ۋاقىتتان ۇستەم نە بار؟ ءبىر كەزدەرى «شەبەرلەر قالاسى» اتانىپ, اتاعى جاھانعا جاريا بولعان شاھاردىڭ ورنى كوپ جىلدار تەڭىز سۋىنىڭ استىندا قالدى. سارايشىقتان شىققان كەرۋەندەر سوقپاي وتپەيتىن ورتاعاسىرلىق قالا ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا قونىس تەپكەن.
بۇل قازىرگى اتىراۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى جاڭادان بوي كوتەرگەن «جۇلدىز» شاعىن اۋدانىنىڭ تۇسى. جولىڭىز ءتۇسىپ بارا قالساڭىز, توپىراق استىنان ارشىلىپ الىنعان كونە قالانىڭ ورنىن كورە الاسىز. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىندا تەڭىزدىڭ بەتى قايتىپ, قونىس قالدىقتارى جەر بەتىنە شىققان.
بۇل جەردى العاش رەت 1960 جىلدارى مۇنايشى-گەولوگ ساپار قارىمساقوۆ پەن ولكەتانۋشى عالىم ۆياچەسلاۆ افاناسەۆتەر انىقتاپتى. تاريحشىلاردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قالادا كوپتەگەن قولونەر شەبەرحانالارى بولعان. جەرگىلىكتى حالىق ساۋدا كەرۋەندەرىنە قىزمەت كورسەتكەن. بۇگىندە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتاۋلى سۇيەك جۇزىكتەر مەن تاراقتار, بىلەزىكتەر, ىدىستار, شىنى تۇمارلار, مونشاقتار ەجەلگى اقتوبەلىكتەردىڭ قولونەرگە قانشالىقتى ءمان بەرگەنىن كورسەتەدى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى افاناسەۆ الماتىدان كەلگەن ارحەولوگ مەرشيەۆپەن بىرگە بارىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. مەرشيەۆ مۇنى ورتاعاسىرلىق قالا دەپ تابادى. وعان دەيىن اتىراۋدا ورتاعاسىرلىق ءبىر عانا قالا – سارايشىق بولدى دەپ ەسەپتەلىپ كەلگەن. اقتوبە مەن سارايشىق قالاسىنىڭ اراسى ەلۋ شاقىرىم. سارايشىقتان شىققان كەرۋەندەر اقتوبەدە توقتاپ, دەمالىپ كەتەدى. بۇل جەر كەرۋەن ساراي قىزمەتىن دە اتقارعان.
وتكەن عاسىردىڭ 73 جىلدارى ماسكەۋدەن ارحەولوگ گالكين كەلىپ, قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ونداعان كۆارتالدى اشادى, ۇيلەردىڭ ورىندارى, شەبەرحانالار, ساۋدا ورىندارى بار ەكەنىن كورەدى دە, سول كەزدەگى قولونەرشىلەردىڭ قالاسى دەگەن قورىتىندى ايتادى. ونىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, قالا XIV عاسىرلاردا ءومىرىن توقتاتقان. تاسقىن سۋدىڭ كەسىرىنەن ادامدار قالادان كوشىپ كەتكەن. بۇل قالا تۋرالى يتاليالىق ساياحاتشىلار دا جازعان ەكەن, كارتادا لاەتي دەپ بەلگىلەپتى. ەسكى كەنتتىڭ ورىنىن زەرتتەۋ جۇمىستارى وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى توقتاپ قالدى. اراعا 20 جىل ءۇزىلىس سالىپ اتىراۋلىق ارحەولوگتەر بۇل مەكەنگە كوڭىل ءبولدى. سوڭعى جىلدارى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى مەن حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. بيىل دا ۋنيۆەرسيەتتىڭ تاريح ماماندىعىندا وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەر تاجىريبەلەرىن وسى جەردە تاجىريبەدەن ءوتتى. ولارعا جەتەكشىلىك ەتكەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ارحەولوگ مارات قاسەنوۆ: «اقتوبە-لاەتي – مەملەكەتپەن قورعالاتىن مۇرالار تىزىمىندەگى قالا, سوندىقتان دا ونىڭ اشىلماي جاتقان قۇپيا سىرلارىن زەرتتەۋ جۇمىستارى نازاردان تىس قالمايدى», دەيدى.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالالارى اياسىندا ورتاعاسىرلىق قالا ورنىنا ەكى اي بويى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى 100-گە جۋىق جادىگەر تاپتى. «ولاردىڭ قاتارىندا ديىرمەن تاس, قاز-قالپىندا ساقتالعان يادرو, ەكى ۇلكەن قۇمىرا, قىش ىدىستار مەن كوزەلەر, شىعىرلار مەن شىراعداندار, اشەكەي بۇيىمدار بار, دەيدى مۋزەي باسشىسى راشيدا حاريپوۆا. اقتوبە-لاەتيدىڭ باسقا ورتاعاسىرلىق قالالاردان ەرەكشەلىگى – ول وندىرىستىك قالا رەتىندە تانىلعان. ءتۇرلى مەتالل وڭدەيتىن ورىندار, اينەك, زەرگەرلىك بۇيىمدار جاسايتىن شەبەرحانالار بولعان. قازبا ورنىنان تابىلعان جادىگەرلەر قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنان كەيىن مۋزەيگە قويىلادى».
اقتوبە-لاەتيدەن بۇعان دەيىن دە 500-دەن استام جادىگەر تابىلدى. قويناۋىنا تالاي عاسىردىڭ سىرىن بۇگىپ جاتقان بۇل جەر تولىق زەرتتەلىپ, اسپان استى مۋزەيىنە اينالسا, ءتىپتى جاقسى بولار ەدى. ازىرگە ول دا ۋاقىت ەنشىسىندەگى اڭگىمە.
اتىراۋ