قازاق رۋحانياتىنىڭ ەكى بيىك بەگىمىنىڭ دەگدار, بەكزات بولمىسى ەسىمە تۇسكەن سايىن كەۋدەم قوڭىر كۇيگە تولىپ, ءبىر ءمولدىر مۇڭ يەكتەپ الادى. ءبىرى ولەڭ-شەردەن شەدەۆر جاساپ, مۇڭ مۇحيتىنا باتىرسا, ءبىرىنىڭ ساحنادا كوز جاسى قۇرعاماي ءوتتى.
شەردەن شەدەۆر جاساعاندار
70-80-جىلداردا ەڭ كوپ وقىلعان اقىننىڭ ءبىرى فاريزا وڭعارسىنوۆا دەسەدى. «دەسەدى» ەمەس, شىنى سول. بۇگىندە سۋىق دۇنيە تۇكپىرىندە جاتقان ورالحاندى تانىعان شەراعاڭنىڭ كۇرەڭبايلىعى سوناۋ ايشىلىق جەردەگى اتىراۋدا جۇرگەن فاريزاعا كەلگەندە دە جاڭىلمادى. ەسەسىنە, «قازاق قىزدارىنان جۋرناليست شىقپايدى» دەگەن ۇعىمدى فاريزا كەلمەسكە كەتىرىپ, «لەنينشىل جاستىڭ» اتىراۋ (بۇرىنعى گۋرەۆ) وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى اتاندى. ماقتاناتىنداي ءجونى بار, ءسىرا, قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش مەنشىكتى ءتىلشى وسى كىسى بولسا كەرەك قوي.
سول جىلداردىڭ ەڭ «كۇردەلى» اقىنى بولعان فاريزاعا جوعارى جاق كوبىنە رەنىشتى بولاتىن. ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىلىعىندا فاريزانىڭ جىرلارىن تالداپ, «بۇل قىزدى ءبىز رەداكتور قويدىق, نەگە قامىعىپ, قايعىرا بەرەدى, ولەڭدەرى نەگە بۇلاي, نەگە؟» دەپ شالا ب ۇلىنەتىن شەنەۋنىكتەر.
فاريزا اقىن ارينە, قاي كەزدە دە قىزمەتتى ەمەس, ولەڭدى – ونەردى بارىنەن دە بيىك قويدى. ەلىن دە, ءوزىن دە مۇراتىنا جەتكىزەتىن تەك قانا اسقاق, ءورشىل ونەر دەپ ۇقتى. قىزمەتتىڭ دە ۋاقىتشا ەكەندىگىن ءبىلدى, حالقىنىڭ وزەگىندەگى دەرتتى ونەرمەن عانا ەمدەۋگە بولاتىنىن, رۋحي دۇنيە عانا اداستىرمايتىنىن تەرەڭ باعامدادى. ول بار قاناعاتتى تەك ونەردەن عانا تاپتى. ماسەلەن بىلاي:
دارا كۇندەرىمنىڭ,
نالا تۇندەرىمنىڭ
سەرىگى بولعانىڭ ءۇشىن,
سەنىمى بولعانىڭ ءۇشىن
مەن سەنى ايالايمىن.
بىرەۋدىڭ پاسىقتىعىنان,
بىرەۋدىڭ جاسىپ مۇڭىنان
جۇرەگىم سىزداعان كەزدە,
جانىم مۇزداعان كەزدە
مەن سەنى سايالايمىن.
بىرەۋدىڭ كۇلكىسىن كورىپ,
باقىتتىنىڭ ءتۇر-ءتۇسىن كورىپ,
شاتتانىپ قالعان شاعىمدا
جەتكەندەي ارمان-ساعىمعا,
قۋانىشپەن دىرىلدەپ دەنەم,
الدىڭا ك ۇلىمدەپ كەلەم.
اجالمەن ايقاسقان ساتتە
قىرشىن جاس كوز ىلگەنىن كورىپ,
وتكىنشى سەزىمدەردى كورىپ,
كەشەگى دوسپىن دەگەننىڭ
مينۋتتا جەرىنگەنىن كورىپ,
كىمنەن ءوشىمدى الارىمدى بىلمەي,
كىمدەرگە كىنا تاعارىمدى بىلمەي
الدىڭا لاپىلداپ كەلەم,
جارىلۋعا جاقىنداپ كەلەم.
ءومىردىڭ وتكەلدەرىنەن
قيىندىق كوپ كورگەنىممەن,
ورتەنىپ وت باسقانىممەن,
وزىڭمەن قوشتاسپادىم مەن.
