مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ۇلىقتاۋ راسىمىندە نەگىزگى ون ماڭىزدى باعىتتى ايقىنداپ بەردى. سونىڭ ءبىرىنشى باعىتى – حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ. ەلباسى جولداۋىندا دا حالىق تۇتىناتىن تاۋاردىڭ اۋقىمدى نومەنكلاتۋراسىن يگەرىپ, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» دامىتۋ ءۇشىن كاسىپورىندارعا كومەكتەسۋگە باسىمدىق بەرىلگەن بولاتىن.
بۇل ەكسپورتتىق əلەۋەتىمىزدى كوتەرۋگە عانا ەمەس, ىشكى نارىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن تولتىرۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن حالىققا جەتكىزۋ ماقساتىندا جامبىل وبلىسى اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن اۋدانداردا جيىندار وتكىزىلۋدە. وسى جيىنداردىڭ بارىسىندا كوپتەگەن ەلدىمەكەندە ءۇي جانىنداعى قوسالقى شارۋاشىلىقتار دامىپ جاتقانىنىڭ كۋاسى بولعان جايىمىز بار.
ايتالىق, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى اباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ورىنباي بەكنازاروۆ 30 جىلدان بەرى ءۇيىنىڭ اۋلاسىنداعى 25 سوتىق جەردى ءتيىمدى پايدالانىپ, تاڭقۋراي وسىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. بۇل تۋرالى ورەكەڭ بىلاي دەيدى:
– جاس كەزىمنەن سپورتپەن اينالىستىم. ينستيتۋت ءبىتىرىپ, قىزمەتكە ارالاسقان سوڭ, كوبىنەسە اۆتوكولىكپەن ءجۇرىپ, قيمىل-قوزعالىس ازايىپ, از ۋاقىت ىشىندە سالماق قوستىم. ۇيلەنگەن سوڭ بايقايمىن, ەرىنشەكتىك مەڭدەپ بارادى. ءسويتىپ, قيمىل-قوزعالىسسىز ءومىر سۇرۋگە بولمايتىندىعىن ءتۇسىندىم.
تاڭەرتەڭ تۇرىپ جۇگىرىپ تە كوردىم. بۇرىننان اينالىسقان سپورت تۇرلەرىن دە قولدانىپ باقتىم. ەشبىرىنەن كومەك بولمادى. جان-جاقتى ىزدەنىپ, دەنساۋلىق تۋرالى جۋرنالدار وقىپ, ارتىق سالماقتان, كۇيزەلىستەن, قان قىسىمىنان ارىلۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – جەمىس-جيدەك, كوكونىس ءوسىرۋ دەپ ءتۇيدىم. ءسويتىپ, بىردەن وسى كاسىپتى باستاپ كەتتىم. الدىمەن باقشاما الما, المۇرت ەكتىم. المانىڭ ماۋسىم, شىلدە, تامىز, قىركۇيەك, قازان ايلارىندا پىسەتىن سۇرىپتارىن ءوسىردىم. ونداعى ويىم جىلىنا 6-7 اي داستارقاننان جەمىس ۇزبەۋ ەدى. قىزاناق, قيار, باسقا دا كوكونىستەردى جىل بويى تۇتىنامىز عوي, – دەدى ول.
جەمىس-جيدەكتەن بولەك, سارىمساق تا ءوسىرىپتى. بارىنەن دە دەنساۋلىققا تاڭقۋراي زور پايداسىن تيگىزەتىنىن جۋرنالداردان وقىپ العان ورەكەڭ جاڭا كاسىپتىڭ قىر-سىرىن جان-جاقتى زەرتتەپ بارىپ دەن قويادى. ونىڭ مول ءونىم بەرەتىن «تەحاس» دەگەن سۇرىبىن تاۋىپ, باقشاسىنا وتىرعىزادى. قازىر جىل سايىن 20-25 سوتىق جەردەن 2-3 توننا ءونىم جيناپ, 3 ميلليون تەڭگەگە دەيىن تابىس تاۋىپ وتىر. تاڭقۋرايدى قايدا وتكىزەم دەگەن ۋايىم جوق. ويتكەنى تاپسىرىس بەرۋشىلەر ۇيىنەن وزدەرى اكەتەدى. جىل سايىن پايداسىن ەسەلەگەن ول 25 سوتىق جەردىڭ 5 سوتىعىنا قورا-جاي سالىپ, مال ۇستاپ وتىر.
