جۇيەسىزدىك – جول بايلاۋ
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى شارالار قولعا الىنىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – «قازاق تۋريزم» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قۇرىلۋى. ول ەلىمىزدىڭ تۋريزم سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋدى كوزدەيدى. ۇكىمەت ناقتى جۇمىستاردى قولعا الىپ, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر ءبولىگىنە اينالدى دەلىك. وعان قوسا قازاقستان – تۋريستەردى تارتۋعا الەۋەتى جوعارى ەل.
نە قالاساڭ, ءبارىن تابۋعا بولادى: قۇمدى جەر دە, نۋلى ورمان دا, ءشول ياكي بەتپاق دالا دا, اسقار تاۋ دا, تازا بۇلاق تا, تاريحي شاھارلار مەن مادەني ورىندار دا بار. الايدا, ونى نەگە جەتكىلىكتى پايدالانا الماي كەلەمىز؟ ونىڭ سەبەبىن ىشكى تۋريزم سالاسىنىڭ ساراپشىسى, ساياحاتشى اماندىق ءامىرحامزين تۋريزم سالاسى بۇرىن ەكونوميكاداعى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولماعانىمەن بايلانىستىرادى. وسى تۇيتكىل كوپ نارسەگە تۇساۋ بولىپ تۇر. ەگەر ول ساياساتپەن قۇستىڭ قوس قاناتىنداي تەڭ جۇرەتىن ەكونوميكانىڭ ەڭ نەگىزگى بولىگى بولعاندا, باياعىدا-اق ءبىر جۇيەگە كەلىپ قوياتىن ەدى. جۇيەسىزدىكتىڭ ءبىر ايعاعى – ساراپشىنىڭ سوزىنە سەنسەك, كەيبىر وبلىستاردا ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندەگى جەكە باسقارمالار بولعانىمەن, وڭىرلەردىڭ كوپشىلىگىندە كىشىگىرىم بولىمدەرمەن شەكتەلگەن. سونىمەن قاتار باسقارما باسشىلارىنىڭ تۋريزمنەن حابارى جوق.اجەتحانا الەگى
جالپى وتاندىق ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان ماسەلەلەر رەتىندە ينفراقۇرىلىم, قىزمەت كورسەتۋ, باعا, جارناما جايى ايتىلادى. ال ا.ءامىرحامزيننىڭ ايتۋىنشا, ەڭ العاشقى ورىنداعى پروبلەما – اجەتحانا. بۇل تاقىرىپقا تابانداعانداردىڭ ءبىرى – بەلگىلى كاسىپكەر مارعۇلان سەيسەمباي, ونى قوعام قايراتكەرى مۇحتار تايجان دا قولداعان ەدى. م.سەيسەمباي, ءتىپتى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا اجەتحاناسى ەڭ لاس مەكەمە باسشىلارىن جاريالاۋدى دا ۇسىنعان. وسىنداي ءتۇرلى باعىتتاعى جۇيەلى ءۇن قوسۋدىڭ ارقاسىندا سول كەزدەگى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى بيىلعى ناۋرىزدا وتكەن مەملەكەتتىك تۋريزم سالاسىن دامىتۋ جوباسىنا ارنالعان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا ازاماتتارعا العىس ايتىپ, ەلىمىزدە نەمىس تەحنولوگياسىمەن مىڭ دارەتحانا سالىناتىنىن ءارى وعان قاجەتتى قارجى ەسەپتەلىنىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ەكس-ءمينيستردىڭ ءمالىمدەۋىنشە, قازاقستانداعى اجەتحانا ماسەلەسى 2025 جىلعا قاراي تولىعىمەن شەشىلمەك. سونىڭ ءبىر ءناتيجەسى بولار, جاقىندا عانا «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسى ءىرى تاس جولداردىڭ بويىندا 2022 جىلعا قاراي 304 سانيتارلىق توراپ ورناتاتىنىن حابارلادى. وعان قانداي اۆتوجولداردىڭ كىرەتىنىن اتاپ وتكەن. ال وسى تاقىرىپتى ۇدايى كوتەرىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ديالوگ قۇرعان قوس بەلسەندى ازاماتتىڭ ءبىرى مارعۇلان سەيسەمباي بۇل جوسپاردان لايىقتى ناتيجە بولمايدى دەپ بولجايدى. ونىڭ ويىنشا, كومپانيا كورسەتكەن بولاشاق سانيتارلىق توراپتاردىڭ سۋرەتى تارتىمدى-اق, الايدا ماسەلە – اجەتحانانىڭ ادەمiلiگiندە دە, باعاسىندا دا ەمەس, ولاردى تازالاپ تۇراتىن قىزمەتتىڭ بولۋىندا. كوز تارتاتىن ءارى قىمبات اجەتحانا ورناتقانمەن, ونداعى گيگيەنالىق تالاپتاردى ساقتاپ, سىنعان جەرىن جوندەپ وتىراتىن ادام بولماسا, اقشانى بوسقا شاشقانمەن بىردەي.
