شاعىن جانە ورتا بيزنەس قايدان قارجىلاندىرىلىپ جاتىر؟ بانكتەر نە سەبەپتى بيزنەسپەن ەمەس, حالىقپەن جۇمىس ىستەۋگە قۇمار؟ بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن اقشا ءبولۋ دۇرىس پا, بۇرىس پا؟ وسى ساۋالداردىڭ جاۋابىن ءبىلۋ ءۇشىن جىل باسىنان بەرگى ستاتيستيكانى سويلەتىپ كورگەن ەدىك.
ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, بيىل جىل باسىنان بەرى بانكتەردىڭ ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ كورسەتكىشى تومەندەپ كەتكەن. بىلتىر جەلتوقساندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ بەرگەن نەسيە پورتفەلى 13 ترلن 091,8 ملرد تەڭگە بولسا, ماۋسىم ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كورسەتكىش 12 ترلن 760,1 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە بىلتىر جىل سوڭىندا 7 ترلن 789,1 ملرد تەڭگە بولعان بيزنەسكە بەرىلگەن قارىز ارادا جەتى اي وتكەندە شامامەن 10 پايىزعا ازايىپ, 7 ترلن 100,8 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ەسەسىنە جەكە تۇلعالاردىڭ العان قارىزى بىلتىر جىل سوڭىنداعى 5 ترلن 302,6 ملرد تەڭگەدەن بيىل ماۋسىمدا 5 ترلن 659,3 ملرد تەڭگەگە ۇلعايدى.
حالىقتىڭ جالاقىسىنا سەنىپ العان
ۇلتتىق بانكتىڭ بەرگەن ستاتيستيكاسىنان بايقاعانىمىزداي, بانكتەردىڭ بيزنەسكە بەرگەن قارىزى ازايىپ بارا جاتسا, حالىقتىڭ نەسيەگە «ۇرىنۋى» كەرىسىنشە كوبەيىپ كەلەدى. سونىڭ وزىندە بانكتەردىڭ جالپى نەسيە پورتفەلى «تارىلا» تۇسكەن. جالپاق تىلمەن ايتقاندا, بيزنەستى, تيىسىنشە ناقتى ەكونوميكاعا بەرىلگەن اقشا ازايىپ, ونىڭ ورنىنا قاراپايىم حالىقتىڭ قارىزدانۋى كوبەيىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر كەزدەرى بانكتەردىڭ بەرگەن نەسيەسىنىڭ 65-70 پايىزعا جۋىعى بيزنەستى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان بولسا, قازىر بۇل كورسەتكىش شامامەن 55 پايىز اينالاسىندا عانا. بانكتەردىڭ بەرگەن قارىزىنىڭ تەڭ جارتىسى حالىقتىڭ تۇتىنۋشىلىق, يپوتەكالىق, تاۋارلىق نەسيەلەرى نەمەسە نەسيە كارتالارى بويىنشا موينىنداعى قارىزدارى دەگەن ءسوز.
بانكتەر بيزنەستى قولداۋعا قۇلىقسىز با, الدە كاسىپكەرلەر بانككە جولاعىسى كەلمەي مە, ول جاعى بەلگىسىز, انىعى بانكتەردىڭ بيزنەسكە بەرگەن نەسيەسىنىڭ ازايعانى. بيىل مامىر ايىندا ۇلتتىق بانك ساراپشىلارى ەلدەگى بيزنەس سۋبەكتىلەرى اراسىندا ساۋالناما جاساپ, بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگىلەردى انىقتاعان. ناتيجەسىندە 2019 جىلدىڭ باسىنان بەرى ەلدەگى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ تومەندەپ كەتكەنى بەلگىلى بولدى. كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى شەكتەيتىن باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – قارجى رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ەكەن. باس بانكتىڭ بولجامىنشا, جىل سوڭىنا دەيىن تەك كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە عانا ينۆەستيتسيا ۇلعايىپ, قالعان سالالار قاراجاتتان تارشىلىق كورمەك.
بانكتەرگە نەگىزىنەن بيزنەستىڭ ەمەس, قاراپايىم حالىقتىڭ بەرەشەك بولۋى ساۋ ەكونوميكانىڭ بەلگىسى ەمەس. ەكونوميكا قارقىن العان كەزدە بانكتەر شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جارىسا قارجىلاندىرار ەدى. ال بانكتەر حالىقتىڭ جالاقىسىنا سەنىپ السا, سالدارى ەكونوميكالىق قانا ەمەس, الەۋمەتتىك توقىراۋعا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل ءبىر عانا بانكتەر ءۇشىن قاعىلعان دابىل ەمەس. جالپى, ەلدەگى بيزنەس ورتانىڭ توقىراۋى دەگەن ءسوز. قارجى ۇيىمدارى بيزنەستى قارجىلاندىرۋدى نەگە ازايتتى؟
پىكىرلەر قايشىلىعى
ساراپشىلار ءبىرىنشى كەزەكتە كىنانى ۇلتتىق بانكتىڭ بۇگىنگە دەيىن جۇرگىزىپ كەلگەن ساياساتىنان ىزدەيدى. بىرەر جىل بۇرىن مۇنايدىڭ كۇرت ارزانداۋىنان بولعان تەڭگە دەۆالۆاتسياسى ۇلتتىق بانكتى اقشا-نەسيە ساياساتىن قاتاڭداتۋعا ماجبۇرلەدى. ويتكەنى ينفلياتسيانىڭ شەكتەن شىعىپ كەتۋ قاۋپى بار ەدى. ياعني, تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن 2015-2016 جىلدارى 12 پايىزدان 17 پايىزعا ءبىر-اق كوتەردى. بۇل, ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ءۇشىن سوققى بولدى. بانكتەر «ارزان اقشامەن» قوش ايتىستى. الايدا, بىرتىندەپ مۇناي باعاسى قالپىنا كەلە باستاعاندا ۇلتتىق بانك اقشا-نەسيە ساياساتىن نارىقتىق «وركەنيەتتى» تۇردە باسقارىپ, بىرتىندەپ بازالىق مولشەرلەمەنى ازايتىپ, بىلتىر جىل سوڭىنا دەيىن 9,00 پايىزعا دەيىن تۇسىرگەن. ارتىنشا مولشەرلەمە 9,25 پايىزعا قايتا كوتەرىلدى. جازدىڭ باسىنا تامان پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بازالىق مولشەرلەمەنى ەندى قايتىپ كوتەرسە ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ازايىپ كەتەتىنىن ايتىپ, ۇلتتىق بانككە مولشەرلەمەنى قايتا ءتۇسىرۋدى تاپسىردى. ناتيجەسىندە قازىر باس بانك تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن +/-1 دالىزىمەن 9,00 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ وتىر. بىراق ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ ينفلياتسيانى بەلگىلەنگەن 4-6 پايىز دالىزىنەن شىعارىپ الماۋ ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جىل سوڭىنا دەيىن قايتا كوتەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ قالدى.