كۇلكىمدى, جايلى كۇنىمدى,
ازاپتى, قايعى-مۇڭىمدى
وزىممەن بولىسكەنىڭ ءۇشىن,
قاتەم مەن جەڭىستەرىم ءۇشىن,
مەنىڭ مىناۋ قيىنداۋ تاعدىرىم بولىپ
و باستا كورىسكەنىڭ ءۇشىن,
ولەڭ, مەن سەنى ايالاپ وتەم!
ءسىرا, ونەر دەگەنىمىز جالعىزدىق بولار. ەندەشە سول جالعىزدىقپەن وزىنە دە, وزگەگە دە جىلۋ, ءومىر بەرىپ, بيىك مۇراتىنان اينىماعان دا فاريزا ەدى. ول بار سىرىن, مۇڭىن, شەرىن, مۇراتىن ولەڭمەن ايتىپ, ولەڭمەن عانا ءوستى, ءوندى. ولەڭ – ونەر ونىڭ ومىرىنە, پەرزەنتىنە اينالدى. سول پوەزيا – پەرزەنتىن حالقىنىڭ الاقانىنا سالدى. ال ءوز كەزەگىندە حالقى ونى ايالادى, سول الاقاننىڭ جىلۋى ونى ءوز بيىگىنە شىعاردى. كەشەگى كۇنى ءومىردىڭ بار سالاسىنان تەك قانا جاقسىلىقتى كورگىسى كەلگەن, جالعىزدىقتى, قاسىرەتتى باسىم جىرلايتىن ولەڭشىسىن جاقتىرا بەرمەيتىن, ونەرپازىن ىقتىرىپ العىسى كەلسە دە, ونەردىڭ كيەسىنەن قورىققان شەنەۋنىكتەر دە قازىر ءوزىن باقىتتى سانايتىن شىعار. وڭعارسىنوۆانىڭ ونەردەگى ەگىز ستيحياسى قۋانىش پەن قاسىرەت بولسا, كوبىنە ەكىنشى جاعىنا – قاسىرەتكە كوپ بەيىم بولاتىنى دا حالقىنىڭ كوكىرەگىندەگى شەردى ايتپاسقا اپپاق ارىنىڭ جىبەرمەگەندىگى ەدى. شەرسىزدەن شايىر شىقپايدى. شەردەن شەدەۆر جاساعانى دا سودان عوي. بۇگىنگى باتىر بوپ جۇرگەندەر سول كەزدەگى فاريزانىڭ ءورت ولەڭدەرىن وقىسا ۇيالسا كەرەك-اق ەدى.
شەرحان مۇرتازا بىردە تەلەديداردان مىناداي مازمۇندا سويلەدى:
«فاريزا – اقىن, حالىقتىڭ ۇعىمىندا ۇلكەن ارىپپەن, التىن ارىپپەن جازىلاتىن اقىن. مەن بۇل ءسوزىمنىڭ دالەلىنە تاياۋدا كوكشەتاۋدا بولعاندا تاعى دا كوز جەتكىزدىم. فاريزانىڭ تويىنا كەلگەن جۇرت كەڭ سارايعا سىيماي كەتتى. سولاردى ەشكىم ايداپ كەلگەن جوق قوي. دەمەك, قازىرگى كەزدە حالىقتىڭ رۋحاني ءومىرى جۇدەپ تۇر دەگەن تۇسىنىككە بۇل ەداۋىر قارسىلىق ەدى. فاريزا حالىقتىڭ ەسىندە, جۇرەگىندە ەكەن».
قاشاندا تالانتتارعا قامقور بولىپ, بۇلاق كوزىن اشىپ جۇرەتىن عانيكامال بيباتىروۆانىڭ بىلاي دەگەنى دە ەستە.
«فاريزا قۋانىش پەن قاسىرەتتى قاتار جىرلادى. بىراق «قاسىرەتى» باسىمداۋ بولدى. وسىعان قاراپ اقىندى كەيبىر سىرت كوز قاتىگەز, قاتال دەۋى دە مۇمكىن. ال ونىڭ جانىنا ۇڭىلسەڭىز, بۇل ويدىڭ ءبارى جوققا شىعار ەدى».