تاڭداۋعا تۇسكەن تۋر
ءتول ءتۋريزمنىڭ العا ىلگەرىلەۋىنە ءبارىمىز دە تىلەكشىمىز, بىراق بۇل تەك تىلەكپەن شەكتەلمەيدى. دەسە دە, ءبارى وسى قالاۋدان كەلىپ شىعادى. ماسەلەن, مەن تەڭىزدىڭ جاعاسىندا دەمالعىم كەلدى. الدىمدا الانيا نەمەسە اقتاۋدى تاڭداۋ تۇر دەيىك. قايسىسىن تاڭدايتىنىمدى ءبىلۋ ءۇشىن باعالارىن سالىستىرۋعا كوشەمىن. تامىزدىڭ ونىنا ەكى جاققا بىردەي بيلەت پەن تۋر ساپار قاراپ كوردىم. ەل استاناسىنان اقتاۋعا ۇشۋدىڭ قۇنى – 50 مىڭ 210 تەڭگە. 46 مىڭنان دا بار ەكەن, بىراق ول اۋىسىپ ءمىنۋدى قاجەت ەتەدى. بارۋ-قايتۋ 100 مىڭ 420 تەڭگە تۇرادى. امال جوق, ۇشاققا وتىرامىن, ويتكەنى ءبىر باعىتى 13 مىڭ 262 تەڭگە تۇراتىن ات اربادان دا ناشار «ماڭعىشلاققا» ءمىنۋ دەگەنىڭ – ناعىز ازاپ. بارعاندا ۇشاقتان قوناق ۇيگە دەيىن تاكسي ۇستايمىن, شامامەن جۇگىم بولعاندىقتان, 2000 تەڭگەگە جەتكىزەتىن شىعار. ستاندارتتى اقتاۋ قوناقۇيى تاۋلىگىنە ءبىر ادامعا 12 مىڭ تەڭگە الادى ەكەن. ال مەن تەڭىزدى اڭساپ كەلگەندىكتەن, قالا ورتاسىنداعى ەمەس, تەڭىز جاعالاۋىنا جاقىن جەرگە توقتاعىم كەلەدى. ونداعى قوناق ۇيلەر 40-50 مىڭ الادى. ماسەلەن, رەنەسانس قوناق ءۇيىنىڭ ءبىر تاۋلىك توقتاۋ باعاسى 44 مىڭ 352 تەڭگە بولادى. وندا دا ول سايتتان برونداساڭىز, اياق استى بارىپ, قولما قول تولەسەڭىز, 50-60 مىڭدى قاعىپ الادى. اياگوز اتتى «رەنەسسانستىق» مەنەدجەر قىزدىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعاعا تەك تاڭعى اس, ءبىرىنشى قاباتتاعى جاتتىعۋ زالى مەن باسسەين كىرەدى. 7 كۇن بولامىن, قوناق ءۇيدىڭ تولىق شىعىنى – 35 مىڭنان تابامىن دەگەننىڭ وزىندە 245 مىڭ. وعان ەندى كەمى ەكى مەزگىل تاماقتانۋدىڭ قارجىسىن قوسايىق: تاۋلىگىنە ەكى رەت 3000 تەڭگەگە اس ىشەتىن ءبىر اسحاناعا تۇراقتى كليەنت بولسام, اپتا بويى دوڭگەلەكتەگەندە 25 مىڭ تەڭگە كەتەدى. وعان ەستەلىك كادەسىيلارعا ۇنەمدەپ جۇمسالاتىن 5000 تەڭگەنى قوسامىز. سوندا 379 مىڭ 420 تەڭگەگە اقتاۋداعى تەڭىزدە دەمالىپ قايتا الامىن. ال ەندى «قازتۋر» تۋريستىك اگەنتتىگىنىڭ مەنەدجەرى نۇرساۋلە ەلوردادان الانياعا بارىپ, 360 مىڭعا شارشاۋدى باسىپ كەلۋگە بولاتىنىن ايتادى. وسى اقشاعا بارۋ-قايتۋ بيلەت, 7 كۇندىك تەڭىز جاعاسىنداعى قوناقۇي, ءتورت مەزگىل تاماق, ساۋنا, باسسەين, جاتتىعۋ زالى, ساقتاندىرۋى, توپتىق تاسىمال (اۋەجايدان قوناقۇيگە دەيىن الىپ كەلۋ-قايتۋ) كىرەدى. ال ەندى مەن قايدا بارامىن, اقتاۋعا ما, الانياعا ما؟
ىشكى تۋريزم ىشكى تارتىپكە تاۋەلدى
