جاستار جىلىندا اۋقىمدى ءىس-شارالار قولعا الىنىپ, جاستاردى جان-جاقتى قولداۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى – باستى نازاردا. وسى رەتتە اۋىل جاستارىن قانداي پروبلەمالار الاڭداتاتىنىنا ءمان بەرگەن ماڭىزدى. اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى ەلدىڭ ەڭسە كوتەرۋىنە سەرپىن بەرەدى. ال جاستاردىڭ كۇشى بولماي, اۋىلدى كوركەيتۋ – كۇردەلى شارۋا.
«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اۋىل جاستارىنىڭ جاي-كۇيىن زەرتتەۋ ماقساتىندا تۇرعىلىقتى جەرلەردەگى ماسەلەلەرگە قاتىستى الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزگەن ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋىل-ايماقتاعى جاستاردى نە تولعاندىراتىنى تۋرالى ءبىراز ماعلۇمات جينالدى. اتاپ ايتساق, ءبىرىنشى كەزەكتە جاستاردى ازىق-تۇلىككە, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلارعا جوعارى باعالار مەن تابىس دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى الاڭداتادى. ساۋالناما قاتىسقانداردىڭ 40%-دان كوبى وسى ماسەلەلەردى بولەك اتادى. بۇدان كەيىن جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن ايتىپ قىنجىلىس بىلدىرگەندەر 38,8%-دى قۇرادى. رەسپوندەنتتەردىڭ شامامەن بەستەن ءبىر بولىگى ءوز باسپاناسىنىڭ جوقتىعىنا, جوعارى ءبىلىمنىڭ جوعارى قۇنىنا جانە نەسيەلەر بويىنشا قارىز مىندەتتەمەلەرىنە شاعىمدانعان. سونداي-اق باسقا دا ماسەلەلەر كورسەتكىشىنە توقتالساق, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدىلىكتىڭ بولماۋى – 11%, جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن وتكىزۋ – 11%, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى – 9%, سىبايلاس جەمقورلىق – 8,7%.
اۋىل جاستارىنىڭ قالاعا قونىس اۋدارۋ ءۇردىسى قارقىن الىپ كەلە جاتقانى – بەلگىلى جايت. جوعارىدا ايتىلعان جاستاردىڭ پروبلەمالارى وسى جاعدايدىڭ سالدارى ەكەنى تۇسىنىكتى. ەندى جينالعان دەرەكتەردەن تاقىرىپتىڭ تاعى ءبىر قىرىنا ۇڭىلۋگە بولاتىنىن بايقادىق. ول – قاي پروبلەمانىڭ قاي وڭىردە وزەكتىلىگى باسىمىراق بولىپ تۇرعاندىعى. ماسەلەن, ازىق-ت ۇلىككە, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلارعا جوعارى باعا ماسەلەسى كوبىنەسە قوستاناي (84%), قىزىلوردا (63%), باتىس قازاقستان (58%) جانە اتىراۋ (55%) وبلىستارىنىڭ جاستارىن تولعاندىرادى ەكەن. تابىس دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنە قوستاناي (88 %), جامبىل (64%) جانە اقتوبە (51%) وبلىستارىنىڭ جاستارى الاڭداۋلى. «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» ىزدەگەن جاستارى كوپ وڭىرلەردىڭ ۇشتىگىنە قوستاناي (62%), ماڭعىستاۋ (56%) جانە الماتى وبلىستارى (52%) كىرەدى. باسقالارعا قاراعاندا باسپاناسىنىڭ بولماۋىنا كوپ باس اۋىرتاتىن الماتى (42%), ماڭعىستاۋ (32%) جانە اتىراۋ وبلىسىندا (52,2%) تۇراتىن جاس ازاماتتار ەكەن. جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قۇنى شارىقتاپ تۇر دەپ سانايتىندار – سولتۇستىك قازاقستان (36%), قاراعاندى (36%) جانە اتىراۋ (32%) وبلىستارىنىڭ جاس تۇرعىندارى. اقىر سوڭىندا وزەكتى ماسەلەلەر ماتريتساسىن قىزىلوردا (33%), الماتى (32%) جانە قوستاناي (22%) وبلىستارىنىڭ جاستارىن الاڭداتاتىن نەسيەلەر بويىنشا قارىز مىندەتتەمەلەرى تۇيىندەدى.سونىمەن قاتار ساۋالناما قورىتىندىسىن الەۋمەتتىك-مادەني ماسەلەلەر بويىنشا وڭىرلەرگە جىكتەۋگە بولادى. ايتالىق, ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمسىزدىك الماتى (30%), باتىس قازاقستان (20%) جانە قوستاناي (10%) وبلىستارىنىڭ جاستارىنا ءتان. جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن وتكىزۋ ماسەلەسى شىعىس قازاقستان (38%), قىزىلوردا (22%) جانە پاۆلودار (19%) وبلىستارىندا وتە وزەكتى. مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ تومەن ساپاسى كوبىنەسە پاۆلودار (23%), قىزىلوردا (18%) جانە قوستاناي (18%) وبلىستارىندا بايقالادى.
ساۋالناما جۇرگىزىلگەندە جاستاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى دە ەسكەرىلدى. ماسەلەن, 14-18 جاس ارالىعىنداعى جاستار جوعارى ءبىلىم الۋ اقىسىنىڭ قىمباتتىعىنا قىنجىلىس بىلدىرەدى. بوس ۋاقىتتى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە دە ءمان بەرگەن – وسى جاستاعىلار. ال ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمدىلىكتىڭ تومەن كورسەتكىشى 19-23 جاستاعىلارعا ءتان. وسى جاستارعا قوسا 24-28 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. ماسەلەلەردىڭ ەرەكشەلىگىنە جاستاردىڭ ءوز وتباسىلارىن قۇرعان-قۇرماعاندىعى دا ىقپال ەتتى.