حالقى قاسىرەتتى بولعاندا, ونىڭ قاسىرەتتى بولماۋعا حاقى جوق ەدى. فاري-زا بۇگىنگى «جالاڭاش باتىرلار» شىقپاي جاتقاندا حالقىنىڭ مۇڭىن ەلدەن بۇرىن ايتقان اقىننىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى. سودان دا بولار, حالقى ونى ەكى مارتە ماجىلىسكە دەپۋتات ەتىپ سايلادى. مەملەكەتتىك سىيلىق بەردى. قازىرگى زاماننىڭ سەنساتسياشىل قالپىمەن سويلەسەك, وسى سىيلىق جونىندەگى ءبىر «سۇيكىمسىز» اڭگىمەنى ايتپاي كەتۋگە بولماس.
بۇل اڭگىمە, بالكي, فاريزا اقىننىڭ ءبىر بىتەۋ جاراسى بولۋى دا. سول جارانىڭ اۋزىن تىرناۋدىڭ قاجەتى دە جوق شىعار. بىراق مىناداي ءبىر ويعا ەركىندىك بەرىپ كورسەك, قالاي بولار ەدى دەيمىز-داعى...
بۇرىنعى «لەنينشىل جاستىڭ» (قازىرگى «جاس الاش») رەداكتورى سەيداحمەت اعا ءبىر كۇنى بۋىرقانىپ كەلدى. مەملەكەتتىك سىيلىق كوميسسياسىندا داۋىس بەرۋ كەزىندە مۇقاعالي مەن فاريزا تارتىسقا تۇسەدى. ارينە, كەشە عانا وزىنە ولمەس جىر ارناپ, ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالىپ كەتكەن ولەڭنىڭ كەيىپكەرى اۆتورىنىڭ الدىندا ازاماتتىق تانىتىپ, جولىن بەرۋى كەرەك ەدى. ونى فاريزا بىلمەي قالعان جوق, ءبىلدى. بىراق ادامنىڭ ءوز ەركىن وزىنەن تارتىپ العان تاعدىر, ۋاقىت سولاي شەشسە فاريزادا نە جازىق؟ سول ادىلەتسىزدىكتىڭ, ەكى قيىن تۇلعا-تاعدىردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويعان تۇلكىبۇلاڭ زاماننىڭ زىمياندىعىنا, قانجارداي ەكىجۇزدىلىگىنە اقىن دا جىگەرىن قارسى قويىپ, ءوزىن-ءوزى قايراپ سالعان بولۋى مۇمكىن عوي. قازاقتىڭ ەركەگىنەن ەر تاپپاعان, ءمارت, مۇزارت مۇقاعالي بولسا وسى ساتتە نە دەر ەدى؟ ادىلەتسىزدىك تۋرالى ادىلەتسىزدىككە «قىز بالانىڭ جولى جىڭىشكە عوي» دەر مە ەدى, قاسقايىپ. سەيداعاڭ دا كەيىنىرەكتە اشۋى باسىلعان سوڭ وسى سەكىلدى ويلارعا مويىنسۇنعانداي ەدى.
فاريزانىڭ مۇقاڭا ارناعان تسيكلى اقتالۋ ەمەس, تالانتتى تالانتتىڭ مويىنداۋى ەمەس پە ەدى؟ بالكىم, بۇل الگى سىيلىقتان مىڭ ەسە ارتىق بولار.
ادەتتە ولمەيتىن ءبىر-اق نارسە بار. ول – ونەر. ارينە, شىنايى ونەرپازدىڭ ويىنان تۋعان ونەر – ولەڭ. ءبىز قازىرگى مازاسىز كۇننىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ جازىلعان بۇل ماقالامەن فاريزانى اقتاپ الايىق دەپ وتىرعان جوقپىز. ول ءوزىن-ءوزى اقتايدى. شىن ونەرپاز عانا ءوزىن-ءوزى ورەسىز ويلاردان اراشالاپ شىعادى. سودان دا بولار, جۇرتتىڭ ءبارى جازعىش, ايتقىش بوپ كەتكەن قازىرگى زامانداعى فاريزا ولەڭدەرى ونسىز دا بيىگىنەن تۇسپەسى حاق. سۋرەتكەردىڭ قوعامعا دەگەن ىشكى قارسىلىعى ءتۇرلى فورمادا كورىنىس تاۋىپ جاتادى عوي. ءوزى ايتقانداي, تالانتتى ادامداردىڭ تالانتسىزداردىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇرۋى قانشالىقتى قاۋىپتى بولسا دا, ول مازداپ, جانىن كۇيدىرىپ بارا جاتپاسا دا ماحابباتتى جىرلاعان بولىپ, سول قوعامنىڭ جەر-جەبىرىنە جەتتى. باقىتتان باسى اينالعان سوۆەت ادامى ايتپاۋعا ءتيىس سوزدەر ءورىپ جۇرەتىن ونىڭ جازۋىندا.