وسى ورايدا پرەزيدەنت پەن ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ءسوزى ءبىر جەردەن شىقپاي تۇر. ە.دوساەۆ ەكونوميكالىق كورسەتكىشكە ەمەس, ەڭ الدىمەن ينفلياتسيا كۇشەيىپ كەتپەۋىنە جاۋاپ بەرەتىندىكتەن بازالىق مولشەرلەمەنى وسىرۋگە مۇددەلى. ال پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, ەكونوميكانى جانداندىرىپ, بيزنەستى «ارزان اقشامەن» قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەڭگەنىڭ مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا ءۇشىنشى ءبىر ۇلكەن ماسەلە بار – حالىقتىڭ تۇتىنۋ نەسيەسى كوبەيۋىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەگە اينالۋى. وسى ورايدا, پرەزيدەنتتىڭ الدىندا بىلاي تارتسا وگىز ولەتىن, بىلاي تارتسا اربا سىناتىن ديللەما تۇر. ەگەر نەسيەنىڭ پايىزىن ازايتسا, حالىقتىڭ قارىزدانۋى قازىرگىدەن دە كۇشەيىپ كەتۋى مۇمكىن. ال نەسيە شارتتارىن قاتاڭداتىپ جىبەرسە, حالىق العان نەسيەسىن تولەي الماي قالۋى ىقتيمال.
دەگەنمەن مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپقانداي بولدى. 300 مىڭ تەڭگەلىك نەسيەلىك اۋىرتپالىقتى ازايتۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعى جارتى ميلليون قازاقستاندىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تاپتى. ەكىنشى جاعىنان بانكتەر دە قايتپاي قالۋ قاۋپى بار نەسيەلەرىن بىردەن ۇكىمەت ارقىلى قايتارىپ الدى. ال بۇدان بىلاي ايلىق تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە جەتپەيتىن ازاماتتارعا نەسيە بەرۋگە تىيىم سالۋ كەي بانكتەر ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىق بولا قويماعانى دا انىق. ويتكەنى ەلدەگى ءبىردى-ەكىلى بانكتەردىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى باسقا بانكتەردەن قارىز الا المايتىن ازاماتتار ەكەنى بەلگىلى.
بانكتەردىڭ بيزنەستى قارجىلاندىرۋىن كوبەيتۋ ءۇشىن قولعا العان ءبىر شاراسى – «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 600 ملرد تەڭگە ءبولۋ. بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قور اقشاسىن بانكتەر مەن بيزنەسكە ءبولىپ بەرۋ قازاقستاندا بيزنەستى, تيىسىنشە ەكونوميكانى قولداۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى. سالىق تولەپ, بيۋدجەتتى تولتىرۋى ءتيىس بيزنەس قايتادان ۇكىمەتتەن بىردە قايتارىمدى, بىردە قايتارىمسىز قاراجات الادى. بانكتەردىڭ بيزنەسكە بەرگەن قارىزى قازىر 7 ترلن تەڭگەنىڭ ۇستىندە دەسەك, ۇكىمەت الداعى ءۇش جىلدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى 600 ملرد تەڭگەگە قارجىلاندىرماق. ونىڭ سىرتىندا «قازاگرو», «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» تاراپىنان, سالالىق باعدارلامالار بويىنشا جانە ميكرونەسيەلەۋ باعدارلامالارى بويىنشا دا جىلىنا ميللياردتاعان قاراجات ۇكىمەتتەن بولىنەدى. ياعني, بانكتەر تاۋەكەلدى وزىنە الىپ بيزنەسكە ينۆەستور بولىپ وتىرعان جوق, ونىڭ ورنىنا مەملەكەتتەن بولىنگەن قارجىنى ءبولىپ بەرەتىن وپەراتور رەتىندە قىزمەت ەتىپ وتىر. ارينە مۇنداي كەزدە قارجىنىڭ قايتارىمىنا بانكتەر باس قاتىرمايدى. جىل سايىن سالتاناتتى تۇردە اشىلاتىن ءتۇرلى ينۆەستيتسيالىق جوبالار: زاۋىتتار مەن كاسىپورىنداردىڭ جىل وتپەي جابىلىپ قالاتىنى وسى سەبەپتى.