بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى ءارى ۇنەمدى جۇمساۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. جۋىردا عانا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇعان قاتىستى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ الدىنا ءتيىستى تالاپتار قويعانى ءمالىم. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋ مەن العا باسۋدىڭ باستى كوزى ىسپەتتى بيۋدجەت قاراجاتتارى ىسىراپشىلدىقتى كوتەرمەيدى.
سولاي دەي تۇرساق تا, بيۋدجەت قاراجاتى ءتيىمسىز جۇمسالعان كورىنىستەر ءجيى كەزدەسەدى. اقتوبە وبلىسى بويىنشا تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ 2018 جىلدىڭ قورىتىندىلارىنا بايلانىستى دەرەكتەرى وسىنداي وي تۇيۋگە نەگىز قالاپ وتىر. اڭگىمەنى اۋديتتىك ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەلەرىنە قاتىستى قوزعار بولساق, وڭىردە بيۋدجەت قاراجاتتارىنىڭ ىسىراپ بولۋى ونى ءتيىمسىز جوسپارلاۋدان باستاۋ العانىن كورەمىز. بىلتىر وبلىستا ءتيىمسىز جوسپارلانعان بيۋدجەت كولەمى 33 ميلليارد 229 ميلليون تەڭگە بولعان ەكەن.
سونىڭ ىشىندە ءتيىمسىز جۇمسالعان بيۋدجەت قاراجاتى 9 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ تۇسسە, راسىمدىك بۇزۋشىلىقتار سانى 1242 بىرلىكتى قۇراعان. سونداي-اق جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر بارىسى اكتيۆتەردى, ياعني عيماراتتار مەن م ۇلىكتەردى, گاز بەن سۋ قۇبىرلارىن, ەلەكتر جەلىلەرىن ءتيىمسىز پايدالانۋ كورىنىستەرى ورىن العانىن كورسەتەدى. ەڭ باستى ۇستىرتتىك – بۇلاردىڭ بالانسقا الىنباۋىندا جانە ەسەپكە قويىلماۋىندا. مۇنداي جاعدايدا م ۇلىك جانە جەر سالىقتارى تولەنبەيتىنى بەلگىلى. تۇتاستاي العاندا, تەكسەرۋ كوميسسياسى وتكەن جىلى 17 اۋديتورلىق ءىس-شارا جۇرگىزىپ, بيۋدجەت ءتارتىبىن بۇرمالاعان 76 لاۋازىمدى تۇلعانى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندە حاتتامالار جولداعان.
بيۋدجەت قاراجاتى مەن اكتيۆتەرىنىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋىنا اسەر ەتكەن باستى فاكتورلار قانداي؟ ونىڭ نەگىزگى سەبەبى نەدە؟ وسى ماسەلەگە جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەدىك. اۋديتتىك ءىس-شارالاردىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارىنا سايكەس وندا قامتىلعان اۋداندار مەن وبلىستىق باسقارمالارعا قاتىستى دەرەكتەردى سويلەتەيىك.
بىلتىر بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋى بويىنشا ايتەكە بي, قارعالى, العا, تەمىر جانە مارتوك اۋداندارى مەملەكەتتىك اۋديت نىسانىنا الىنعان.
بۇعان دەيىنگى جاسالعان تالداۋلار ايتەكە بي اۋدانىندا بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن نەگىزسىز ەڭبەكاقى مەن جاردەماقى تولەنگەنىن ايعاقتايدى. سونداي-اق ءىسساپار شىعىندارىنا دا ارتىق قاراجات جۇمسالعان. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ نورمالارى مەن تارتىپتەرى بۇزىلعان. بەلگىلەنگەن زاڭناما تالاپتارىنىڭ بەلدەن باسىلۋى جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان ورىن العانى بەلگىلى بولىپ وتىر. وسىنداي كورىنىستەر قارعالى اۋدانىندا دا كەزدەسەدى. اۋداننىڭ ءتورت مەكەمەسىندە ميلليون تەڭگەدەن استام جالاقى نەگىزسىز تولەنگەن. ءىسساپار شىعىندارىنىڭ جاي-كۇيى دە وسىنداي. ايتالىق, بادامشا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى رۇستەم قوپاەۆقا 230 مىڭ تەڭگە, ەسەپشى وكسانا بۇركىتباەۆاعا 1 ميلليون تەڭگەدەن استام ءىسساپار قاراجاتى ارتىق تولەنگەن. ميلليوننان ميللياردتار قۇرالاتىنىن ەسكەرسەك, مۇنى ۇساق-تۇيەك دەۋگە بولمايدى. ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر كەزىندە مۇندا ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى زاڭ تالاپتارىنا قايشى كەلەتىن جايتتار ورىن الىپ, ورىندالماعان جۇمىستارعا 6 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات نەگىزسىز تولەنگەنى انىقتالدى. سونىمەن بىرگە قارجى ءبولىمى بويىنشا كوممۋنالدىق مەنشىك قۇزىرىنداعى م ۇلىكتى جالعا بەرۋ كەزىندە م ۇلىكتى جالداۋ مەن ءوسىمپۇلدارى بيۋدجەتكە وتكىزىلمەگەن. جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بەرەشەك بولعانداردىڭ ىشىندە باسقا ەمەس, اۋدان باسشىلارى مەن وزگە دە لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ بولۋىن قاي قيسىنعا كەلتىرۋگە بولادى؟!
