سوڭعى جىلدارى سۋارمالى ەگىنشىلىك جاعدايىندا كۇرىش شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ەلىمىزدى وسى داقىل ونىمىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز. دەگەنمەن, سىر وڭىرىندە, ترانسشەكارالىق سىرداريا وزەنىنىڭ سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان الاڭداتاتىن ماسەلەلەر تۋىنداتۋدا.
وسى جاعدايعا بايلانىستى وبلىستا وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا سۋدى از تۇتىناتىن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ كوزدەلۋدە. ونىڭ قاتارىنا جازدىق بيداي, ماقسارى داقىلدارى دا جاتادى. سەبەبى ونىڭ بەيىمدەلۋ مۇمكىندىكتەرى جوعارى, ونىمدىلىگى جانە جان-جاقتى پايدالانىلۋى جاعىنان الەمدەگى جەتەكشى داقىلدار قاتارىنا كىرەدى.
قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندەگى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كليماتتىق وزگەرىستەرگە قاراماستان, استىق ءوندىرىسىن تۇراقتاندىرۋ. دەمەك, استىق ماسەلەسىن شەشۋ اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىن قولدانۋدى كەرەك ەتەدى.
وبلىستىڭ اگروونەركاسiپ كەشەنىندە عىلىم جەتىستىگىنە قوياتىن تالاپتاردىڭ ءبىرى – شولەگىن جەردە (بوگارنوە زەملەدەليە) سۋ ۇنەمدەگىش تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى داقىلدار ءوسىرۋدى ۇيىمداستىرۋ بولىپ وتىر. وسى تالاپقا سايكەس 019 باعدارلاماسى بويىنشا «قىزىلوردا وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك ايماعىندا ورنالاسقان ءتالىمدى (تاۋ ەتەگىندەگى سۋارىلمايتىن جەرلەر) جەرلەردە ءداندى جانە مايلى داقىلدارعا ىلعال ساقتاعىش تاسىلدەردى قولدانۋ ارقىلى رەسۋرس ۇنەمدەگىش تەحنولوگيانى وندىرىسكە ەنگىزۋ» اتتى جوبا دايىندالىپ, قولدانىسقا ۇسىنىلدى. بۇل جۇمىس ءساتتى جولداماسىن الدى.
استىق ءوندىرىسى سالاسىن جەدەلدەتىپ دامىتۋ – ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى مەملەكەتتىك-اگرارلىق ساياساتتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتى مىندەتى ەكەنى بەلگىلى.
ال ارال ءوڭىرى جاعدايىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋدىڭ نەگىزگى باعىتى – باستى داقىل كۇرىشتى ينتەنسيۆتى دامىتۋ. بىراق قازىرگى كەزدە سۋ رەسۋرسىنىڭ نەگىزگى كوزى – سىرداريا وزەنى سۋىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى, جىلدان-جىلعا سۋ تاپشىلىعى كۇشەيىپ, جاز ايلارىندا وزەن سۋى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن سۋارۋعا جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر. بولاشاقتا بۇل جاعداي الاڭداتاتىنى دا ەسكەرتىلىپ ءجۇر.
سوندىقتان سۋدى از تالاپ ەتەتىن ءداندى داقىلداردى, مىسالى, جازدىق بيدايدى, ماقسارىنى وندىرىسكە ەنگىزۋ ەكونوميكا جاعىنان ءتيىمدى. جازدىق بيداي باعالى ازىقتىق, ال ماقسارى سۇرانىسقا يە مايلى داقىل. بيداي مەن ماقسارىنى وسىرۋگە ارال ءوڭىرىنىڭ توپىراق-كليماتتىق جاعدايى جالپى قولايلى بولعانىمەن, ونىڭ دا جايسىز كەزەڭدەرى بار. ءتالىمدى (شولەگىن) جەردە وسىرىلەتىن جازدىق بيداي مەن ماقسارى داقىلدارىنا ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ جانە ساپاسىن جاقسارتاتىن, ءارى سۋارۋ رەجىمىن وڭتايلاندىراتىن تەحنولوگيا ەنگىزۋ قازىرگى كەزەڭدە وتە ماڭىزدى.
جوبا جۇمىسىنىڭ ىسكە اسىرىلاتىن جەرى جاڭاقورعان اۋدانى بولىپ تاڭدالدى. اۋداننىڭ قاراتاۋ تاۋىنىڭ بوكتەرىندە وسىرىلەتىن جازدىق بيداي جانە ماقسارى ەگىسىنە ناۋرىز, ءساۋىر, مامىر ايلارىندا جاۋاتىن جاۋىن-شاشىن مولشەرى, ونىڭ ۆەگەتاتسيالىق مەرزىمىنە كەرەكتى ىلعال مولشەرىنە جۋىقتايدى. ياعني, جازدىق بيداي مەن ماقسارىنى وسىرۋگە جاعداي قولايلى. دەگەنمەن اۋا رايىنىڭ جىلما-جىل قۇبىلمالى ەكەنىن دە ەسكەرگەنىمىز ءجون. سوندىقتان بۇل داقىلداردى باستى كەزەڭدە ىلعالمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, ەگىستىككە ىلعال ساقتاعىش تەحنولوگيانى قولدانۋ قاجەت. بۇل تەحنولوگيانى قولدانۋ نەگىزى ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ەرتەرەكتە جاسالعان بولاتىن.
