قۋاڭشىلىقتاعى قيمىل قالاي بولماق؟

– 1984 جىل دا قۇرعاق­شى­لىق­پەن ەستە قالدى. بىراق تامىز ايىندا جاۋعان جاڭبىردان سوڭ, ەڭ بولماسا مالدىڭ ءشوبىن جەتكىلىكتى ورىپ العان ەدىك. مىنە, قازىر تامىز ايىنىڭ ورتاسى بولدى, ءالى تامشى تامعان جوق, اڭىزاقتىڭ بەتى دە قايتپاي تۇر. مەنىڭ تاجىريبەمدە اۋىر بولعان سوناۋ 1975 جىلدان كەيىنگى قۋاڭشىلىقتى بيىل كورىپ وتىرمىن, – دەدى بوريس پاۆلوۆيچ. جىلدار بويعى جاۋ­عان جاڭبىردىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 107 مم بولسا, بيىل بار-جوعى 67 مم عانا ىل­عال تۇسكەن. جاۋىن 40 مم از جاۋ­عان. وبلىس اكىمى استىقپەن اينا­لىساتىن ءوڭىر ءۇشىن مۇنى تابيعي اپاتقا تەڭەدى. شىلدە ايىنىڭ باسىنان تامىزدىڭ 5-نە دەيىن سىناپ باعاناسى 30-40 گرادۋستان تومەندەمەدى. اڭىزاق جەل ءبىر تىنبادى. ال جاڭبىرلى جىلدارى جاز ايلارىندا اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى 10-25 گرادۋس ارالىعىندا بولاتىن. ءيا, بيىل قوستانايلىقتار ارقانىڭ شىبىنسىز, قوڭىر سالقىن جازىن ءبىر سەزىنبەي-اق كۇزگە جەتتى.

الاپات ىستىقتا بويىنا ءنار الا الماي تىربيىپ وسكەن بيدايدىڭ ءپىسۋى دە تەز بولدى. وڭىردە ەگىن وراعى ەرتە باستالىپ كەتتى. قازىر اۋليەكول, جانگەلدين, قاراسۋ, سارىكول, ۇزىنكول, تاعى باسقا اۋدانداردا القاپقا وراق ءتۇستى. گەكتار اينالىمى شارۋاشىلىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىندە 2-3 تسەنتنەردەن اسىپ جاتقان جوق.

– كۇيىپ كەتكەن القاپتىڭ تۇسىمدىلىگى گەكتارىنا 3 تسەنتنەردەن اينالۋدا. نە دە بولسا جەردە سىنىق ءدان قالدىرماي جيناپ الۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. ساتۋعا جاراماسا دا, مالدىڭ جەمىنە جارار. ءداننىڭ مايدالىعى سونداي, باستىرۋعا دا كەلە بەرمەيدى, – دەيدى بو­ريس پاۆلوۆيچ. ءبىر كنيازەۆ عا­نا ەمەس, اسىرەسە, وبلىستىڭ وڭتۇس­تىك اۋداندارىنداعى اۋىل شا­رۋا­شىلىق ءونىمىن وندىرۋشىلەردىڭ بارلىعى ءۇشىن بيىلعى جۇمىس سيپاتى وسىلاي بولاتىن ءتۇرى بار.

ديقاندى جاڭبىرسىز وسكەن ءداننىڭ ساپاسى ويلاندىرادى. ساتۋدان بۇرىن, تۇقىمعا قۇيىپ الۋعا جاراي ما, جاراماي ما دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. ءنار جەتپەگەن سىنىق ءداننىڭ كەلەر جىلعى شىعىمى قانداي بولماق؟ اۋليەكول, بەيىمبەت مايلين, جانگەلدين, دەنيسوۆ, جىتىقارا, قامىستى, قاراسۋ, ناۋىرزىم اۋداندارىندا جانە ارقالىق قالاسىندا كەلەر جىلدىڭ ەگىنىن سەبۋگە تۇقىم جەتپەيتىنى الدەن بەلگىلى بولىپ وتىر. سول ءۇشىن وبلىس اكىمى ار­حيمەد بەگەجان ۇلى دي­قان­دار­دىڭ بيىلعى باستى جۇمى­سىنىڭ ءبىرى دە كەلەر جىلدىڭ تۇقىمىن قۇيىپ الۋ ەكەنىن ەسكەرتتى.

