مەرزىمى وتپەيتىن قىلمىستار

ايىپتالۋشى 70 جىل بۇرىن ءوزى قىزمەت ەتكەن گدانسكىدەگى شتۋتتگوف لاگەرىنەن مىڭداعان مۇردە كورگەنىن, كامەرالاردان ازاپتالعانداردىڭ داۋى­سىن ەستىگەنىن مويىندادى. بىراق وزىنە تاعىلعان ايىپپەن كەلىسپەيدى. د. برۋنونىڭ اي­تۋىن­شا, جۇمىس ىستەپ جۇر­گەندە ولاردىڭ بىرىنە دە قا­تىسپاپتى. جۇرەگى اۋىراتىن بوزبالانى مايدانعا ال­­ما­عان, سوندىقتان تەك ەل ىشىن­­دەگى قىزمەتكە جاراعان د.برۋنو لاگەرگە كۇزەتشى بولىپ قىزمەت ەتەدى. وقيعا كەزىندە 21-گە تولماعاندىقتان, سوت پروتسەسى كامەلەت جاسقا تولماعاندار ىسىمەن اينالىساتىن كوللەگياعا تاپسىرىلعان. گەرمانيا پروكۋراتۋراسى ايىپ­تالۋشى تۋرالى دەرەكتەردى ەسكى قۇجاتتاردان تاپقانىن مالىمدەدى. گەرمانيا سوتىنىڭ وكىلى دانيەل شتەننەر مۇنداي مالىمەتتەردى كونتسلاگەردىڭ تىركەۋ كىتاپتارىنان تابۋعا بولاتىنىن ايتادى.

شتۋتتگوف لاگەرى گەرمانيا پولشانى باسىپ العاننان كەيىن اشىلعان. لاگەر جۇ­مىس ىستەگەن 9 جىلدا 110 مىڭ­عا جۋىق ادام قاماۋعا الىن­عان, ولاردىڭ 65 مىڭى لاگەردە كوز جۇمعان. بۇل تەك ءبىر لاگەرگە قاتىستى اقپارات. ويتكەنى اۋشۆيتس-بيركەناۋ لاگەرىندە كەيبىر دەرەككوزدەرگە سايكەس  1,6 ملن, ال ەندى ءبىرى 2,5 ملن ادام ولتىرىلگەن. شتۋتتگوف – فاشيستىك رەجىم قۇرعان العاشقى لاگەر. 1945 جىلى جۇمىسىن توقتاتقاننان كەيىن, 1946 جىلى پولشا ۇكىمەتى لاگەر قىزمەتكەرلەرىنە قا­تىستى سوت پروتسەسىن باستادى. وسىلايشا, لاگەر كومەندانتى پاۋل ۆەرنەر حوپپە 9 جىلعا, كارل وتتو كنوتت 3 جىل 3 ايعا سوتتالدى. 1964 جىلى تاعى ءۇش قىزمەتكەرى جاۋاپقا تارتىلىپ, وتتو حاۋپت ەسىمدى ازامات 12 جىلعا, بەرنحارد ليۋدتكە 6 جىلعا سوتتالىپ, كارل وتتو كنوتت ءىسى قايتا قارالىپ, ونى كىناسىز دەپ تانىپ, بوساتتى.

ال گەرمانيا ۇكىمەتى ۇلت­شىلداردى جاۋاپقا تارتۋ­دى 2011 جىلى باستادى. قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارى 2011 جىلى كونتسلاگەرلەردىڭ بۇ­رىنعى قىزمەتكەرلەرى دجون (يۆان) دەميانيۋككە قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, 5 جىل­عا باس بوستاندىعىنان ايىردى. ال 2013 جىلى بادەن-ۆيۋر­تەنبەرگ فەدەرالدى ايماعىندا لاگەرلەردىڭ بۇرىنعى 49 قىز­مەتكەرى تىركەلگەنى ءمالىم بولدى. ولاردىڭ 9-ى ومىردەن وتكەن, 30-ى جاۋاپقا تارتىلاتىنى حابارلاندى. بىراق سوت پروتسەسىنەن ەشقانداي اقپارات بەرىلمەدى. سول جىلى شىلدە ايىندا گەرمانيادان قاشىپ كەتكەن ۇلتشىلداردى ىزدەۋ ناۋقانى باستالدى. «سوڭعى مۇمكىندىك» دەپ اتالعان كامپانيا كەزىندە گەرمانيا كوشەلەرىنە تۇرعىندار «كەش, بىراق تىم كەش ەمەس» دەگەن پلاكاتتار ۇستاپ شىقتى. بۇل حالىقتىڭ ۇلتشىلداردىڭ قاي ۋاقىتتا دا ءتيىستى جازاسىن العانىن قولدايتىنىن كورسەتكەندەي. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى ءدال وسى قىلمىستىق ءىس بويىنشا زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ از ەكەنىن, تەرگەۋدىڭ تىم كەش باستالعانىن جاسىرمادى. ونىمەن قوسا, كونتسلاگەردىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوبى دۇنيەدەن وزدى, ال ايىپ­تالىپ جاتقاندار 90-نان اس­قان قاريالار. ۇلتشىلدارعا قاتىستى سوت پروتسەسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ايىپتالۋشىنىڭ كىسى ولىمىنە قانداي قاتىسى بارىن, كىمدى ولتىرگەنىن ناقتى انىقتاۋ قيىن.