ال العا اۋدانىندا كەزدەسكەن كەرەعارلىقتارعا كەلسەك, ءتيىستى بەيىنى بويىنشا ارنايى پەداگوگيكالىق ءبىلىمى جوق مۇعالىمدەر قىزمەتكە قابىلدانىپ, ساباق بەرگەن. ادىسكەر قىزمەتىنە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىندار وسىنداي شتاتقا قابىلدانعان. تۇتاستاي العاندا, اۋدانداعى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا بيۋدجەتتىك باعدارلامالار ءتيىمسىز اتقارىلعان. اۋدانعا قاراستى سانباي, ۇشقۇدىق, قاراقۇدىق جانە مارجانبۇلاق اۋىلدارىندا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى بويىنشا ورىندالماعان جۇمىستارعا اقى تولەنگەن. سونداي-اق مۇندا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك وقۋ ورىندارىندا مامانداردى قايتا دايارلاۋ ىسىنە بيۋدجەت قاراجاتتارى ءتيىمسىز جۇمسالعان. بۇعان ارنايى ازىرلىكتەن وتكەن 248 جۇمىسسىزدىڭ تەك 12-ءسى عانا جۇمىسقا ورنالاسقانى ايعاق.
جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردى جوسپارلاۋ كەزىندە ونى بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىمەن بىرلەسە جاساۋدىڭ پايداسى مول. ايتسە دە, بۇل باعىتتا تەمىر اۋدانىندا بىرقاتار زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلگەنى انىقتالدى. مۇندا بيۋدجەتتىك وتىنىمدەردى تولىق كولەمدە ازىرلەمەۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ, ونى ناقتىلايتىن ءارى راستايتىن قۇجاتتاردىڭ ەسەپتەرى جاسالماعان. ءارى بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنىڭ باعدارلامالارى بەكىتىلمەگەن. بۇعان قوسا, تىكەلەي جانە تۇپكىلىكتى ناتيجەلەر كورسەتىلمەگەن.
كەلەسى كەزەكتە مارتوك اۋدانىنداعى مەملەكەتتىك اۋديت تەكسەرۋلەرىنىڭ ناتيجەسى تۋرالى ايتساق, مۇندا «قازترانسگازايماق» اق اۋداندىق بولىمشەسىنىڭ تەڭگەرىمىنە 9 گاز قۇبىرىنىڭ بەرىلمەگەنى بەلگىلى بولدى. رەسپۋبليكادا بۇعان دەيىن قابىلدانعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ ءبىر ءبۇيىرى بيۋدجەت قاراجاتتارى ەسەبىنەن تولىعادى. وسىنداي ەسەپپەن ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ينفراقۇرىلىم نىساندارى سالىنۋدا. بۇل ءىستىڭ ءبارى كاسىپكەرلىك پەن بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتقانى ءمالىم. مۇنداي قولداۋ مارتوك اۋدانىنداعى «ايس» جانە «راداگرو» جشس-لارىنا دا كورسەتىلگەن. سولاي بولا تۇرسا دا قۇرىلىستارى بيۋدجەت قاراجاتتارى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلعان ءتورت ينفراقۇرىلىم نىسانى قاجەتتى تەڭگەرىمگە الىنىپ, سەنىمدى باسقارۋعا بەرىلمەي قالعان. مۇنىڭ سوڭى بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن جەلگە شاشۋ بولىپ شىقپاي ما؟!
ەندىگى اڭگىمەنى وبلىس باسقارمالارىنداعى جاعداي تۋرالى جالعاستىرساق. مۇنداعى باستى ماسەلە ءتيىمسىز جوسپارلاۋدان تۋىندايدى. اقتوبە وبلىسىنىڭ 2015-2017 جىلدارعا, 2016-2018 جىلدارعا جانە 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتىن نەگىزىنەن بەس باعدارلاما اكىمشىلەرى قۇرادى. مۇنداعى ءتيىمسىز جوسپارلاۋدىڭ جالپى سوماسى 5 ميلليارد 129 ميلليون 315 مىڭ تەڭگە بولعان.