– وبلىستاعى وڭتۇستىك اۋدان­دارعا قاراعاندا ەگىن شى­عىمدىلىعى ءبىرشاما جاقسى, قارا توپىراقتى, قارابالىق, ۇزىنكول, سارىكول, مەڭدىعارا, فەدوروۆ جانە قوستاناي اۋدانىنىڭ ءبىر جارتىسى سەكىلدى سولتۇستىك اۋداندار ءۇشىن بولەك استىق بالانسىن جاساۋ كەرەك. ولارداعى بيىلعى تۇقىمدىق استىقتى توننالاپ عانا ەمەس, كيلوگرامداپ ولشەپ, كوكتەمدە قارجى قاراستىرىپ, وزگە اۋداندار ءۇشىن ساتىپ الۋىمىز قاجەت. تۇقىمدىق استىق وبلىستان سىرتقا شىقپاۋى ءتيىس, – دەدى ارحيمەد بەگەجان ۇلى.

قوستاناي-تورعاي ءوڭىرى شو­لەيت ايماققا جاتادى. سون­دىق­تان قۇرعاقشىلىق, قۋاڭشىلىق جىلدار ءجيى قايتالانادى. سوڭعى 35 جىلدىڭ ىشىندە قۋاڭشىلىق 12 رەت قايتالانىپتى. وبلىس كوپتەن بەرى جىلىنا كەم دەگەندە 4 ميلليون گەكتاردان اسا القاپقا ءدان سەۋىپ كەلەدى. نە­سىبەسىن كوكتەن تىلەگەن ديقان­نىڭ ەڭبەگى سور بولاتىن جىلدار از ەمەس. مىسالى, 1984 جىلى وبلىس 4 ميلليون 288 مىڭ گەكتارعا ەگىن ەگىپ, كۇزدە ورتا ەسەپپەن ءار گەكتاردان 2,8 تسەنتنەردەن ءونىم الىپتى. 1988 جىلى گەكتار اينالىمى 7 تسەنتنەردەن, اسىرەسە, 1991, 1995, 1998 جىلدارى 3-4 تسەنتنەردەن, ال 2004, 2010, 2012 جىلدارى 6-8 تسەنتنەردەن كەلگەن ەكەن. ءار 3-4 جىل سايىن قۋاڭشىلىق قايتا اينالىپ سوعىپ وتىرعان. ءوڭىر تابيعاتىنىڭ بۇل ەرەكشەلىگىن بەلگىلى عالىم-اگرونوم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, مارقۇم ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي دە ديقاندار الدىندا ءجيى ايتاتىن ەدى. تابيعات قۇبىلىسىنان بولعان مۇنداي قيىندىقتار ەسكى تاپتاۋرىن ادەت پەن تاسباقا اياڭدى قويىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمىنا جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن تالاپ ەتەدى.

– جىل سايىن اۋليەكول, جىتىقارا, قوستاناي اۋداندارى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىمەن كەزدەسكەنىمدە سوڭعى 7-8 جىل بويى گەكتارىنان 2-3 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ كەلە جاتقانىن جاسىرعان جوق. وسى جىلدار ىشىندە ولار قانشاما جانار-جاعار مايعا, تەحنيكاعا, مينەرالدىق تىڭايتقىشتارعا, گەربيتسيدكە قارجى جۇمسادى, وسىمدىك اۋرۋلارى مەن استىق زيانكەستەرىنە قارسى جۇمىستار جۇرگىزەدى, ميليونداعان تەڭگە شىعىن شىعاردى. سوندىقتان بۇل وڭىرلەردەگى ەكونوميكا قۇرىلىمىن وزگەرتىپ, مال شارۋاشىلىعىنا كوشۋ كەرەك, – دەدى ارحيمەد بەگەجان ۇلى. بۇل ورايدا وبلىستا جاقسى قادام دا جوق ەمەس. تورعاي ءوڭىرى, ونىڭ ىشىندە ارقالىق قالاسى ماڭايى مال شارۋاشىلىعىنا بەت تۇزەدى دەسە دە بولادى. قالا اكىمى ەلدار كۇزەمباەۆ مال ازىعى داقىلدارى سەبىلگەن القاپتاردى جىل سايىن كەڭەيتىپ وتىرعانىن ايتادى. ولار وتكەن جىلى جەم-ازىقتىق ءشوپتى 8,7 مىڭ گەكتارعا ەكسە, بيىل 8,9 مىڭ گەكتارعا جەت­كىزدى. مال شارۋاشىلىعى قوس­­تاناي-تورعاي بويىنىڭ اتا­كا­سىبى ەدى, ال بۇگىنگى ۋاقىتتا ەت­كە ىشكى-سىرتقى نارىقتىڭ قاي­سىسىندا بولسىن سۇرانىس كوپ.

