوشۋ ۇدەرىسى, مامانداردى دايارلاۋ مەرزىمدەرىنىڭ قىسقارۋى, ستۋدەنتتەردىڭ كاسىبي دايىندىعى بويىنشا وقۋ پاندەرى كولەمىنىڭ كۇرت ازايۋىنا سەبەپ بولدى. ال جالپى عىلىمي جانە جالپى ينجەنەرلىك ساباقتار كولەمى وزگەرىسسىز قالدى دەسە دە بولادى. بۇگىندە ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى بويىنشا, جول شارۋاشىلىعىنا مامان دايارلاۋ «كولىك قۇرىلىسى» ماماندىعى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. الايدا جول سالۋ سالاسى تەك جوبالاۋ مەن قۇرىلىستان عانا تۇرمايدى. وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى, سول جولدى جوندەۋ, ساقتاۋ جانە پايدالانۋ مەكەمەلەرىندە دە قىزمەت اتقارادى. وسىعان بايلانىستى جوبالاۋ مەكەمەلەرى مەن جولدى پايدالانۋ مەكەمەلەرى, ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن ۇيرەتەتىن كوپتەگەن ماسەلەلەر ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىندا تولىق قامتىلماعان. ءسويتىپ بۇل سالا تەوريا جانە تاجىريبە جۇزىندە تەرەڭ يگەرگەن, ارنايى دايىندىقتان وتكەن ماماندارعا ءزارۋ.
− ءسىز اتاعان ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋ جولدارى قانداي بولماق؟
− ساپالى, بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن جوبالاۋ, قۇرىلىس جۇرگىزۋ, اۆتوموبيل جولدارىن پايدالانۋ سىندى سالالارعا اسا ءمان بەرىلۋى كەرەك. ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە مىنا ماسەلەلەر ەسكەرىلۋى كەرەك: كادر دايارلاۋ; جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى «كولىك قۇرىلىسى» ماماندىعىنىڭ ورنىنا «اۆتوموبيل جولدارى» ماماندىعى بويىنشا دايارلاۋ; «اۆتوموبيل جولدارى» ماماندىعىن ءبىتىرۋشى تۇلەكتەرگە ءبىلىم بەرۋ بارىسىندا اۆتوموبيل جولدارىن جوبالاۋ, اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ, جولداردى پايدالانۋ جانە جول قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ, جول-قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن بۇيىمدارى سونداي-اق, سالا كاسىپورىندارىندا جول ماماندىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, فۋنكتسيونالدىق قىزمەتىن ەسكەرەتىن جاڭا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىن جاساۋ; جول سالاسىنا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە اكىمشىلىك-باسقارۋ مىندەتتەرىن جەدەل شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ جانە كادرلاردى قايتا دايارلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ.
اۆتوموبيل جولدارى قۇرىلىسىنا كادرلار دايارلاۋ ءىسىن تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن تمد ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە رەسەي مەن وزبەكستانداعىداي جول سالاسىنا ماماندار دايارلايتىن ارنايى جوعارى وقۋ ورنى كەرەك. بۇل وقۋ ورنى جوعارى اۆتوموبيل-جول ءبىلىمىنىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتتارىن جاساۋعا, ءبىلىم باعدارلامالارى مەن وقۋ جوسپارلارىن قۇرىپ, كەرەك كەزىندە تولىقتىرۋلار مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ وتىرۋعا جاۋاپتى بولادى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ءبىلىم قۇجاتتارىن دايىنداۋ, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋ تەك مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قۇزىرىندا بولۋى ءتيىس. سەبەبى جەكەمەنشىك جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ باستى ماقساتى نارىقتىق تالاپتارعا باسىمدىق بەرەتىنىن ءومىر كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار جول سالاسىنا وقۋ ماماندار دايارلايتىن باسقا دا جوعارى ورىندارىنداعى ءبىلىم ستاندارتتارىنىڭ ساپاسىن تەكسەرىپ, قاداعالاپ وتىراتىنداي وكىلەتتىگى بولۋى ءتيىس. جول سالاسىندا اشىلاتىن جوعارى وقۋ ورنى, ەلىمىزدە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قۇرۋدى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا, قۇرامىندا جوعارى دارەجەدەگى كاسىبي عىلىمي قىزمەتكەرلەر مەن پەداگوگتار شوعىرلانعان, زاماناۋي زەرتحانالارمەن جابدىقتالعان, جول ماتەريالدارىن زەرتتەۋ قورىتىندىلارى شەتەلدەردە قولداۋ تاۋىپ وتىرعان قازاقستان جول-عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن تىعىز بايلانىستا بولعانى جەمىستى بولار ەدى دەپ سانايمىز.
