سارى اۋرۋدان ساقتانىڭىز

دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, گەپاتيتتىڭ الدىن الۋعا دا, ەمدەۋگە دە بولادى, ال س گەپاتيتى تولىق جازىلادى. بىراق گەپاتيتپەن اۋىراتىن ادامداردىڭ 80 پايىزىنا الدىن الۋ, تەكسەرىلۋ جانە ەمدەۋ شارالارى قولجەتىمسىز. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستاندا بىلتىر وسى سىرقات بويىنشا ديسپانسەرلىك ەسەپتە 67 مىڭنان استام ادام تىركەلگەن, ولاردىڭ 5717-سىنە دياگنوز العاش رەت قويىلعان ەكەن. گەپاتيتپەن اۋىرا­تىن ناۋقاستاردىڭ باسىم بولىگى الماتى (8943), نۇر-سۇلتان (8088) قالالارىندا, تۇركىستان وبلىسى (6592) مەن شىمكەنتتە (6369) تۇرادى.

قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, ۆيرۋستى گەپاتيت A, B, C, D جانە E ۆيرۋستى گەپا­تيتىنىڭ ءبىرىن تۋدىراتىن باۋىر قابى­نۋىمەن سيپاتتالاتىن جۇقپالى اۋرۋ. بۇل ۆيرۋستار ءتۇرلى جولمەن بەرى­لەدى. ماسەلەن, ا جانە ە گەپاتيتى – ۆيرۋسپەن لاس­تانعان ازىق-ت ۇلىك پەن سۋ ارقىلى, سون­داي-اق تۇرمىستىق بايلانىس كەزىندە ادام­نان ادامعا جۇقسا, ۆ جانە س گەپاتيتى – قان ارقىلى, جىنىستىق قاتىناس كەزىندە جۇعادى جانە جۇكتىلىك كەزىندە انادان بالاعا بەرىلەدى. ال D گەپاتيتى جەكە ءوزى جۇقپاعانىمەن, ۆ گەپاتيتى بولعان كەزدە داميدى ەكەن. اتالعان ۆيرۋستاردىڭ ءبارى ءجىتى گەپاتيتتى تۋدىرادى, ياعني سونىڭ سالدارىنان تابەت جوعالادى, دەنە قىزۋى كوتەرىلىپ, تەرىنىڭ سارعايۋى جانە شەلدىڭ پايدا بولۋى سياقتى بەلگىلەر دامي باس­تايدى. ال ۆ جانە س گەپاتيتتەرى سوزىلمالى تۇرگە اۋىسىپ, باۋىر تسيرروزى مەن وبىرىنا اكەلۋى مۇمكىن. گەپاتيتتىڭ سوزىلمالى ينفەكتسيالارىنىڭ 57 پايى­زى جاعدايىندا باۋىر تسيرروزى جانە 78 پا­يىزى جاعدايىندا باستاپقى باۋىر وبى­رى پايدا بولۋى ىقتيمال.

قازاقستانداعى سىرقات­تانۋ­شىلىقتىڭ كوپجىلدىق دينا­مي­كا­سى­نىڭ تالداۋىنا سۇيەنسەك, ا جانە ۆ ءجىتى ۆيرۋس­تىق گەپاتيتتەرىنە قارسى جوسپارلى يممۋنداۋدىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى 20 جىلدا ءجىتى ۆيرۋستىق گەپاتيتتەرمەن سىرقاتتانۋدىڭ تۇراقتى تومەندەۋى بايقالادى. جىل سايىن رەسپۋبليكادا ءجىتى ۆيرۋستىق گەپاتيتتىڭ شامامەن 1 مىڭ جاعدايى جانە سوزىلمالى ۆيرۋستى گەپاتيتتىڭ 5-6 مىڭ جاعدايى تىركەلەدى.