مال ازىعى دەمەكشى, قۋاڭ­شى­لىق جىلى وبلىستا ءشوپتىڭ دە ازدىعى بىلىنەدى. بەيىمبەت مايلين, دەنيسوۆ, قارابالىق, قامىستى اۋداندارىندا مال ازىعىن دايىنداۋ ءالى ماردىمسىز. ءتىپتى, دەنيسوۆ اۋدانىندا دايىندالعان ءشوپ بارلىق ءتيىستى كولەمنىڭ 40 پايىزىنا دا جەتپەيدى. وزگە اۋدانعا قاراعاندا اعاشتى, سۋلى قارابالىق اۋدانىندا دا دايىندالعان مال ازىعى ءالى 70 پايىزعا جەتكەن جوق. ونىڭ قۋاڭشىلىقتان باسقا دا سەبەبى جوق ەمەس. اۋدان اۋماعىنداعى ورمان شارۋاشىلىقتارىنا تيەسىلى مەملەكەتتىك قورداعى جەردىڭ ءشوبىن ورعانى ءۇشىن گەكتارىنا 1850 تەڭگە باعا بەل­گىلەنگەن. بۇل بىلتىرعى باعا­عا قاراعاندا بىرنەشە ەسە قىم­بات. قيىن جىلدا ديقان مەن شارۋانىڭ توزىمدىلىگىن سىنا­عانداي, ءوزى ءوسىپ جاتقان ءشوپتىڭ باعاسىن اسپانداتۋ قانشالىقتى قيسىندى؟ مەملەكەتتىك قورداعى جەر ءشوبىنىڭ باعاسىن وبلىستىق ءماسليحات تەك ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا عانا بەكىتكەن. شارۋاشىلىقتىڭ, جۇرتتىڭ مالىن اشىقتىرىپ قويىپ, پايدا تابۋعا جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن ايتقان اكىم, بۇل ماسەلەنى ۇكىمەت دەلەگاتسياسىنىڭ دا الدىنا قوياتىنىن ەسكەرتتى.

الا جازداي ەگىندى بالاسىنداي كۇتىپ, كوكتەن ءنار سۇراپ ءجۇرىپ جەتكىزگەن استىقتى جيناپ قامباعا سالعانشا ديقاننىڭ بەلى جازىلمايدى. قازىر سول استىقتى ساتىپ, پۇل ەتكەنگە دەيىنگى ساقتاۋ دا ۇلكەن ماسەلە. ماساقتاپ تەرىپ العانداي از استىقتى تالدىڭ باسىنا قويسا, قۇس الىپ كەتەردەي, جەرگە قويسا, يت الىپ كەتەردەي ديقاننىڭ الاڭداۋمەن كۇنى وتەدى. ەلەۆاتورلار كۇشتىلىگىن ىستەيدى. بيىلعىداي از ءونىمدى تيىن شىعارماي, نەگىزىنەن شارۋاشىلىقتار وزىندە ساقتاعاندى دا دۇرىس كورەدى. وعان تاعى دا قۇبىلمالى كۇز قالاي قارايدى, ونىڭ دا ديقان ءۇشىن بولجامى جوق.

وبلىس اكىمى ايتقانداي, بيىل شارۋاشىلىقتار الدىنداعى ەڭ باستى ماسەلە كەلەر جىلدىڭ تۇقىمىن قۇيىپ الۋ بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن تاۋارلى بيدايىن تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ ساتىپ, ەڭبەك ۇجىمىنىڭ جالاقىسىنا قارىز بولماۋدى ويلاستىرۋى كەرەك. ەندى از كۇندە وبلىس اۋداندارىنىڭ بارلىعى دا استىق جيناۋعا جاپپاي كىرىسەدى. قارقىنعا قارقىن قوسىپ, جيىن-تەرىندى بارىنشا از كۇندە اياقتاماسا, جازداي تامباي, ەرىگىپ كۇزدە جاۋعان جاڭبىر شىعىمى از استىقتىڭ بەرەكەسىن ۇشىرارى بارىنە دە انىق. وسىنى ويلاعان سايىن ديقاننىڭ دا, باسقانىڭ دا مازاسى كەتەدى. ەلدە بولسا, ەرىنگە تيەرىن جۇرتتىڭ ءبارى تۇسىنەدى.

قوستاناي