گيدروگەلدىڭ ۆپ-2 قازاقستاندىق ءتۇرى وسى ينستيتۋتتا 2006-2008 جىلدارى كۇرىش داقىلىنا زەرتتەلگەن (ح.جامانتىكوۆ, 2006-2008 ج.ج.). گيدروگەلدىڭ سۋ ۇنەمدەگىش تەحنولوگيانىڭ ەرەكشە نىسانى ەكەنىن جانە ونىڭ سۋپەرابسوربتسيالى قاسيەتى زور ەكەنى سول كەزدە دالەلدەنگەن.
قازاقستاندىق ۆپ-2 گيدروگەلى قازىرگى تاڭدا ءوندىرىس كولەمىندە شىعارىلماعاندىقتان, زەرتتەلگەن گيدروگەلگە ەرەكشە قاسيەتتەرىمەن جاقىن امەريكالىق «زەبا» گيدروگەلى جوبا جۇمىسىنا پايدالانىلىپ وتىر. ايتسە دە ءوزىمىزدىڭ پرەپاراتىمىز بولسا عوي دەگەن ارمان كوكەيىمىزدە.
سونىمەن ءتالىمدى جەرلەردە وسىرىلەتىن جازدىق بيداي جانە ماقسارىنىڭ ءونىپ-ءوسۋ داۋىرىندە ۇنەمى ىلعالمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, گيدروگەل پرەپاراتىن كولدانۋ ارقىلى ىلعال ساقتاعىش قاسيەتى بار يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى وندىرىسكە ەنگىزۋ جۇمىسى باستالدى.
اقش-تا جاسالعان «زەبا» گيدروگەلىنىڭ 1 گرامى 500 مل ەرىتىندىنى بويىنا ءسىڭىرىپ ساقتايدى, ءارى ول وسىمدىكتىڭ تامىرى ارقىلى سورىلىپ ىلعالعا دەگەن سۇرانىسىن وڭتايلى قامتاماسىز ەتەدى. ءتالىمدى جەردە جازدىق بيداي ءدانىنىڭ تولىسۋىنا جانە ماقسارىنىڭ تولىق پىسۋىنە جاعداي وسى پرەپارات ساقتاعان ەرىتىندى ارقىلى جاسالادى. «زەبا» گيدروگەلى تۇيىرشىكتەرى وسىمدىك تامىرلارىنىڭ شوعىرلانعان توپىراق قاباتىنا سەپكىشپەن ورنالاستىرىلادى.
ەگىن شارۋاشىلىعى بۇگىنگە دەيىن نەگىزى ەكى جولمەن دامىپ وتىرعانى بەلگىلى. بىرىنشىسىندە, ەگىس داقىلدارى سۋارۋ ارقىلى وسىرىلەتىن بولسا, ەكىنشىسى – تابيعي ىلعالدى ساقتاۋ شاراسىن قولدانىپ ءونىم الۋ. دەمەك, تۇركىستان وڭىرىندەگى ءتالىمدى نەمەسە شولەيت بەلدەۋىندەگى جەرلەردى يگەرۋ عىلىم جەتىستىگىنە جۇگىنگەندى كەرەك ەتەدى. قىستاعى جانە كوكتەمدەگى ىلعالدى داقىلدارعا كەرەك كەزىندە قولداناتىنداي ەتىپ, ونى جيناپ, كەرەك مولشەرىن قاناعاتتاندىرىپ, قالعانىن ىدىسقا قۇيعانداي, توكپەي-شاشپاي ساقتايتىن عىلىمي ىزدەنىستەن تۋىندايتىن ءونىمدى جاساۋدى عالىمدار ەرتەرەكتە ارمانداعان ەدى. بۇل عىلىمي ءونىم گيدروگەل دەپ اتالاتىن كۇردەلى حيميالىق (پوليمەرلىك) قوسىلىس بولىپ شىقتى. ونىڭ ەرەكشە سورعىشتىق قاسيەتى عالىمداردى قىزىقتىرادى.
گيدروگەل – نەگىزى ەرىگىش پوليەلەكتروليت. بۇل قوسىلىستىڭ بەتكى قاباتتارى سورعىش, ءارى الماسۋ رەاكتسيالارىنا ءاردايىم دايىن امين, كاربوكسيل جانە گيدروكسيل توپتارىنا تولى, ءارى ولار ەلەكترلەنگەن تۇردە بولادى. سوندىقتان ول زات تۇرىندە جاسالعاندا ونى سۋپەرسورعىش, ياعني ودان كۇشتى سورعىش, كەڭىستىكتە سيرەك كەزدەسەدى دەگەن ءسوز.