قايسىبىر جىلى استانادا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 90 جىلدىعى ءوتتى. سول سالتاناتتان ەرتەرەك شىعىپ بارا جاتىر ەدىم, جەلكە تۇسىمنان: ء«اي, قاليمىسىڭ» دەگەن داۋىس ەستىلدى. شىنىمدى ايتسام, سەلك ەتە قالدىم. اپايدىڭ داۋىسى ەكەنىن بىردەن ءبىلدىم. استانادا ول كەزدە قازىرگىدەي ىقتاسىن جوق. اياز قارىپ بارادى. كوپ تۇرعان جوقپىز. «امان ءجۇر اينالايىن, بار جاقسىلىعىڭا تىلەكتەسپىن» دەدى دە ودان ءارى ىڭعاي بەرمەي, كولىگىنە ءمىنىپ كەتە باردى. قاس-قاعىم ءسات. قۇيىن. مىنەزدىڭ ادامى عوي. بۇل جولى دا سونىسىن سەزدىردى. كەيىن ويلايمىن عوي. ءاۋ باستان قانىمىزعا ءسىڭىپ قالعان ۇياڭدىق پا, قازاقى تاربيە مە, وسىنداي مىنەزدى, ءىرى كىسىلەردى كورگەندە, جاستاۋ كۇنىمىزدە ۇركە سوقتاپ, قاشىڭقىراپ جۇرەتىن ادەت بولدى عوي. سونداي تۇستا سالەم بەرمەي قالدىق پا دەگەن ۇشقارى وي دا كەلدى باسىما. دەيتۇرعانمەن دە, سونىڭ الدىنداعى ءبىر جاعداي ەسىمە ساپ ەتە قالدى. سوڭىندا بىردەڭە ايتۋعا بەيىمدەلگەندەي, اڭگىمەنىڭ سوڭى نەگە شورت ۇزىلگەنىن ەندى اڭعارعانداي حالدە ەدىم. سونىڭ الدىندا عانا ءبىر تويدا ءبىر بەلگىلى اعامىز ماعان باق سالاسىنداعى پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ قالاي بەرىلگەنىن ەسىمە سالدى. الگى كىسىنىڭ ايتۋىنشا, شەراعاڭ باستاعان كوميسسيا مۇشەلەرى بىردەن قولداپ, اپاي عانا قارسى بولىپتى-مىس. ارينە, وعان سول ساتتە ءمان بەرگەن جوقپىز. ەندى ويلانۋعا تۋرا كەلدى. اپاي ءىرى مىنەزدىڭ, كوڭىل كۇيدىڭ ادامى عوي. ونداي بولعان شىعار. بولماسا قارسى شىعاتىنداي نەگىز دە جوق قوي. بىراق ارقانىڭ ايازدى كۇنىندەگى سول جولعى ۇلىلىققا بەرگىسىز ساتتىك كىشىلىك مەنىڭ ەسىمنەن ءالى كۇنگە كەتپەيدى. ءالى كۇنگە دەيىن ماعان الگى كىسى ايتپاق بولعان ء«وز شىندىعىنا» تۇزدىعىن كوبىرەك قوسىپ جىبەرگەندەي كورىنەدى.
قايسىبىر جىلى اپايدىڭ 70 جىلدىعى الماتىداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءوتتى. سوندا ءبىر قۇشاق دالا گۇلدەرىن اپارعانىمدا «اينالايىن» دەپ ايرىقشا ىقىلاس بىلدىرگەنى دە قايتىپ ەستەن كەتسىن.
ومىردەن وزارىنان بىرنەشە اي بۇرىن الماتىعا كەلىپ, تەلەفون شالدى. سونداعى ايتقان ءسوزى ءالى كۇنگە جادىمنان شىقپايدى. كەيدە ءبىر مەرەيلى جيىنداردا ءسوز سويلەگەندە مەن سول اڭگىمەنى كوپ پايدالانامىن. بىلاي دەپ ەدى:
«اينالايىن, مەنىڭ ولەڭ كىتاپتارىم كوپ شىقتى عوي. ال مىنا كىتابىم ماقالا, سۇحباتتاردان تۇرادى. وسى كىتاپتى شىعارۋعا اسا ىقىلاستى بولماپ ەدىم. بىراق كوپ ويلاندىم. بۇل ومىردە ءبارىمىز دە بىردەن بيىككە شىققانىمىز جوق. سونىڭ ءبارى جاقسى ادامداردىڭ, ساعان تىلەۋلەس بولعان جانداردىڭ ارقاسى. مىنا كىتاپ تا سول ادامدارعا ايتقان العىسىم ەدى. اينالايىن, جاقسى ادامدار تۋرالى جيىرەك جازىڭدارشى».
تاياۋدا اكەمتەاتردا 60 جىلدىعىمدى وتكىزۋدىڭ ەڭ باستى سىرى دا وسىندا ەدى. سوندا اپايدىڭ وسى ءسوزىن پايدالاندىم. سەن كورگەن جاقسىلىعىڭدى اركىمگە سىبىرلاپ ايتىپ جۇرمەيسىڭ عوي. سەن ولاردىڭ كەيبىرىنەن تىكەلەي قامقورلىق كورمەسسىڭ. بىراق ولاردىڭ كورسەتكەن ونەگەسى, ۇلگىسى بارىنەن دە بيىك, سونى قاتتى سەزىنىپ قاناتتانىپ, رۋحتانىپ وسەسىڭ.
ار ءىسىنىڭ ازابىن ارقالاعاندار
قايسىبىر جىلى «الماتى اقشامىنىڭ» ءبىرىنشى بەتىندە مەرەيلى جاسىنا وراي فاريدا ءشارىپوۆا تۋرالى «پاراسات پاديشاسى» دەگەن شاعىن ماقالام جاريالاندى. قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قابىلداپ, اكتريساعا كولىك مىنگىزدى. ەرتەسىنە ءبىر ادۋىن اپامىز تەلەفون شالىپ: «قاراعىم-اۋ, مىنانى پاديشا دەپ سونشا كوككە كوتەرگەنىڭ نە, قاسىندا ەلباسىنىڭ سۋرەتى مەن ءسوزى تۇر. ول كىسى كورسە نە دەيدى, قالاي قابىلدايدى؟» دەپ كەيىس ءبىلدىرسىن. قاپەلىمدە نە دەرىمدى دە بىلمەي: «اپا, بىزدە فاريدالار كوپ ەمەس قوي, مەن ارتىق كەتكەنىم جوق, قايتا جەتكىزە الماي جاتىرمىز عوي» دەگەنىم ەسىمدە قالىپتى. اپامىز تەلەفوندى تاستاي سالدى. شىنىندا دا ونەرى دە, ءوزى دە وزگەشە, قيىن تاعدىر كەشكەن اكتريسا جونىندە ايتا الماي, جازا الماي جاتساق, ول ەندى ءبىزدىڭ ارىمىزعا سىن ەدى.
بۇل جولى دا سول اياۋلى اكتريسانىڭ كوڭىل كەڭىستىگىن بۇلت شالعان كەيبىر ساتتەرى, ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءبىتىم-بولمىسى تۋرالى ەسكە تۇسىرۋگە تۋرا كەلىپ وتىر. ارينە, اكتريسا جونىندەگى ءسوز ونىڭ ومىرلىك قوساعى, ەل ەسىندە ماڭگىلىك باتىر بەينەسىندە قالعان كسرو حالىق ءارتىسى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ىدىرىس نوعايباەۆسىز باستاۋ الماسى حاق. ىدەكەڭنىڭ ءوزى ءجيى ايتاتىنىنداي, ولار «عاجاپ ەكى ءومىر ءسۇردى». ساحنا مەن وتباسىن ايتقانى عوي.
العاش ەكەۋىن تابىستىرعان ش.ايتماتوۆتىڭ «جاميلاسىنداعى» ءجاميلا مەن دانيار. تۇڭعىش پەرزەنتىنىڭ اتىن دا شىڭعىس قويىپ, ول كەيىننەن بوياۋلارى بۋىرقانعان سۋرەتشى بولدى. ءجاميلا مەن دانيار بولىپ قوسىلىپ, سىبانقۇل, تولعاناي بولىپ ەسەيدى. ارادا قوبىلاندى, قارلىعا بولىپ «قاعىستى», ەسەن, ەڭلىك بولىپ «ەرەگەستى», ول دانا اباي, بۇل اياۋلى اجار, اقبالاعا قامقور قالەندى سومدادى. چەحوۆتىڭ «ۆانيا اعايىندا» استروۆتىڭ رولىندە ەلەنا اندرەەۆناعا ءولىپ عاشىق بولدى. ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ ء«بىز پەرىشتە ەمەسپىزىندە» ن.سارسەنوۆ, بۇل سەيفۋلليننىڭ ايەلى اسىلدى ويناپ, ازاماتتىق, پاراساتتىلىق جونىندە وي تولعادى, سىر شەرتتى. ءبىر جىلادى, ءبىر كۇلدى, ءبىر شاتتاندى, ءبىر مۇڭايدى. بۇل كەي-كەيدە سول بەينەلەردى كوز الدىنا كەلتىرىپ وتىرىپ, ۇلكەن وي تەڭىزىنە شومادى. ونەرگە شىن سۇيگەن جۇرەك قانا كەرەك. سونى ويلاعاندا, بۇل ونەر مەن ومىردەگى ماحابباتتىڭ تاڭعاجايىپتىعىنا, سونشالىقتى ۇيلەسىمدىلىگىنە, كەرەمەتتىگىنە باس ءيىپ وتىراتىن كۇندەرى دە از بولمايتىن.