گەرمانيانىڭ زاڭ جۇيەسى ۇلتشىلدار يەرارحياسىنىڭ تومەنگى شەندىلەرىنە قا­تىس­تى ناقتى شەشىم مەن قول­دانىلاتىن شارا قالىپ­تاستىرا الماي كەلەدى. ويت­كەنى كونتسلاگەردىڭ كۇزەت­شىلەرى ادەتتە كامەلەتتىك جاس­­قا تولماعان, دەنساۋلىعىنا باي­­لانىستى سوعىسقا بارا ال­ماعاندار. دەگەنمەن پرو­كۋرورلاردىڭ لاگەر قىز­مەت­كەرلەرى ادام ءولىمى تۋرالى حاباردار بولدى, تۇتقىنداعى ازاماتتارعا قاشۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى دەگەن تۇجىرىمدارى بۇرىنعى قىزمەتكەرلەردى جازالاۋعا سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل ءبىر جاعىنان اقش-تىڭ 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن تەر­راكتىگە قاتىستىلاردىڭ بار­لىعىن جاپپاي سوتتاعان دالەلسىز سوت پروتسەسىنىڭ ۇل­گىسىنە نەگىزدەلگەندەي كورىنەدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستىڭ اياقتالۋىمەن بىرگە «ۇلت­شىلدار قۋعىنشىلارى» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى.­ ولار – ءبىر كەزدەرى ۇلت­شىل­­­دىق پرينتسيپتەرىنىڭ سەبە­بىنەن باسقا ۇلت, ەتنوس وكىل­دەرىنە ءجابىر كورسەت­كەن­دەردى ءوز ەركىمەن تاۋىپ, ءتيىس­تى قۇجاتتاردى دا­يىنداپ, سوتقا جەتكىزۋشىلەر. وسى­­­­­­لاي­شا, ادام قۇقىقتارى مەن حولوكوستتى زەرتتەۋمەن حا­لىق­ارالىق دەڭگەيدە اينالىساتىن سيمون ۆيزەنتال ورتالىعى قۇرىلدى. ولار جىل سايىن قىلمىسكەرلەردى ىزدەۋ مەن جازالاۋ تۋرالى اق­پاراتپەن ءبولىسىپ, مالىم­دەمەلەر دايىندايدى. 2011 جىلعى مالىمدەمەسىندە يدەو­لوگيالىق شەكتەۋلەر مەن زاڭ­دى نەگىزگە الىپ, اسكەري قىل­مىسكەرلەردى جاۋاپقا تارتۋدان باس تارتقان 9 ەلدى اتادى. بۇل تىزىمدە اۋستريا, كانادا, لاتۆيا, ليتۆا, نورۆەگيا, سيريا, شۆەتسيا, ەستونيا مەن ۋكراينا بار. جوعارىدا ايتىلعانداي, گەرمانيا ۇكى­مەتى ۇلتشىلداردى جاۋاپقا تارتۋدى ءدال وسى مالىمدەمە جاريالاماس بۇرىن باستاعان ەدى.

جالپى, گەنوتسيدكە قا­تىستى قىلمىستى قايتا قا­راۋ گەرمانيانىڭ الەم ال­دىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن مويىنداعانىن بىلدىرگەندەي. گەرمانيا ءۇشىن تاريحىن زەرت­تەۋدىڭ ءوزى ساياسي جاۋاپ­كەر­شىلىكتى قاجەت ەتەدى. ءبىر كەزدەرى گەرمانيانىڭ فە­دەرالدى پرەزيدەنتى فرانك-ۆالتەر شتاينمايەر «نە­مىستەر ءۇشىن ءوز تاريحىن زەرتتەۋ ۇزاق ءارى اۋىر پروتسەسس» دەگەن ەدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى گەنوتسيد پەن اسكەري قىلمىستاردى جاسىرۋعا تىرىسقانداردى دا سىناعان. ناقتى اتىن اتا­ماعانىمەن, بۇل تۋرالى دەرەكتەر اشىق ايتىلىپ, قاجەت جاع­دايدا ءتيىستى جازالار قولدانۋى كەرەگىن دە جەتكىزدى.

گەرمانيا ارميانداردىڭ گەنوتسيدىن مويىنداعانىمەن, حولوكوستقا قاتىستى ازىرگە پىكىر ايتپايدى. قايتا كەرى­سىنشە, كوپ جىلعا دەيىن تەرىسكە شى­عارىپ كەلدى. بىراق ۋاقىت وتە ۇكىمەت تە بۇل تۋرالى ۇن­­دە­مەي قالۋعا بولمايتىنىن تۇسىنگەندەي. 2007 جىلى گەر­مانيا ادىلەت ءمينيسترى حو­لوكوست بولمادى دەگەندەردى جازا­لاۋدى ۇسىنعان دا ەدى.

ەندىگى كەزەكتە 93 جاستاعى تاعى ءبىر ەكس-كۇزەتشى سوت الدىندا جاۋاپقا تارتىلۋى مۇمكىن. بىراق ونىڭ سوت پروتسەسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ازىرگە بەلگىسىز. ءدال وسىعان ۇقساس جاعداي بىرنەشە جىل بۇرىن دا بولعان ەدى. سوت وسۆەنتسيم لاگەرىنىڭ ەكس-ەسەپ­شىسى وسكار گرەنينگكە 4 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ۇكىمىن شىعاردى. ايىپتالۋشى تۇرمەدە بىرنەشە كۇننەن سوڭ كوز جۇمدى. گەرمانيا ۇكى­مەتىنىڭ ەسكى قۇجاتتاردى قايتا قاراپ, اسىعىستىق تانىتۋى كونتسلاگەرلەردىڭ ءتىرى جۇرگەن ساۋساقپەن سانارلىق بۇرىنعى قىزمەتكەرلەرىن جازالاپ ۇلگەرۋگە تىرىسۋى ما دەيسىز. دەگەنمەن جارتى عاسىر وتسە دە زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتىپ, ايىپتىلاردى سوتتاۋ كەي قىلمىستاردىڭ مەرزىمى بولمايتىنىن كورسەتكەندەي.