گيدروگەل سۋ ەرىتىندىسىن بويىنا جيناپ ساقتايدى.توپىراقتاعى تىڭايتقىش ەرىتىندىلەرىن دە ىسىراپقا ۇرىندىرمايدى. وسىمدىك ونىڭ ەرىتىندىگە تولىسقان كەزىندە تامىرىمەن تورلاپ سورىپ, ىلعالىن ازايتسا, گيدروگەل تۇيىرشىگى توپىراق ىلعالدانعان جاعدايدا قورەكتىك ەرىتىندىنى قايتادان سورىپ تولىق قالپىنا كەلەدى. وسىلاي «رەزەڭكە گۋبكا» سياقتى «سورعىش» ءرولىن داقىل پىسكەنشە, توپىراقتاعى ىلعال تاۋسىلعانشا كۇزگە دەيىن ءمىنسىز اتقارادى.
كۇزدە گيدروگەل, اسىرەسە «زەبا» پرەپاراتى تەز ىدىرايدى. سەبەبى ول – جۇگەرى كراحمالىنىڭ قوسىندىسىنان تۇراتىن گيدروگەل. كراحمال فرۋكتوزاعا, ال ول گليۋكوزاعا اينالادى. ونى ميكرواعزالار (ميكروبتار) تالاسىپ جەيدى, قورەك ەتەدى. وسىدان گيدروگەلدىڭ توپىراققا جانە وسىمدىككە زيان كەلتىرمەيتىنىن كورەمىز.
سونىمەن «زەبا» اتتى گيدروگەلدى قولدانىپ, جاڭاقورعان اۋدانىنداعى «بەسارىق +و» جشس-نىڭ كورسەتىلىم الاڭىنا (كولەمى 5 گا) ەكى داقىل: جازدىق بيداي مەن ماقسارى ەگىلدى. بۇل, ارينە وبلىسىمىزدا العاش اتقارىلعان جۇمىس. «زەبا» پرەپاراتى (گيدروگەل) قىزىلوردا وبلىسىندا ءبىرىنشى بولىپ وندىرىسكە ەنگىزىلىپ وتىر. بيداي مەن ماقسارىنىڭ شىعىمى, ءوسۋى قازىرگى كەزدە كوز تويدىرادى. «زەبا» قولدانعان جەردە جازدىق بيدايدان ورتاشا ەسەپپەن, 15% ارتىق وسىمدىك ءوسىپ شىقتى, ال ماقسارىدان 41% وسىمدىك كوبەيىپ ءوستى. بۇل ناتيجەلەر سالىستىرمالى تۇردە وسىمدىكتەردىڭ ءتۇپ ايىرۋ كەزەڭى باستالعان كەزدەگى 1 شارشى مەتر مولتەك اۋدانداعى وسىمدىك ساندارى. مولتەك ولشەم (1م2) بىرنەشە جەرگە سالىنىپ ەسەپتەلدى.
وسى باستامادان كۇتىلگەن ناتيجەلەرگە: جازدىق بيدايدان گەكتارىنا 7 تسەنتنەردەن-15 تسەنتنەرگە, ماقسارىدان 7-دەن 12 تسەنتنەرگە ءدان ءونىمىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك جاساسا, وندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكىنشى تىنىسىنا جول اشىلادى دەۋگە بولادى. ىلعالدى ۇستاپ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى ەگىنشىلىكتىڭ جاڭا (شولەگىن) باعىتى جەتىلەدى. عىلىمي ءونىم گيدروگەلدىڭ اسەرىمەن ىلعالدى ساقتاپ, ونى ۇنەمدەپ, وسىمدىككە بەرۋ قاسيەتىنىڭ زور كۇشى بايتاق شابىندىق جەرلەر ارقىلى ءداندى جانە مايلى داقىلدار ەگىسىنىڭ كولەمىن ورىستەتۋگە ۇلكەن ىقپال ەتەدى. قىسقاسى, شولەگىن باعىتى بىرتىندەپ ناتيجەلى دامىسا, ونىڭ كەلەشەگىنە سەنىم ارتۋعا بولادى. ارينە, ەگىنشىلىكتىڭ بۇل باعىتى وندىرىسكە دە ءارى عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ ساپاسىنا دا ۇلكەن تالاپ جۇكتەيتىنى ءسوزسىز. ول ءۇشىن بارىنشا تاباندى ەڭبەك جاسالادى دەپ بىلەمىز.
باقىتجان دۇيسەمبەكوۆ,
حاسىي جامانتىكوۆ,
ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى ماماندارى
قىزىلوردا وبلىسى