وسىناۋ اڭىزعا اينالعان الىپ اكتەرمەن 28 جىل جۇپ جازباي عۇمىر كەشتى. وتاعاسى ومىردەن وزعاندا ونىڭ قابىرىنىڭ باسىنا قانداي ەسكەرتكىش قويۋى جونىندە كوپ ويلاندى. الگىندە ايتتىق قوي, ول حالقىنىڭ ەسىندە قاھارمان بەينەسىندە قالدى. زيراتى دا اتاقتى باتىر اتاسىنىڭ جانىنان ورىن الدى. ءسويتىپ, باتىر مەن باتىر باس ءتۇيىستى. ءوزىنىڭ, ۇجىمنىڭ ۇسىنىسىمەن ءوز قاراجاتىنا باسىنا قالقانىنا سۇيەنگەن قوبىلاندى رولىندەگى بەينەسى قويىلدى. «ول ءبىر مەزەت قالعىپ كەتكەن ەپيكالىق كەيىپكەر سياقتى كورىنەدى ماعان» دەيتىن اپايدىڭ ءوزى. ءوزى دە قوبىلاندىنى وتە جاقسى كورىپ, باتىر بابالارىمىز-اي دەپ ءدۇر سىلكىنىپ وتىرادى ەكەن. ءسويتىپ, ءومىر مەن ونەردىڭ اۋىرتپالىعىن كوتەرىپ شارشاعان جاننىڭ بەينەسىن كورسەتسەك دەگەن ويدى بەلگىلى ءمۇسىنشى ت.دوسماعامبەتوۆ تاماشا شەبەرلىكپەن جۇزەگە اسىردى.
ەگەر ونەر تاريحىنا ۇڭىلەتىن بولساق, مۇنداي جاعداي ەرتەرەكتە اعىلشىننىڭ (اتىن ۇمىتىپ وتىرمىن) اتتيلانى – ەدىل پاتشانى بەينەلەگەن اتاقتى اكتەرىنىڭ باسىندا دا بولعان. ول ءوزىنىڭ زيراتىنا اتتيلا وبرازىنداعى بەينەسىن قويۋىن وتىنگەن ەكەن.
فاريدا اپاي ارابشا جازاتىن ەدى. بىردە اۋرۋحانادان شىعىپ, اۋىر سپەكتاكل «مەدەيادان» سوڭ («جۇرەگىنە جىلان جۇمىرتقالاعان ايەل وبرازىن جاسادى» – ءا.نۇرپەيىسوۆ) شارشاڭقىراپ وتىرعان كۇنى كەزدەستىك. ارابشا جازۋىنا كوزىم تۇسكەنىن بايقاپ قالدى ما, «ىدىرىس, فاريدا سەن ارابشا تەز جازاسىڭ عوي, ءبىر ويلارىم بار سونى قاعازعا ءتۇسىرشى دەيتىن, شارشاپ وتىرعان ساتىندە» دەپ ءبىر كۇرسىنىپ الدى. ماعان اپايدىڭ سول كۇرسىنگەن ءساتى ءبىر وبرازعا ەنىپ وتىرعانداي كورىنىپ كەتتى. ول سونداي ساتتەرىمەن دە ايرىقشا سۇلۋ كورىنەتىن. ءومىر بويى قاراپايىم ومىردە دە سول وبرازدان شىعا الماي كەتكەن ادام عوي. مەنى بۇل اكتريسانىڭ داۋىس مانەرى ايرىقشا قىزىقتىراتىن. ونىڭ داۋىسىنا تۇسكەندە كەز كەلگەن ورتانقول شىعارمانىڭ ءسوزىنىڭ دە ءوزى ساۋلە شاشىپ, باعى جانىپ جۇرە بەرەتىن. ال ەندى دەمدە كۇلۋ, جىلاۋ سەكىلدى دراما ونەرىنىڭ جانىنداي ەگىز ستيحيانىڭ بۇل كىسىدەن سوڭ ايى وڭىنان تۋعانى, ءساتتى شىققانى ءالى كۇنگە ەسىمدە جوق. ساحنادا كوز جاسى قۇرعاماي ءوتتى عوي. كەيدە ءوزى دە «وسى مەنىڭ ساحنادا جىلامايتىن ءرول وينامايتىن كەزىم بولمايتىن شىعار» دەپ ك ۇلىپ تە الاتىن. ونەر ءۇشىن توگىلگەن جاس ەدى ول. ونىڭ جىلاۋى مەن كۇلۋىندە تيتىمدەي جاساندىلىق, فالش بولمايتىن.