جالپى تاڭقۋراي ەگىپ, جۇمىس باستاعالى جاعدايى ءبىراز جاقسارىپ قالىپتى. «كەمەل» اتتى جەكە شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, جىلقى باسىن ءبىر ۇيىرگە, قوي باسىن ەكى وتارعا جەتكىزدى. وسىنشا مالدى باعىپ وتىرسا دا, تاڭقۋراي وسىرۋدەن تانباي كەلەدى. ونى سپورتتىڭ تاپتىرماس بىردەن-ءبىر عاجاپ تۇرىنە جاتقىزادى.
– تاڭقۋراي جەمىسىن جيناۋ ناعىز دەنە جاتتىعۋىنا جاتادى. مىسالى, 1 ليتر بانكادا شامامەن 1000 تاڭقۋراي ءدانى بولادى. سوندا ءار ءونىمدى ەڭكەيىپ تەرۋ قانشاما قيمىلدى كەرەك ەتەدى. ودان باسقا قىرقۋ, سۋارۋ, ءشوبىن جۇلۋ, ساباعىن بايلاۋ سياقتى ارەكەتتەر بار. سونىڭ ءبارىنىڭ بالالارىمدى, نەمەرەلەرىمدى ەڭبەككە تاربيەلەۋدەگى ءمانى زور. ءارى ۇيگە اجەپتاۋىر قارجىلاي كومەك. الما, المۇرتتىڭ سۇرىپتارى, بارلىق جەمىس اعاشتارى 100-دەن اسادى. جەمىس-جيدەك ويلى-قىرلى جەرلەردىڭ بارىنە ەگىلگەن. ال تاڭقۋرايلاردىڭ ءبىر ءوزى 20-25 مەتردەن 60 ارىق نەمەسە شامامەن 0,03 گا جەردى الىپ جاتىر. بىزدە كادەگە اسپايتىن 1 شارشى مەتر جەر جوق. اينالاسىن جەمىس-جيدەك كومكەرگەن ءۇيىمىز كوز قىزىقتىرادى, شاتتاندىرادى, دەمالتادى. سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. ال پىسكەن جەمىس سالبىراپ, ءيىلىپ جانىڭدى جادىراتادى, – دەيدى ورىنباي بەكنازاروۆ.
ول باقشاداعى بەلسەندى جۇمىس قان تامىرلارىنىڭ جاقسى جۇمىس ىستەۋىنە كومەكتەسەتىنىن مەديتسينالىق-پروفيلاكتيكالىق ءبىلىمدى جوعارىلاتۋدىڭ, ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا ءبىلدىم. تاڭقۋرايمەن اينالىسقالى سەمىزدىكتەن, قان قىسىمىنان ارىلعان. بۇگىندە پايعامبار جاسىنا كەلسە دە, تاڭقۋرايدى ءوزى كۇتىپ-باپتايدى.
ورىنباي اقساقالدىڭ وتباسى جىلدا 200 كيلوداي توساپ جابادى ەكەن. ارتىلعانىن ساتىپ, پايدا تاۋىپ وتىر. كاسىپكەر 1 شارشى مەتردەن 1000 تەڭگە تابۋعا بولاتىنىن العا تارتۋدا. وسى توقىمداي جەرگە 2 شەلەك قي توگىپ, تاڭقۋراي ەگىپ, 2-3 شەلەك سۋ قۇيىپ تۇرسا, ول جەر مىندەتتى تۇردە ەڭبەكتەنگەن ادامعا مول ءونىم سىيلايدى.
– مۇنى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادام دا ىستەي الادى. ون ەكى مۇشەسى ساۋ ادامدار نەگە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋى كەرەك. تەك نيەت بولسا بولعانى, – دەيدى ول.
ورىنباي بەكنازاروۆتىڭ تاربيەلەگەن ۇل-قىزدارى دا ەڭبەكقور بولىپ وسكەن. ۇلدارى مەن قىزدارى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباق بەرەدى. قازىر ءوزى مەڭگەرگەن كاسىپكە نەمەرەلەرىن باۋلىپ ءجۇر.
مارات قۇليباەۆ
جامبىل وبلىسى,
ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى