قالدىق وڭدەيتىن كاسىپورىن نەگە قۇلدىرادى؟

ميلليونداپ العان نەسيە ميللياردقا اينالدى

باس شاھاردا ۆەلوسيپەد جولاقتارىنا, بالالار ويىن الاڭدارىنا, سونداي-اق جۇگىرۋگە ارنالعان ساياباق سىندى ادام قاراسى ءبىر ساتكە دە ۇزىلمەيتىن كوپشىلىك ورىندارىنا قاراپ كوز سۇيسىنەدى. ءىرى قالالاردا مۇنداي ورىنداردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى زور. سول سەبەپتى دۇنيە جۇزىندەگى مەگاپوليستەر بۇل باعىتقا ايرىقشا دەن قويعان. الاشتىڭ ەلورداسىندا دا وسى ماسەلە ەسكەرۋسىز قالعان جوق. اسىرەسە, ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپا تۇرعىسىندا ۇپايىمىز تۇگەندەلىپ جاتقانى قۋانتادى. قاراپايىم ويىن الاڭىن الىپ قاراساق, بۇلدىرشىندەردىڭ جاراقات الۋ قاۋپى بارىنشا تومەندەگەنىن بايقايسىز. وي­تكەنى وندا رەزەڭكە تۇيىرشىك­تەرى­نەن تۇراتىن ارنايى جابىندى تو­سەلەدى. ال بۇل شيكىزاتتىڭ 90%-ى ەرجان جارىلقاسىن باسقا­را­تىن قايتا وڭدەۋ زاۋىتىندا شىعارىلادى. ەرەك­شەلىگى سول, مۇندا مە­حانيكالىق ۇساقتاۋ ءتاسىلى قول­دانىلادى. بۇل – شيكىزاتتى وڭ­دەۋ­دەگى ەكولوگيالىق تازا ءادىس.

– قازىر ەلىمىزدىڭ استاناسىنان بولەك, الماتى جانە باسقا دا قالالاردا قاۋىپسىز ويىن الاڭدارى ورناتىلىپ جاتىر. كەزىندە بۇل باستامانى ءبىزدىڭ كاسىپورىن كوتەرىپ, بالالار الاڭدارىن قۇراستىرۋعا قاتىستى ورتاق ستاندارت ەنگىزۋگە اتسالىستىق. سونداي-اق رەزەڭكە ۇگىندىسىنەن توقىما تۇگى شىعارىلادى. بۇل شيكىزات تا كوپتەگەن سالالاردا قولدانىلىپ ءجۇر. مىسالى, ونىڭ كومەگىمەن قۇرىلىس تاقتايشاسىن ازىرلەۋدى جولعا قويدىق. باستى ارتىقشىلىعى, ماي جانە باسقا دا ىلعالدى وزىنە ءسىڭىرىپ الادى. جاسىراتىنى جوق, بۇگىندە كارىز قۇدىقتارىنىڭ قاقپاعىن ۇرلاۋ جيىلەپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى, رەزەڭكە شيكىزاتتان قاقپاق جاساۋ ءوندىرىسىن ىسكە قوستىق. وسى ءونىمنىڭ بارلىعى ەسكى دوڭگەلەك قالدىقتارىنان دايىندالادى, – دەيدى Kazakhstan Rubber Recycling كومپانياسىنىڭ قۇرىلتايشىسى ەرجان جارىلقاسىن.

ول 2009 جى­لى قازاقستان دامۋ بانكىنەن شامامەن 900 ملن تەڭگە كولەمىندە نەسيە الىپ, باس قالادا بىرەگەي كاسىپورىن اشقان. اتالعان قارا­جات­قا اۆتوكولىك دوڭگەلەگىن وڭدەيتىن زاماناۋي گەرمانيالىق قوندىرعىنى ورناتىپ, ءىسىن باس­تايدى.

الايدا بالاماسى جوق زاۋىت قازىر جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. بۇعان اقش ۆاليۋ­تا­سى­نىڭ قۇنى كۇرت كوتەرىلگەنى سەبەپ. نەگە دەسەڭىز, كاسىپكەر قار­جى ۇيىمىنان نەسيەنى ال­عان­دا دوللار باعامى 160 تەڭگەنى قۇراسا, قازىر بۇل سوما 380 تەڭ­گەنىڭ اينالاسىندا قۇبى­لىپ تۇر. قازاقستاننىڭ ينۆەس­تيتسيا­لىق قورى قارىزدىڭ 50%-ىن تەڭ­گەمەن, 45%-ىن شەتەل ۆاليۋتا­سىمەن قايتارۋدى مىن­دەتتە­گەن. ىسكەر ازامات پرەزي­دەنت­تىڭ دوللارسىزداندىرۋ جونىن­دەگى جارلىعىن نەگىزگە الىپ, بەرە­شەك­تى ۇلتتىق اقشامەن بەلگى­لەۋدى وتىنگەن ەدى. بىراق قارجى ينس­تيتۋتى ۇستانىمدارىن وزگەرت­پەي, تيىسىنشە بەرەشەك مول­شەرى گەومەتريالىق قار­قىن­د­ا ۇلعايعانىن ايتىپ, مۇڭىن ءبىل­دىردى كومپانيا قۇرىل­تاي­شىسى.

– قانشا جەردەن قارىزدى وتەۋگە تىرىسساق تا, بۇل مۇمكىن ەمەس. ويلاپ قاراڭىز, كەزىندە 1 اقش دوللارى 160 تەڭگە بولسا, قازىر – 380 تەڭگە. 930 ملن تەڭ­گە نەسيە الدىق. قازىر بۇل سوما 2 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ايىر­ماشىلىعى ايتارلىقتاي. وسى داۋ-دامايعا قاراماستان, 2009 جىلدان بەرى 20 مىڭ توننا كولەمىندە قاۋىپتى قالدىقتى وڭدەپ شىقتىق. ونىڭ كوپشىلىگى ەلوردا بويىنشا جينالعان جا­رام­سىز قالدىقتار. بۇل ارقى­لى جەرگىلىكتى اكىمدىك 740 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات ۇنەم­دەدى, – دەدى ە. جارىلقاسىن.

قارىزدىڭ جارتىسىن دا وتەمەگەن

دەگەنمەن, قارسى تاراپ بۇل ايتىلعاندارمەن كەلىسپەيدى. «قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق قورى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدوس بەكبوسىنوۆ, كاسىپورىندى اياعىنا نىق تۇرعىزۋ ءۇشىن ءبىر ەمەس بىرنەشە رەت قايتا قارجىلاندىرۋ جۇرگىزىلگەنىن جەتكىزدى. سوعان قاراماستان, بو­رىش­كەر نەسيەنى ۋاقتىلى وتە­مەدى دەيدى.

– Kazakhstan Rubber Recycling بانك الدىندا كەلىسىمشارت بويىنشا ۋاعدالاسقان مىندەتىن ورىنداماي كەلەدى. وسىعان بايلانىستى كاسىپورىنعا قاتىستى وندىرىستىك ءىستى باستاۋعا تۋرا كەل­دى. سەرىكتەستىككە مۇلدەم قول­داۋ كورسەتىلمەدى دەگەنمەن كەلى­سۋ قيىن. ناقتىراق ايتساق, ەكى مارتە قايتا قارجىلاندىرۋ شاراسى ورىندالدى. ءبىرىنشىسى 2014 جىلى جۇرگىزىلدى. سول بويىن­شا قارىزدى 2021 جىلعا دەيىن ۇزارتقان ەدىك. سونىڭ وزىندە شامامەن 70 ملن تەڭگە قارىز­دىڭ تەك 4 ملن 400 مىڭ تەڭگە­سىن عانا تولەدى. وسىدان كەيىن ۇزاق مەرزىمدى كەلىسسوزدەر وتكىزى­لىپ, 2017 جىلى تاعى دا قايتا قار­جى­لاندىرۋعا جول بەرىلدى. بىراق ءتيىستى 80 ملن تەڭگەنىڭ تەك 17 ملن سوماسى قايتا­رىلدى. قارىز قايتارۋ مەرزى­مىن 2023 جىلعا دەيىن شەگەرت­كەنى­مەن, بىردە-ءبىر تولەم جاسالعان جوق. ناتيجەسىندە قارىزدى سوت ارقىلى ءوندىرىپ الدىق. ولار ءىستى وڭالتۋ بويىنشا قۇزىر­لى ورگاندارعا ءۇش رەت ءوتىنىش ءبىل­دىردى. دەسە دە سوت ەكى مارتە ءوتى­نىشتى قابىلداماي قويدى, – دەدى ا.بەكبوسىنوۆ.