داۋىس دەمەكشى, مەكتەپتە جۇرگەندە, ءتىپتى ءالى كۇنگە دەيىن ءسۇيسىنىپ كورەتىن «مەنىڭ اتىم قوجاداعى» قوجانىڭ داۋىسىن سالعان وسى كىسى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. تالانتقا داۋا بار ما؟!
تاياۋدا اكەمتەاتر «قوبىلاندىنىڭ» جاڭا نۇسقاسىن ساحنالادى. ءوسىپ كەلە جاتقان جاستار, ىزدەنىس بار. سول قويىلىم ۇستىندە ىدىرىس اعا دا ەسكە تۇسپەي قالعان جوق. و, ولار باردا اكەمتەاتردىڭ ساحناسى ءدۇر سىلكىنىپ جاتاتىن, كۇندە رۋح وياناتىن ەدى عوي. رۋح سولاردىڭ بويىندا جۇرەتىن, ءتىپتى سولارمەن بىرگە تۇنەيتىن.
ءسابيرا. بيكەن. شولپان. فاريدا...
ساحنانىڭ ساۋلەسى, ساۋلەتشىسى ەدى بۇلار. بالكىم, اڭىز بولار, وسىلار ويناعان كۇنى تەاترعا «جەدەل جاردەم» كەلىپ تۇراتىن دەپ تە ەستيتىنبىز. شىنىندا دا «انا–جەر-انانى» كورگەندە وسى ويدىڭ شىندىعىنان ءبىر ەلى اجىراماي وتىراتىن ەدىك. اۋەلدە ءسابيرا مەن بيكەن اپالار وينايتىن بۇل توپقا كەيىنىرەك فاريدا قوسىلدى. ونىڭ دا ءوز تاريحى بار. اكتريسا اۋەلدە جۇرەكسىنگەن دەسەدى. ءتىپتى, «كەمپىردىڭ ءرولىن بەرىپ مەنى قۇلاتايىن دەپ ءجۇر مە» دەگەن ەكىۇداي وي بولعان دا كورىنەدى. الايدا ايتقان بەتىنەن قايتپايتىن ازەكەڭ – ءازىربايجان مامبەتوۆ فاريدانى دايىنداپ شىعاردى. «اۋەلدە قاتتى قينالدىم. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان وتە اۋىر سوعاتىن وبراز عوي. جاسپىز عوي, تەز ءجۇرىپ كەتەتىن بولۋىم كەرەك, تولعانايدىڭ ءىلبىپ كەلە جاتاتىن جەرىن كەلتىرە الماي, ازەكەڭنىڭ تالاي اشۋىنا قالىپ ەدىم. الايدا, ول كىسى تاپقىر عوي. ءبىر كۇنى ماعان 45-رازمەرلى ۇلكەن كەرزى ەتىكتى الىپ كەلدى دە, ءداۋ شۇلعاۋ بەرىپ «كي مىنانى» دەدى. سودان الگىنى كيگەن سوڭ ءجۇرىسىم مۇلدەم وزگەردى» دەپ ەدى بىردە اپاي.
ونەر-ءومىر جولىندا كەزىككەن كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەردى جانى نازىك اكتريسا اۋىرسىنىپ ايتاتىن ەدى. بىردە ىدەكەڭە بىرەۋلەر: ء«اي, سەنىڭ ايەلىڭ اتاقتىڭ ءبارىن سىپىرىپ الىپ جاتىر عوي» دەپ قالجىڭداعان بولىپتى. سوندا ىدەكەڭ سول باياعى سابىرلى قالپىمەن: «نەسى بار, ءبىر ۇيدەن ءبىر اتاقتى ادام شىقسا, سەميانىڭ دا ەڭبەگىن باعالاعاندىق» دەپتى. كەيىننەن وسى اتاقتاردى ءوزى العاننان كەيىن ء«اي, وسى وتكەندەگىلەردىڭ ءسوزىن بىرەۋ ەستىپ قالدى-اۋ دەيمىن» دەپ ءبىر كەڭكىلدەپ كۇلگەنى بار ەكەن.