باعدارلاما اكىمشىلەرى سالىقتىق جانە سالىقتىق ەمەس تۇسىمدەر مەن بيۋدجەت تۇسىمدەرىن جوسپارلاۋ كەزىندە وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەگەنى وكىنىشتى-اق. بۇعان قوسا, نەگىزگى ۇستانىمدار مەن قاعيداتتار دا ەسكەرىلمەگەن. سونداي-اق سالىق الەۋەتىنىڭ كولەمىن تالداۋ مەن اعىمداعى جىلدىڭ ءتۇسىمىن باعالاۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلمەگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە جەكەلەگەن تۇسىمدەر بويىنشا جوسپار بولجامى 3 ميلليارد 277 ميلليون تەڭگەگە تومەندەتىلگەن. اتاپ ايتقاندا مۇنداي كورىنىستەر وبلىستاعى قۇرىلىس-ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى, اۋىل شارۋاشىلىعى سەكىلدى باسقارمالاردا ورىن العانىن ايتا كەتكەن ءجون.
ءتۇيىپ ايتقاندا, اقتوبە وبلىسى بويىنشا تەكسەرۋ كوميسسياسى جۇرگىزگەن ءىس-شارالار ناتيجەسى وڭىردە بيۋدجەت جانە ەڭبەك كودەكستەرى مەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە بۋحگالتەرلىك ەسەپ پەن قارجىلىق ەسەپتىلىك تۋرالى زاڭ تالاپتارى مەن وسى باعىتتاعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى بۇزۋ دەرەكتەرى ورىن العانىن ايعاقتايدى. ونىڭ كەيبىر مىسالدارى جوعارىدا ايتىلدى دا. سايىپ كەلگەندە باستى سەبەپ – بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەن جۇمساۋعا قاتىستى باقىلاۋدىڭ تومەندىگىنەن ەكەنىن قايتالاپ ايتقاننىڭ ارتىعى جوق دەپ بىلەمىز. سونىڭ سالدارىنان جوسپارلى كولەمدەردەن اۋىتقۋ كورىنىستەرى بەلەڭ العان. دامۋ جوسپارلارىنا ءوز ۋاقىتىندا وزگەرىستەر ەنگىزىلمەگەن. ەكىنشى ءبىر سەبەپ وڭىردەگى قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن تۋىندايدى.
تيىمدىلىك قاعيداتتارىن ساقتاماۋ كورىنىستەرى وڭىردەگى وزگەرتۋ تىزىمىنە كىرەتىن نىساندار قۇرىلىسى مەن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋ ىسىندەگى ۇستىرتتىكتەردى ەسكەرمەۋدەن پايدا بولاتىنى دا تاجىريبە جۇزىندە ايقىن كورىنۋدە. مۇنداي جاعدايدا تىكەلەي جانە تۇپكىلىكتى ناتيجە دە الىستاي بەرمەك. وسى ورايدا مەملەكەتتىك اۋديت بارىسىندا اقتوبە وبلىسىنىڭ قۇرىلىس, ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسى مەن «گرادكومپلەكس» جشس وبلىس پەن اقتوبە قالاسىنىڭ باس جوسپارى جوباسىن ازىرلەۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ نورمالارى مەن تاسىلدەرىن دۇرىس قولدانباعانى, ءارى كەشەندى قالا قۇرىلىسى ساراپتاماسىن جۇرگىزۋ جونىندەگى كەلىسىمشارتىن نەگىزسىز جاساعانى ەلەۋلى بۇزۋشىلىقتىڭ قاتارىنا جاتادى.
توقەتەرىن ايتقاندا, وبلىستا بيۋدجەت قاراجاتتارىن پايدالانۋ ىسىندەگى باستى كەمشىلىكتەر زاڭنامادا بەلگىلەنگەن نورمالاردىڭ ساقتالماۋىمەن بايلانىستى.
بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارى ءتيىستى ماقساتتارعا سايكەس كەلمەۋى دە وسىنداي سالعىرتتىقتىڭ سالدارىنان تۋىندايدى دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. بۇل جونىندە اقتوبە وبلىسى بويىنشا تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ساعات ەڭسەگەن ۇلى بىزگە بىلاي دەدى:
– اۋديتتىك تەكسەرۋلەر بيۋدجەت قاراجاتىن جوسپارلاۋ مەن ءتيىمدى جۇمساۋ ءىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە بايلانىستى جۇرگىزىلدى. اياقتالعان ءىس-شارالاردىڭ قولدانىستاعى زاڭناما تالاپتارىن ساقتاۋعا, اكتيۆتەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا اسەرىن تيگىزسە, ويعا العان ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى. وسى ءتۇيىندى بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدىڭ ساپاسىنا قاتىستى دا ايتقىمىز كەلەدى.
وبلىستا سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارى ودان ءارى تەرەڭدەتىلسە – بۇل ءىس سالىق تۇسىمدەرىنىڭ قولدا بار الەۋەتىن تولىق پايدالانۋعا جول اشادى دەگەن ويدامىز. بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرىنىڭ زاڭناما تالاپتارىن تولىق ساقتاۋىنىڭ ءارى ساپاسىز بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋعا جول بەرمەۋىنىڭ قاجەتتىلىگى دە وسىندا بولسا كەرەك.
اقتوبە