جوعارىدا مەن مىسال ەتكەندەي, سىرتقى تۋريزم مەن ىشكى تۋريزم تارازىعا تۇسكەندە «ءوز-وزىڭنەن جەرىنبەسەڭشى» دەپ جاناشىرلىقپەن اقىل ايتاتىنداردى دا كەزىكتىرەمىز. مۇنداي ىشكە تارتۋدى كوزدەيتىن سىن ارالاس ءسوزدىڭ استارىنان «ءبارىن ءوزىمىز دامىتپاساق, ءوزىمىز قولعا الماساق, مادەنيەتتى ءبىز باستاماساق, بىزگە سىرتتان كەلگەن بىرەۋ ىستەپ بەرمەيدى عوي», دەيتىن شىرىلداعان ءۇندى ەستۋگە بولادى. ءبىر عانا مىسال, باس قالادا تۇراقتاپ قالعاندىقتان, سوعان جاقىن بۋرابايعا بارۋدى قولاي كورەمىز. ءارى 3 ساعاتتا جەتىپ الۋعا بولادى, ءارى قاي جەرىنە بارىپ دەمالۋعا بولاتىنىن بىلەسىڭ. وعان قوسا, الىستان كەلگەن قوناقتىڭ بارىنە سودان باسقا قالادا قىزىقتىراتىن دۇنيە دە از. سونىمەن تارتىپ وتىراسىڭ. كوپتەن بەرى جولىقپاعان جاقىندارىڭمەن 7 شاقىرىمدى ەڭسەرىپ, ابىلايحان الاڭىنان قوناقۇيگە دەيىن ادەمى تابيعاتتىڭ ورتاسىنان سالعان عاجاپ جولدىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ وتكىڭ كەلەدى. اراسىندا تاستاردان ۇيىلگەن كىشكەنتاي تاۋلارعا (توبەلەرگە) ورمەلەپ, كولگە كوز تىكسەم دەيسىڭ. سوندايدا اينالاڭنان جيرەنەسىڭ, دارەت سىندىرىپ كەتكەن تاستاردان اياق الىپ جۇرگىسىز. ءيا, ولاردى بىرجاقتى ايىپتاۋعا دا بولمايدى, سەبەبى 7 شاقىرىم جولدا 7 اجەتحانا دا سالىنباعان, ولار تەك جاعالاۋعا جاقىن, ارنايى دەمالىس ورىندارىندا عانا ورنالاسقان.
اقىلعا كەلىپ, مۇرنىڭدى ءشۇيىرمەي, الگى ايتقانداي, جيرەنبەي-اق قويايىنشى دەيسىڭ, بىراق بولمايدى. شىنىمەن دە, تۋرا ماعىناسىندا ءتۇرىڭدى تىرجيتاسىڭ. سودان كەلىپ, ىشكى تۋريزمنىڭ دامۋى ىشكى مادەنيەتكە ءھام جاۋاپتى ۆەدومستۆولار تاراپىنان حالىقتىڭ مادەنيەتتى بولۋىنا جاسالاتىن جاعدايعا, تۇپتەپ كەلگەندە ىشكى تارتىپكە تاۋەلدى ەكەنىن تۇسىنەسىڭ.
P.S. جەرۇيىقتى ىزدەگەن اسان قايعىنىڭ ارەكەتى – نەگىزىنەن ناعىز جيھانكەزدىك ەدى. ويتكەنى ول ەل ارالاپ ءجۇرىپ ءار جەردىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگىن, كەي ءوڭىردىڭ تۇمسا تابيعاتىنا تامسانىپ, ەندى ءبىر مەكەننىڭ مالعا جايلىسىن, ارقىراعان وزەننىڭ اعىسى مەن ءتۇرلى تاۋلاردىڭ ىشىندەگى ەرەگىن ءبىر ويعا تۇيىندەپ, ەل اۋزىندا قالدىرىپ كەتە بارعان. ءار جەردىڭ ءبۇتىن بولمىسىن بويىنا سىيعىزعان ءبىراۋىز ءسوزى ەلكەزبەنى ەلىتەرى كۇمانسىز. سول اڭىز كەيىپكەرى باياناۋىل تاۋىن كورگەندە: «ات ەرىن المايتىن جەر ەكەن. باۋىرىندا تۇزى بار, تۇزى اۋىر. ءبىر ءتۇن تۇنەپ كەتەمىن دەگەن ادام, ءبىر جۇما توقتاپ قالادى ەكەن. تۇزى جىبەرمەيدى», دەپتى. ءبىر كۇنگە كەلگەن قوناقتى ءبىر اپتاعا تۇساپ قالاتىن تابيعاتى بار بىزگە جانعا جايلى جەردى وتانىنان ىزدەيتىن اسان قايعىنىڭ جانكەشتى جيھانكەزدىگى جەتپەي ءجۇر-اۋ...