تالانتتىڭ اتى – تالانت. ونى ەشقانداي بوستەكى ءسوز دە, ورتەنگەن وسەك تە قۇلاتا المايدى. بۇل بۋىن نەگە شەتىنەن شەبەر, جۇيرىك بولدى. ويتكەنى ولار چەحوۆشىلار, ستانيسلاۆسكيشىلەر دەمەكشى, اۋەزوۆشىلەر, اۋەزوۆ مەكتەبىنەن ءوتىپ, ۇلى مۇحيتقا قايىق سالعاندار ەدى. ولاردىڭ باعىن اشقان كلاسسيكا. سول كلاسسيكاداعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ولمەيتىنى ءسوزدىڭ قۇدىرەتى, اۋەزى, بوياۋى. بۇل بۋىن اۋەزوۆتە تۇگەلگە جۋىق وينادى. «اۋەزوۆشى» دەگەن اتاق ۇلت ونەرىن شەكسىز ءسۇيۋ دەگەن ماعىنامەن مانزەلدەس. ولار سول اتقا لايىق بولدى. بۇلار ويناعان كۇنى, نە كەزدەسۋلەر بولسىن, بۇگىنگىدەي «ياۆكا» (ادامداردى ايداپ اپارۋ) دەگەن اتىمەن بولمايتىن.
اۋرۋحانادان شىعىپ وتىرعان اپايدىڭ سول ءبىر كۇنگى كۇرسىنگەنى كەي-كەيدە ەسىمە ءتۇسىپ كەتەدى. سول كۇرسىنۋدى اكەمتەاترعا بارعان سايىن ەسكە الامىن. ءاپ-ساتتە جىلاي سالۋ, ىلە سىڭعىرلاپ كۇمىس كۇلكى توگۋ... فاريدانىڭ ماڭگىلىك مانەرى عوي بۇل. قايتالانباس, ماڭگىلىك مانەر. وسىلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ مەكتەبى وسى ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا ارنايى وقىتىلا ما ەكەن ءوزى.
* * *
فاريزا مەن فاريدا. وسىلاي دا جازۋعا, وسىلاي دا ويناۋعا بولادى ەكەن عوي دەگىزگەن تۇلعالار. وسى ءبىر عازەز ەكى بەينەدەن كوپ ۇقساستىق كورەمىن. ونىڭ قۇپياسىن, سىرىن ءتۇسىندىرۋ ازاپ, قيىننىڭ قيىنى. ونى تۇسىندىرە الاتىن تەك ونەردىڭ ءتىلى. ولار سول ازاپتىڭ وزىنەن عاجاپ جاسادى عوي. ار ءىسىنىڭ ازابىن (ز.قابدولوۆ) ارقالاعاندار ەدى ولار. جالپى, بۇل قاسيەت وسى تولقىننىڭ وكىلدەرىنە ايرىقشا ءتان ەدى. فاريدا پوەزياداعى فاريزا, فاريزا دراماداعى فاريدا بولىپ ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇرعانداي كورىنىپ كەتەدى ماعان.
ر.S. ەندى وسى ەسسەنىڭ جازىلۋىنا باستى سەبەپ بولعان جاعدايدى ايتايىن. تاياۋدا مۇراعاتىمدى اقتارىپ وتىر ەدىم, وسىدان شاماسى 30-40 جىل بۇرىن جازىلعان ونەر ادامدارىنىڭ ءتىزىمى, تەلەفوندارى, مەكەن-جايى كورسەتىلگەن ءبىر داپتەرگە كوزىم ءتۇستى. بۇگىندە ونىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇيە قاراپ كەتكەن. الگىنى پاراقتاي باستاپ ەدىم, ار ازابىن ارقالاعان ەكى اپامنىڭ «امان با, اينالايىن» دەگەن تەلەفونداعى اياۋلى داۋىسىن ەستىگەندەي بولدىم.
«قاراعىم, شىراعىم» دەگەن ءسوز ازايىپ, مەيىرگە شولدەپ جۇرگەن زاماندا الگى ءسوز ماڭدايىمنان سيپاعانداي بولىپ, تولقىپ كەتتىم.
رۋحى شات بولسىن!
قالي سارسەنباي