مەملەكەتتىك جوعارى مەكتەپ پەن جول كاسىپورىندارىنىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىستا بولۋى, ايماقتىق جول مەكەمەلەرىمەن كەلىسىمشارت ارقىلى, قانداي سالاعا ماماندار قاجەتتىگىن انىقتاپ جەدەل ارەكەت ەتۋگە, سونىمەن بىرگە قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. بۇل تۇرعىدا كورشىلەرىمىزدى مىسالعا الا كەتۋگە بولادى. جاقىندا تاشكەنت اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتى تاشكەنت اۆتوموبيل جولدارىن جوبالاۋ, قۇرىلىس جانە پايدالانۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. بۇل دەگەنىڭىز ەلدىڭ الەۋەتى مەن ەكونوميكاسىن, مادەنيەتى مەن ءبىلىم دارەجەسىن كوتەرۋدەگى اۆتوموبيل جولىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ەكەنى ءسوزسىز.
− جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدە سالىنعان جولداردىڭ كوپ ۋاقىت وتپەي جاتىپ بۇلىنە باستايتىنى بەلگىلى. سالىنعان جول تەز بۇزىلسا, وعان كىم جاۋاپتى ەكەنىن تابا الماي ابىگەر بولامىز. وسى رەتتە, ماسەلەنى باقىلاۋىنا الاتىن جاۋاپتى مەكەمە كەرەك قوي...
− جول سالاسىنا قوماقتى ينۆەستيتسيا سالىنۋدا. بۇل قارجى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, جوندەۋ جانە كۇتىپ ۇستاۋعا, سونىمەن قاتار جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ۇيىمداستىرۋ مەن جول بويىنداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان. بۇل جاعدايدا, كۇن تارتىبىنە جول اكتيۆتەرىن ءتيىمدى باسقارۋ سياقتى جاۋاپتى سۇراق قويىلاتىنى بەلگىلى. وسىعان وراي, ۋاقىت تالابىنا ساي ساپانى باسقارۋ ورتالىعى قۇرىلدى. وڭىرلەردەگى بارلىق اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ءبىر ادىستەمەلىك جۇيەگە توپتاستىرىلدى. ورتالىق جۇمىسى ەندى باستالىپ جاتىر, ساپانى قاداعالاۋدىڭ قورىتىندىلارى الداعى ۋاقىتتا ءوز جەمىسىن بەرۋى ءتيىس. بۇل ورتالىقتا تەك قۇرىلىس بارىسىندا ينجەنەرلىك تالاپتارمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, قاداعالاۋ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلەدى دەگەن ويدامىز. ويتكەنى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ساپاسىنا مەملەكەتتىك نورماتيۆتىك قۇجاتتاردىڭ بارلىق تالاپتارى ورىندالعاندا عانا قول جەتكىزۋگە بولادى.
تاعى دا ءبىر كوڭىل بولەتىن ماسەلە, ەلىمىزدەگى جول سالاسىنىڭ نورماتيۆتىك قۇجاتتارىن باسقا ازاماتتىق قۇرىلىس سالاسى ماماندارىنىڭ جاساۋىندا بولىپ وتىر. ونداي قۇجاتتاردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. دەمەك جول سالاسىنا قاتىستى قۇجاتتار, وسى سالادا تاجىريبە جيناعان, عىلىمي جانە بىلىكتىلىك دارەجەسى بار مامانداردىڭ كومەگىمەن دايىندالىپ تولىقتىرىلۋى ءتيىس.