گاپتىڭ ءبارى وپەراتوردا ما؟

ماسەلەنىڭ مانىسىنە بويلاي كەلە, وسىعان قاتىسى بار تاعى ءبىر ويىنشى انىقتالدى. سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ سوزىنە سەنسەك, ءىستىڭ شاتقاياقتاۋىنا روپ وپەراتورى كىنالى. بۇل قاتتى قالدىقتار بويىنشا تولەمدەردى قابىلدايتىن قازاقستانداعى بىرىڭعاي وپەراتور. وسى ديسپەتچەر دوڭگەلەك رە­­زەڭ­كەسىنىڭ ءبىر كيلوسىن 37 تەڭ­گەگە باعالايدى ەكەن. سونىڭ 3,50 تەڭگەسى عانا وڭدەۋشى كاسىپورىنعا تيەسىلى.

– روپ كەز كەلگەن سەبەپكە باي­لا­نىستى اقشا تولەمەيدى. سوڭعى رەت تەندەر وتكىزدى دەگەن جە­لەۋمەن ءبىزدى كەرى قايتاردى. ول جەكەمەنشىك كومپانيا. نەگە تىكەلەي كەلىسىمشارت ءتارتىبىن قۇپ­تامايدى؟! 37 تەڭگەنىڭ ىشىندە 7 تەڭگەسىن ولار وزدەرىنە قال­دى­رادى. 3,50 تەڭگە بىزگە قايتا وڭ­دەۋگە بەرىلسە, قالعان 26,50 تەڭ­گەنى تاسىمالداۋشى ۇيىم­عا تولەيدى. بۇكىل قازاقستان بويىنشا پايدالانىلاتىن رە­زەڭ­كە شيكىزاتتىڭ 90%-ى ءبىزدىڭ كا­سىپورىننىڭ ءونىمى, – دەپ ناق­تىلادى ە.جارىلقاسىن.

ەكولوگتار كاسىپورىندى قولدايدى

وتاندىق ەكولوگتار وسى ۇلگىدەگى ءوندىرىس ورىندارىن قىسپاققا العاننان گورى كەرىسىنشە دامىتۋدىڭ امالىن ويلاستىرىپ, اتالعان رەسايكلينگتىك كومپانياعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەگىن ايتادى.

– «بايتاق بولاشاق» ەكولو­گيا­لىق اليانسى بۇل مەكەمەنى تولىق قولدايدى. جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ كەرەك دەپ ايتقان ەدى. ۇلىقتاۋ راسىمىندە مەملەكەت باسشىسى ەكولوگيانى قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە دەن قويعان بولاتىن. قالدىق وڭدەۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالعانى ەسىمىزدە. سوعان قاراماستان, بۇگىن قايتا وڭدەۋشى كاسىپورىندار قىسىم كورىپ وتىر. بۇل قيىن جاعداي. ادامداردى جۇمىسپەن قامتىپ, سالىق تولەپ وتىرعان زاۋىت. مۇنداي ۇلكەن كاسىپورىندى ۇستاۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءبىر جارىم جىل بويى جۇمىس ىستەمەگەن. بۇل ينۆەستيتسيالىق قوردىڭ كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جاساعان ناقتى زالالى, – دەدى «بايتاق بولاشاق» ەكولوگيالىق اليانسىنىڭ توراعاسى ازاماتحان امىرتاەۆ.

ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, اۆتوكولىك دوڭگەلەكتەرى تابيعاتتا وزدىگىنەن ىدىراۋى كەمىندە 100 جىلعا سوزىلادى ەكەن. ال ونى ورتەۋ قورشاعان ورتاعا ءتىپتى زياندى. سەبەبى اۋا اتموسفەراسىنا بيفەنيل, انتراتسەن, پيرەن سىندى زياندى زاتتار تاراۋ قاۋپى باسىم. قازىرگى تاڭدا ەسكى دوڭگەلەك قالدىقتارىن وڭدەپ, ودان اياق-كيىمنەن باستاپ ءتۇرلى تۇرمىستىق زاتتارعا دەيىن جاسالادى. وسىنى ەسەپكە الساق, وڭدەۋشى ورىنداردىڭ كوپتىگى ارتىق ەتپەيتىنى انىق. دەگەنمەن, نارىقتاعى باسەكەلەستىك پەن زاڭ شەڭبەرىنەن اتتاۋعا تاعى بولمايدى.