ال وسى ساتتەردە الەم ەلدەرىندە قالالىق قوعامدىق كولىكتەرمەن تەگىن تاسىمالداۋ ۇدەرىسى قانات جايىپ كەلەدى. ەڭ قىزىعى, بۇل باستامانى العاش بولىپ جۇزەگە اسىرعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى – كەشە عانا بىزبەن بىرگە كەڭەس جۇيەسىنىڭ قاناتى استىنان قاتار شىققان ەستونيا. ال بيىلعى جازدان باستاپ ليۋكسەمبۋرگتىڭ قوعامدىق كولىكتەرى جولاۋشىلاردان مۇلدەم اقشا المايتىن بولدى.
كۇنى كەشە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ نۇر-سۇلتان قالاسىندا سالىنىپ جاتقان جەڭىل رەلستى كولىك جوباسىن قاتاڭ سىنعا الدى. پرەزيدەنتتىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل جوبانىڭ ءوزىن ءوزى اقتاپ, پايدا كەلتىرۋى – ەكىتالاي دۇنيە.
ارينە ميللياردتاعان دوللارعا, ودان سوراقىسى – شەتەلدەن قارىزعا الىنعان قاراجاتقا سالىنا باستاعان بۇل جوبانىڭ تاياۋ بولاشاقتا قارجىلىق پايدا اكەلمەسىن ءتۇيسىنۋ ءۇشىن اسقان ءبىر ماتەماتيك نەمەسە ەكونوميست بولۋدىڭ قاجەتى شامالى.
ءبىز وسىلايشا, عاسىر جوباسىنا پارا-پار كولىك جوباسىن تالقىلاپ جاتقان كەزدە ليۋكسەمبۋرگ بيلىگى ترامۆاي, اۆتوبۋستار مەن پويىزداردا بارلىق جولاۋشىلاردى تەگىن تاسىمالداۋعا كىرىستى. بىلتىردان بەرى بۇل كولىكتەرگە اقى ءتولەۋدەن 20 جاسقا دەيىنگىلەر بوساتىلعان ەدى.
The Guardian باسىلىمىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, مۇنداي توڭكەرىستى جوبا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءبىر دە بىرىندە جوق. ليۋكسەمبۋرگ بيلىگىنىڭ پايىمداۋىنشا, جولاۋشىلاردى تەگىن تاسىمالداۋ ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتىپ, ەل استاناسىنداعى كولىك كەپتەلىسىن ازايتۋى ءتيىس.
ارينە بۇل قالاعا كۇندەلىكتى كەلىم-كەتىمدى ادام كوپ. اسىرەسە فرانتسيا, گەرمانيا مەن بەلگيانىڭ جۇمىس ىزدەگەن 200 مىڭداي تۇرعىنى كۇن سايىن سابىلىپ ليۋكسەمبۋرگكە كەلەدى. اتالعان ەلدە شامامەن 600 مىڭداي ادام تۇراتىن بولسا, ولاردىڭ 110 مىڭدايى – استانالىقتار.
ەندى الەم ەلدەرىندەگى وسىنداي جەڭىلدىكتەردى سۇزگىدەن وتكىزىپ قارار بولساق, پولشانىڭ 50 قالاسىندا قوعامدىق كولىكتە تەگىن ءجۇرۋ تولىق جانە ءىشىنارا ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. ولاردىڭ بىرقاتارىندا قوعامدىق كولىك تاسىمالى مۇلدەم تەگىن بولسا, ەندى ءبىرىندە بۇل يگىلىكتى تەك جۇمىسى جوقتار عانا پايدالانا الادى. ال كەلەسىلەرىندە مۇگەدەكتەرگە, وقۋشىلارعا 100 پايىزدىق جەڭىلدىك جاسالعان.
سونىمەن قاتار بەلگيانىڭ حاسسەلت قالاسىندا 1997-2014 جىلدار ارالىعىندا بارلىق قالالىق كولىكتەردە ءجۇرۋ تەگىن بولدى. بىراق قارجى تاپشىلىعىنان بۇل جوبا الىنىپ تاستالعانىمەن, قالالىقتار اۋا قاتتى لاستانعان ۋاقىتتا قوعامدىق كولىكتەرمەن تەگىن جۇرە الادى. اۋانىڭ لاستانۋىن ولار ءموبيلدى قوسىمشالار ارقىلى بايقاپ وتىرادى.
كولىك سالاسى قارىشتاپ دامىعان گەرمانيا دا تاياۋ بولاشاقتا وسىنداي قادامعا بارۋى مۇمكىن. قازىر بيلىك بونن, ەسسەن جانە مانگەيم ءتارىزدى بەس قالادا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە قوعامدىق كولىك جولاۋشىلارىن تەگىن تاسىمالداۋدى باستاعان. ارينە گەرمانيادا اۋانىڭ لاستانۋىنان قورعانۋ ءۇشىن تەگىن تاسىمالدى ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى ءالى دە تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدانىپ بولعان جوق.
كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي, قوعامدىق كولىكپەن تەگىن تاسىمالداۋ جۇيەسى ەۋروپانى ەندى جايلاي باستادى. بىراق بۇل اسا ءبىر جاڭالىق ەمەس. الايدا اۆتوكولىك جولدارىنداعى كەپتەلىستەر مەن اۋانىڭ لاستانۋى كۇشەيگەن قالالاردا بۇل ماسەلە تالقىلاۋلاردان اسپاي كەلدى. قازىر 2024 جىلى جازعى وليمپيادا ويىندارى وتەتىن پاريج بيلىگى دە ديزەلدى اۆتوكولىكتەرگە تىيىم سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. فرانتسيانىڭ كەيبىر ىقشام قالالارىندا قوعامدىق كولىكتەردە ءجۇرۋ قازىردىڭ وزىندە تەگىن.
جالپى, ساراپشىلار اتالعان جۇيەنى ەنگىزۋدىڭ تەك ەكونوميكالىق استارىنا ۇڭىلە بەرمەي, الەۋمەتتىك ماڭىزىنا دا كوڭىل ءبولۋدى ۇسىنۋدا. ماسەلەن, 2008 جىلى قىتايدىڭ حۋنان پروۆينتسياسىنىڭ چەننين قالاسىندا تۇرعىنداردى تەگىن تاسىمالدايتىن اۆتوبۋستار شىعارىلىپ, جاعدايى ناشار ازاماتتاردىڭ قالاعا ەمىن-ەركىن بارىپ جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرىلگەن.
ال جوعارىدا اتالعان ەستونيانىڭ باس قالاسى تاللينگە قاتىناپ جۇمىس ىستەيتىندەر قالادا تەگىن ءجۇرۋ ءۇشىن استانادا كوپتەپ ءتىركەلىپ, وسىنىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەت سالىقتىڭ ەسەبىنەن مولايا تۇسكەن. بۇگىندە بيۋدجەتكە سالماق بولعانىمەن, وزگە سالالاردان قايتارىمى مول بۇل جۇيە ەستونيا قالالارىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك ەنگىزىلدى.
ال ءبىزدىڭ ەلوردامىزدىڭ اۋاسىنىڭ لاستانۋىنان ازىرگە سارىارقانىڭ سامالى قورعاپ تۇر. قالا كوشەلەرىندە جۇيتكىگەن اۆتوكولىكتەر سانى جىل سايىن ەسەلەنىپ كوبەيىپ كەلەدى. بىراق قالالىق اۆتوبۋس پاركى توزا باستادى, ال تولەم جۇيەسىن قالىپقا كەلتىرۋ ەندى عانا بىرىڭعايلانا باستاعان سياقتى. دەگەنمەن, ءالى دە بولسا بۇل جاڭاشىلدىقتاردان قالانىڭ ەكولوگياسىنا اسەر ەتەرلىك باستامالار بايقالار ەمەس. ويتكەنى قوعامدىق كولىك سالاسى ءالى دە بولسا جولاۋشىلاردان تۇسەتىن از-مۇز پايداعا يەك ارتىپ وتىر. ءتىپتى باسقانى ايتپاعاندا, بىزدەگى جولاۋشىلار تاسىمالىنا جاۋاپتى مەكەمەلەر تولەم كارتالارىنا اقشا سالۋ جۇيەسىن دۇرىس ۇيىمداستىرا الماي وتىرعاندا, ولاردان وزىق تەحنولوگيانى تالاپ ەتۋدىڭ ءوزى ارتىقتاۋ كورىنەدى.
ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنت سىنىنا ىلىككەن جەڭىل رەلستى كولىك تورابىنىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق جانە كوركەمدىك سيقى قارىن اشتىرادى. ونىڭ ۇستىنە بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماق از بولمايدى جانە ۇزاق جىلدارعا سوزىلاتىن ءتۇرى بار.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, اكىمدىكتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, اتالعان كولىك دالىزىندە جوبالانعان جولاۋشىلار اعىنى تاۋلىگىنە 146 مىڭ جولاۋشىعا جەتۋى ءتيىس. بىراق قازىرگى جاعدايدا اۋەجايدان جاڭا تەمىر جول ۆوكزالىنا دەيىن قوعامدىق كولىكتەرمەن كۇنىنە بار-جوعى 2 مىڭداي عانا ادام قاتىنايدى. سوندا جولاۋشىلار اعىنى 70 ەسەگە قالاي كوتەرىلمەك؟ بۇل – پرەزيدەنتتىڭ ساۋالى. ونىڭ ۇستىنە, پرەزيدەنت كولىك تورابىن جوبالاۋ كەزىندە ارحيتەكتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ, جالپى قوعامنىڭ پىكىرى ەسكەرىلمەگەنىن اتاپ ءوتتى. ال قازىر سول قوعام وكىلدەرى جوبانى وراسان شىعىنعا باتىرماي تۇرعاندا, ءدال وسى جەردەن توقتاتۋ قاجەت دەگەن پىكىر بىلدىرۋدە.