ۆيرۋستى گەپاتيتتەر جونىندەگى جوعا­رى ساناتتى ينفەكتسيونيست-دارىگەر, مەدي­تسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دينا­گۇل باەشەۆانىڭ ايتۋىنشا, باۋىر جاسۋشالارىنىڭ  ۆيرۋستارمەن زاقىم­دالۋىنان بولاتىن گەپاتيتتى تۋدىراتىن  بىرنەشە ۆيرۋس بار. بۇل ەكى توپقا بولىنەدى: ەنتەرالدى (اۋىز ارقىلى جۇعاتىن ا, ە گەپاتيتتەرى) جانە پارەنتەرالدى گەپاتيتتەر (ۆ, س, دەلتا, تەتا, ت.ب. ۆيرۋستار). ا, ە ەنتەرالدى گەپاتيتى ادامنان ادامعا ينفەكتسيا, ۆيرۋس تۇسكەن سۋ, تاعام ارقىلى جۇعا­تىن بولسا, پارەن­تەرالدى گەپاتيت قان ارقىلى جۇعا­دى (مىسالى, ادامعا گەپاتيتپەن اۋىرعان ناۋقاستىڭ قانى قۇيىلسا نەمەسە ستوماتولوگقا بارعاندا دارىگەر­لەر اۋىرعان ادامعا قولدانعان قۇرال-سايمانىن باسقا ادامعا قولداناتىن بولسا, سونىمەن قاتار مانيكيۋر, پەديكيۋر, دەنەگە تاتۋيروۆكا سالاتىن جەرلەردە دە جۇعۋى مۇمكىن). ا گەپاتيتى كوبىنەسە كوكتەم, جازدىڭ اياعى, كۇز ايلارىندا كەزدەسسە, پارەنتەرالدى گەپاتيت جىل بويى كەزدەسە بەرەدى. ەنتەرالدى, پارەنتەرالدى گەپاتيتتەردىڭ ءوزىنىڭ كلينيكالىق بەلگىلەرى, دامۋ كەزەڭى بار. مىسالى, ا گەپاتيتىنە كەلسەك, ونىڭ دامۋى بىرنەشە كەزەڭگە بولىنەدى. ءبىرىنشى كەزەڭى – ينكۋباتسيالىق كەزەڭ. بۇل 5-45 كۇنگە دەيىن سوزىلسا, ودان كەيىن 4-7 كۇنگە سوزىلاتىن پروگراممالدى كەزەڭ (نەمەسە سارعايۋ الدى دەپ تە اتايدى) باستالادى. ودان ءارى سارعايۋ, جازىلۋ كەزەڭدەرى. ال پارەنتەرالدى, ۆ, س گەپاتيتتەرىنىڭ ينكۋباتسيالىق كەزەڭى 6 ايعا دەيىن سوزىلادى. سارعايۋ الدى بىلىنبەيدى. ناۋقاس كۇننەن-كۇنگە شارشاپ, ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ءوزىنىڭ سارعايعانىن بىلەدى, قاشان اۋىرعانىن ايتا المايدى. سوندىقتان ولارعا ەپيدەميالىق اناليز جيناپ, كلينيكالىق كورىنىستەرىنە ءمان بەرسەك, قانداي گەپاتيت ەكەنىن بىلۋگە بولادى, دەيدى ديناگۇل اياپبەكقىزى.

ماماندار ا گەپاتيتىن جۇقتىرعان ادامدا سارعايۋدىڭ الدىندا ءتۇرلى بەلگى­لەر بايقالاتىنىن ايتادى. مىسالى, تۇماۋ ءتيىپ قالعان ءتارىزدى دەنە قىزۋى كوتەرىلىپ, قۇسۋى مۇمكىن نەمەسە ىشەك اۋرۋى ءتارىزدى باستالىپ, ءىشى ءوتىپ, نە بۋىندارى سىرقىراپ, باسى اينالۋى كادىك. 5-6 كۇننەن كەيىن دەنەسى, كوزى سارعايا باس­تايدى.  كىشى دارەتى قويۋ قوڭىر ءتۇستى بولادى دا, ۇلكەن دارەتى اعارىپ كەتەدى. ال ۆ, س گەپاتيتى ءبىراز ۋاقىت سوزىلمالى تۇردە وتەدى. ناۋقاس اۋىرعانىن سارعايعاندا عانا بولماسا, بىردەن بىلە قويمايدى. مۇنداي جاعدايدا دارىگەرلەر اناليز­دىك تالداۋ جاساپ, ەپيدەميولوگيالىق انامنەزدەرىن مىندەتتى تۇردە سۇراۋى كەرەك. ناۋقاس سىرقاتى جاسىرىن وتكەن 6 ايدىڭ ىشىندە ءتىس ەمدەگەن بولسا, ءبىر اۋرۋ­مەن اۋىرىپ قان قۇيعان بولسا, گەپا­تيتتى باسقالارعا دا جۇقتىرۋى مۇمكىن دەپ ويلاۋعا نەگىز بار. ا گەپاتيتى جەدەل تۇردە وتەدى. سوندىقتان بۇل اۋرۋدىڭ سوزىلمالى تۇرىنە اينالمايدى, تولىق ەمدەلسە جازىلىپ كەتەدى. ە گەپاتيتى اسىرەسە جۇكتى ايەلدەرگە وتە قاۋىپتى. ال ۆ, س, دەلتا گەپاتيتى سەكىلدى قان ارقىلى جۇعا­تىن گەپاتيتتەردىڭ 30-40 پايىزى سوزىل­­مالى تۇرگە اينالىپ كەتۋى مۇمكىن. جەدەل ەمدەلمەسە, تسيرروز اۋرۋىنا, ءتىپتى ءارى قاراي باۋىر وبىرىنا اپارىپ سوعۋى مۇمكىن.