جول قۇرىلىسىنىڭ ساپاسىن باقىلاۋ ءىسى قۇرىلىس جۇمىستارىن عانا قاتاڭ قاداعالاۋمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. ول جەردە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ تيىمدىلىگى, قازىر باعالانباي جۇرگەن ينجەنەرلىك شەشىمدەردىڭ نەگىزدەلۋى, جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى مەن ەكولوگيالىق تيىمدىلىك تۇرعىسىنان تۋىندايتىن ماسەلەلەردىڭ بارلىعى تولىعىمەن قامتىلۋى ءتيىس. ساپانى باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ قۇزىرىنا جول سالاسىنا دايىندالىپ جاتقان مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن قاداعالاپ وتىرۋدى دا ەنگىزۋ كەرەك. سەبەبى اۆتوموبيل جولدارىن سالۋداعى, پايدالانۋداعى تەحنولوگيالىق وپەراتسيالاردىڭ تولىقتاي ساپالى ورىندالۋى مامانداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى.
ساپا ورتالىعى جول اكتيۆتەرىن باسقارۋدى دا باقىلايدى. اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جاعدايى مەن جولداعى جاساندى عيماراتتاردىڭ جاعدايلارى تۋرالى العاشقى قۇجاتتار مەن مالىمەتتەر ءاربىر وبلىستارداعى ساپا ورتالىعىنىڭ فيليالدارىندا بىرىڭعاي ادىستەمە ارقىلى سارالانادى. بارلىق مالىمەتتەر زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان قازاقستان جول-عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ساقتالىپ, كەرەك كەزىندە جاڭارتىلىپ وتىرادى. بۇكىل ەلىمىزدىڭ نەمەسە ناقتى ءبىر ايماقتىڭ اۆتوموبيل جولدارىنىڭ پايدالانىلۋ بارىسى تۋرالى بارلىق اقپارات كەلەشەكتە جول قۇرىلىسىنا قاتىستى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدارلامالار جاساپ, جوندەۋ جۇمىستارىن ءتيىمدى جوسپارلاۋعا قول جەتكىزەدى. مۇنداي ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگى جوعارى جۇمىستىڭ ءتيىمدى ەكەنىنە كۇمان جوق. سەبەبى اۆتوموبيل جولى سالاسىنداعى قۇزىرلى ورگاندار تابيعي-كليماتتىق جاعدايعا, ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا بايلانىستى قارجىلاندىرۋ دەڭگەيىن, اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ مەكەنجايىن, مەردىگەرلىك مەكەمەلەردىڭ مۇمكىندىگىن, جۇمىس ونىمدىلىگى تۋرالى تاعى دا باسقا كورسەتكىشتەردىڭ بارلىعىن ءبىلىپ وتىرادى. بۇل قادام شۇعىل جانە ءتيىمدى شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
− مەملەكەتتىك قازىنادان جولعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋى, جەمقورلىق فاكتىلەرگە جول بەرىلمەۋى ءۇشىن قانداي جۇمىستارعا باسىمدىق بەرىلۋى ءتيىس؟
− ساپا ورتالىعى ارقىلى اكتيۆتەردى باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ ەڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى – جوبالاۋ, قۇرىلىس جۇرگىزۋ, جولدى جوندەۋ جانە پايدالانۋ كەزىندە قارجىلىق باسقارۋدى جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ قولىمەن ەمەس, ەلەكتروندى تۇردە جۇرگىزۋ. بۇل دەگەنىڭىز جۇمىستاردى ۋاقتىلى جانە بارىنشا تومەن باعاعا ورىنداۋعا قول جەتكىزۋگە, سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋعا ىقپال ەتەتىن بىردەن-ءبىر قۇرال دەۋگە بولادى.
اڭگىمەلەسكەن ەركەجان ايتقازى,
«Egemen Qazaqstan»