ءماسليحاتتار ءوز مىندەتىن اتقارىپ وتىر ما؟

 باس شۇلعىعان باي بولادى

بيىل ءساۋىر ايىندا سەنات جانىنداعى جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەس وتىرىسىندا سەنات توراعاسى داريعا نازارباەۆا جە­دەل شەشۋدى تالاپ ەتەتىن وڭىرلەردىڭ ءال­سىز ين­فراقۇرىلىمىنا نازار اۋدارعان-دى. «وڭىرلەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە تاۋەلسىزدىك جىلدا­رى 540 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى جۇم­سالدى. سوندا دا كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرگە ءالى كۇنگە دەيىن اۋىز سۋ نەگە جەتپەگەن؟ بۇل باعدارلاما بەرمۋد ۇشتاعانى سياق­تى, قاراجات جۇمباق جاعدايدا جوعا­لىپ كەتەدى», – دەدى د.نازارباەۆا. بۇل ەس­كەرتۋدىڭ ءجونى بار, ويتكەنى ول قارا­جات ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ كوز ال­دىندا قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولعان. مىنە, وسى ءبىر عانا پىكىرىمەن سەنات تور­اعاسى وڭىرلەردەگى جالپى احۋالعا جانە دەپۋ­تات­تاردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرىپ ءوتتى دەسەك بولادى.

ءماسليحاتتار مەن دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرە تۇسۋگە بايلانىستى پىكىرلەر ءارتۇرلى مىنبەلەردەن ايتىلىپ كەلەدى. ولاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ورتاق پىكىرى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءوز وكىلەتتىلىكتەرىن ءتيىستى دەڭگەيدە اتقار­ماي وتىرعانىن كورسەتەدى. ماسەلەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگى­لىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 6-بابىندا ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتتەرى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن جانە ولاردىڭ كولەمى جىلما-جىل كوبەيىپ وتىرماسا, ازايعان جوق.

سوندا جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار مەن بۇقارانىڭ اراسىنداعى سەنىمگە سەل­كەۋ تۇسۋىنە, بيلىك تارماعىنىڭ بۇل سات­ىسىنىڭ السىرەۋىنە نە سەبەپ؟ سايا­سات­تانۋشى ەرلان سايىروۆتىڭ ايتۋىن­شا, ءماسليحاتتار جەرگىلىكتى وكىلەت­تى ورگان بولعاندىقتان, ولاردىڭ جاۋاپكەر­شىلىگىندە قوعامنىڭ سالماقتى جۇگى بار.

– بۇگىندە وبلىستارداعى, اۋدان­دار­د­اعى, قالالارداعى ءماسليحاتتار اكىم­نىڭ شەشىمىنە ءمور سوعىپ بەرەتىن نو­تا­ريالدىق كەڭسە سياقتى. الداعى ۋاقىتتا ءماسليحاتتاردىڭ بيۋدجەتتىڭ ءتۇزىلۋى مەن ورىندالۋىن باقىلاۋ قۇزىرە­تىن ارت­تىرا ءتۇسىپ, حالىق پەن بيلىك ارا­سىن­داعى ناعىز كوپىرگە اينالۋى كەرەك. ماسەلەن, بىرىنشىدەن, ء«ماسليحات تور­اعاسى» دەگەن لاۋازىم ەنگىزىلۋى قاجەت. ەكىن­شىدەن, وبلىستىق دەڭگەيدە ءماسليحات دەپۋ­تات­تارىنىڭ كاسىبي جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋ كەرەك, – دەيدى ە.سايىروۆ.

– قازىر دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگى اكىم­دىكتەرگە, اكىمدەرگە تاۋەلدى. سوندىق­تان ولار اكىمشىلىكتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا داۋىس بەرىپ كەلەدى. ەگەر ولار تاۋەلسىز بولسا, ءاربىر دەپۋتاتتىڭ جەكە ازاماتتىق كوزقاراسى پايدا بولار ەدى, – دەپ وي قورىتتى ساياساتتانۋشى.

نەگىزىندە بيۋدجەت قاراجاتىن جۇم­ساۋ­دىڭ باسىمدىقتارىن انىقتاۋ, قولدا بار قارجى رەسۋرستارىن دۇرىس ءبولۋ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ ءماسليحات دەپۋتاتتارى­نا باي­لانىس­تى ەكەنى راس. بىراق بۇل باسىم­دىقتا­ردى دەپۋتاتتاردىڭ مەملەكەتتىك تۇر­عىدا قانشالىقتى پايدالانىپ وتىر­عاندارى بەلگىسىز. ءتىپتى ءار تاراپتىڭ ءوز اقيقاتى بولعاندىقتان, ونىڭ شارتتى ولشەمىن تابۋدىڭ ءوزى قيىن.

حاتشىلار جالاقىلارىنا الاڭداۋلى

وڭىرلەردەگى وكىلەتتى ورگانداردىڭ قۇرامى جەكەلەگەن تسيفرلاردان كورىنىپ تۇرادى. 2018 جىلعى 25 ناۋرىزدا نۇر-سۇلتان قالاسىنان باسقا, رەسپۋبليكانىڭ 15 وڭىرىندە شىعىپ قالعان ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ ءوتتى. سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ 44,1% (30) كوم­­مەر­تسيالىق قۇرىلىمداردا جۇمىس ىس­تەي­دى, 32,4% (22) مەملەكەتتىك كا­سىپ­ورىن­داردا قىزمەتكەر, ال ساياسي پار­تيا­لار مەن ۇەۇ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلەسى 19,1% (13) قۇرايدى, مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەردىڭ ۇلەسى 1,5% (1) قۇرايدى.

مىنە, وڭىرلەردەگى ءماسليحاتتاردىڭ قازىرگى قۇرامى وسى كورسەتكىشتەردەن اسا اۋىتقىماۋى مۇمكىن.  بۇل تسيفرلار كور­سەتىپ وتىرعانداي, ءماسليحات دەپۋ­تات­­تارىنىڭ ەداۋىر بولىگى مەملەكەت­تىك كاسىپورىننىڭ قىزمەتكەرى بولسا, سايا­سي پارتيالار مەن ۇەۇ قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا دا جەتپەيدى. دەمەك, ە.سايىروۆ اتاپ وتكەن تاۋەل­دىلىك وسى مەملەكەتتىك كاسىپورىن قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ كورسەتكىشىنەن تۋىنداسا كەرەك. ال كاسىپكەرلەردىڭ جالاقى تولەن­­بەيتىن جەرگىلىكتى دەپۋتاتتىق لاۋا­زىم­عا ۇمتىلىسىنىڭ سىرى نەدە؟ كوپ­شىلىك ونىڭ ءبىر عانا جاۋابىن ايتادى – قازاننىڭ قاقپاعىن ۇستاعان مەم­لەكەتتىك ۇيىمدار مەن مەكەمە باسشىلارىنا جاقىنداي ءتۇسۋ.

وسى ورايدا «وڭىرلىك دەپۋتاتتار وداعى» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى اندرەي كۋدەەۆ ءماسليحاتتاردىڭ قۇزى­رەتىن ارتتىرا تۇسسە, ولاردىڭ جۇمى­سى­نىڭ تيىمدىلىگى جارقىراپ كورىنەر ەدى دەگەن ويىن ايتتى. وعان قوسا, دەپۋتاتتىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇسىنىسىن دا جەتكىزدى.

– مەنىڭ ويىمشا, دەپۋتات ءوزى ساي­لان­عان وكرۋگتىڭ اۋماعىندا تۇرۋى ءتيىس. سوندا عانا سايلاۋشىلارىنىڭ قيىن­دىق­­تارىن جان-تانىمەن سەزىنىپ, پروبلە­مالار­دى حالىقپەن بىرگە باسىنان وتكەر­گەن سوڭ عانا شەشۋگە ۇمتىلا تۇسەدى. ەكىن­­شىدەن, ءماسليحاتتاردىڭ قاۋلى­لارى ءتيىستى دەڭگەيدە ورىندالمايدى. ول قۇ­جاتتاردى كوپتەگەن ۇيىمدار مەن مەكەمەلەر تولىققاندى زاڭدىق كۇشى بار قۇجات رەتىندە قابىلداي بەرمەيدى,  – دەيدى ا.كۋدەەۆ.

ال جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى باعلان قاراشولاقوۆ قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى زاڭنامالارعا سايكەس, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردى تاعايىنداۋدا ءماسليحاتتاردىڭ كەلىسىمى الىناتىنىن جانە ولاردىڭ بارلىعى دەپۋتاتتار الدىندا ەسەپ بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇدان بولەك, ونىڭ پىكىرىنشە, ءماسليحات حاتشىلارىنا لايىقتى جالاقى تاعايىندايتىن ءارى ء«ماسليحات توراعاسى» دەگەن لاۋازىم ەنگىزەتىن ۋاقىت كەلدى.

جالپى, بيىلدان باستاپ كۇشىنە ەنگەن زاڭدارعا سايكەس, ەندى جەرگىلىكتى وكى­لەتتى ورگاندارعا (ماسليحاتتارعا) پروپور­تسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى قولدا­نى­لادى. سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ اتالعان جاڭالىعى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ دامۋىنا جاڭا ۆەكتور قوسىپ, ساياسي پارتيالار ءرولىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. بىراق ءماسليحاتتاردىڭ قۇرىلىمىنىڭ وزىندە شەشۋىن تاپپاعان ماسەلەلەر بارىن ەسكەرسەك, جۇيەنى جاڭعىرتۋ كەشەندى بولعانى دۇرىس سياقتى.