ەمدەلگەننەن كەيىن مىندەتتى تۇردە باۋىرعا ەرەكشە كۇتىم قاجەت. سوندىقتان, بىرىنشىدەن, دارىگەر ايتقان تاعامدى عانا تۇتىنعان ءجون. تاعاممەن بىرگە رەجىم ساقتاۋ, اۋىر جۇك كوتەرمەۋ ماڭىزدى. گەپاتيتپەن اۋىرعان ناۋقاستاردىڭ بار­لىعى ديسپانسەرلىك باقىلاۋدا تۇرا­دى. بيوحيميالىق زەرتتەۋدەن وتكىزىپ, باۋىر جاسۋشالارىنىڭ جۇمىس اتقاراتىن كۇشىن دارىگەرلەر باقىلاپ وتىرادى. سوندىقتان جوعارىداعى رەجىم­­دەردى مىندەتتى تۇردە ۇستانۋى ءتيىستى. سونداي-اق قۋىرىلعان جانە جارتىلاي دايىن تاماقتاردى, شيكىزاتتاردى, ۇزاق ساق­­تالاتىن كونسەرۆانتتار قوسىلعان تاعام­داردان اۋلاق بولۋ كەرەك. ىشىمدىك, كوكا-كولا سياقتى گازدالعان, حيميالىق زاتتار قو­سىلعان سۋسىندار ىشۋگە بولمايدى. سونىمەن قاتار دارىلىك زاتتاردىڭ دا باۋىرعا اسەرى از ءتۇرىن قاراستىرۋ كەرەك. اسىرەسە وزدەرى اۋىرىپ, انا بولۋ­عا دايىن­دالاتىن قىز-كەلىنشەكتەر دەنساۋ­لىقتارىن كۇتۋى ءتيىس. ەكپەنى ۋاقىتىندا الىپ, سكرينينگتەن ءوتىپ تۇرعانىن ابزال, دەيدى د.باەشەۆا.

جالپى, بۇل اۋرۋدىڭ تىرناعىنا كەز كەلگەن ادام ىلىگۋى مۇمكىن. دۇنيە­جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ما­لىمەتىن­شە, تۇرمىسى باقۋاتتى, دا­مى­عان ەلدەردە تۇراتىن ازاماتتار اعزاسى كەرىسىن­شە ۆيرۋستى تەز قابىل­داۋى ىقتيمال. سون­دىقتان قاۋىپسىز­دىك­تىڭ قاراپايىم عانا ەرەجەلەرىن ەستە ساق­تاۋ قاجەت. ايەل­دەر مانيكيۋر جا­ساعان­دا ءوز جيىنتىعىن پاي­دالان­عانى دۇرىس نەمەسە قۇرالدارىن مۇقيات زارارسىزداندىراتىن سەنىمدى مامان تاۋىپ الۋى كەرەك. جالپى, وتكىر, كەسەتىن قۇرالدارمەن قىزمەت كورسەتەتىن كەز كەلگەن جەردە (ستوماتولوگيالىق كلينيكا, باربەر-شوپ, تاتۋ سالونى) اباي بولعان ابزال. بىراق كەيدە گەپاتيت ادامي فاكتورعا قاتىسى جوق بەيمالىم جاعدايلاردا دا تارالۋى ابدەن مۇمكىن. ماسەلەن, 1988 جىلى ازىق-ت ۇلىك پەن اۋىز سۋدىڭ لاستانۋى سالدارىنان 300 مىڭ ادام سارى اۋرۋ جۇقتىرعان شانحاي وقيعاسى تاريحتان بەلگىلى.

ەڭ باستىسى, يممۋنداۋ شاراسىنان تىس قالماۋ كەرەك. ددسۇ دەرەگىنشە يممۋن­داۋ شارالارى جىل سايىن 2-3 ملن ادامدى ولىمنەن اراشالاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ەلىمىزدە جاپپاي ەكپە ەگۋ ارقىلى سوڭعى شيرەك عاسىردا ۆ گەپا­تيتىنىڭ تارالۋ كورسەتكىشى بالالار اراسىندا 1234,5 ەسە, ەرەسەكتەر اراسىندا 311,5 ەسە ازايدى.