سونداي-اق اتالعان پروبلەمالاردىڭ ءارتۇرلى بوپ كەلۋىن جاستاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. جوعارى ءبىلىمنىڭ جوعارى باعاسىن تولىق ورتا, ورتا ارنايى/كاسىپتىك-تەحنيكالىق نەمەسە اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمى بار جاستار (18%-دان 27% دەيىن) اتاپ ءوتتى. تابىستىڭ تومەن دەڭگەيىنە ورتا ارناۋلى/كاسىپتىك-تەحنيكالىق جانە ودان جوعارى ءبىلىمى بار اۋىل جاستارى (46%-دان 58% دەيىن) ءجيى شاعىمدانادى. ورتا بىلىمنەن جوعارى ءبىلىمى بار نەمەسە ءبىلىمى جوق جاستاردىڭ 40%-دان كوبى ازىق-ت ۇلىك پەن ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەتتى تاۋارلاردىڭ جوعارى باعاسىنا الاڭداۋلى. جاستاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى بولعان سايىن جەكە تۇرعىن ءۇيدىڭ بولماۋى ءجيى ايتىلادى. بۇل جاعداي نەسيە پروبلەماسىنا دا سايكەس كەلەدى. جوعارى ءبىلىمى بار (14%) جانە تولىق ەمەس ورتا ءبىلىمى بار نەمەسە ءبىلىمى جوق (12-13%) جاستار ەرتەڭگى كۇنىنە كۇمانمەن قارايدى.
بۇعان قوسا, ءۇش جانە ودان دا كوپ بالاسى بار جاس وتباسىلار الدىندا وزەكتى ەكونوميكالىق ماسەلەلەر كولبەڭدەيدى. وتباسىلى رەسپوندەنتتەردىڭ 50%-دان استامى ازىق-ت ۇلىك پەن قاجەتتى تاۋارلاردىڭ جوعارى باعاسى, تابىستىڭ ازدىعىن اتاسا, 40%-ى جۇمىسپەن قامتىلۋ, تۇرعىن ءۇيدىڭ بولماۋى, نەسيە ماسەلەلەرىن كوتەردى.
«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جۇرگىزگەن بۇل ساراپتامالىق جۇمىستا نەگىزىنەن اۋىل جاستارىن قانداي ماسەلەلەر مازالايتىنى جان-جاقتى تالداندى. سونىمەن قاتار اتالعان پروبلەمالاردىڭ شەشىمى تۋرالى جاستاردىڭ وزدەرىنەن دە پىكىرلەر سۇرالدى. مىسالى, رەسپوندەنتتەرگە ء«سىزدىڭ ويىڭىزشا, اۋىلىڭىزداعى جاستار ماسەلەسىن شەشۋمەن كىمدەر اينالىسۋى كەرەك؟» دەگەن سۇراق قويىلدى. جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ناقتىراق ايتساق, 39%-ى جاستار ۇيىمدارى مەن قوزعالىستارىنا جانە 37%-ى جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا سەنەدى. ءىس جۇزىندە ءاربىر بەسىنشى جاس ازامات (17,4%) ورتالىق بيلىك ورگاندارىنان اۋىلداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا ناقتى ارەكەتتەر كۇتەدى. جاستاردىڭ 16%-ى تەك ءوز-وزىنە سەنە الادى, 8,5%-ى اتا-انالارى مەن تۋىسقاندارىنىڭ كومەگىنەن ۇمىتتەنەدى. سونداي-اق سۇرالعانداردىڭ 7,7%-ى بۇل ماسەلەدە جۇمىس بەرۋشىگە دە ارقا سۇيەيدى. اۋىلدىڭ ءاربىر ونىنشى جاس تۇرعىنى ماسەلەلەردى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى شەشۋ كەرەك دەپ سانايدى. بۇل – وتە زاڭدى. ويتكەنى بۇل جاستا ساپالى ءبىلىم الۋ جانە ودان ءارى جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەلەرى وزەكتى بولىپ تۇر.ساۋالناما بارىسىندا اۋىل جاستارىنىڭ ەلدى مەكەندەردەگى ءومىردىڭ بولاشاعىنا قاتىستى كوزقاراسىنان ءبىرشاما حاباردار بولدىق. ول ءۇشىن الدىمەن ء«سىز, ءوز بولاشاعىڭىزعا قانشالىقتى سەنىمدىسىز؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپتار جينالدى. ۇسىنىلعان جاۋاپتاردىڭ ىشىنەن ورتا ەسەپپەن اۋىلدىڭ ءاربىر ءۇشىنشى جاس تۇرعىنى ءوز بولاشاعىنا «تولىعىمەن سەنىمدىمىن», ءاربىر ەكىنشىسى «سەنىمدىمىن دەۋگە بولادى», 6,9%-ى «سەنىمسىزبىن دەۋگە بولادى», 3%-ى «مۇلدەم سەنىمدى ەمەسپىن» دەگەن نۇسقانى تاڭداعان.
ايماقتار بويىنشا بولاشاققا ۇلكەن سەنىمدىلىك اتىراۋ (93%), پاۆلودار (92%) جانە سولتۇستىك قازاقستان (91%) سياقتى وبلىستاردا بايقالادى. بۇل – «تولىعىمەن سەنىمدىمىن» جانە «سەنىمدىمىن دەۋگە بولادى» دەگەن نۇسقالاردىڭ جيىنتىق كورسەتكىشى. ال قىزىلوردا (16%), قاراعاندى (14%) جانە قوستاناي (12%) وبلىستارىنداعى اۋىل جاستارىنىڭ ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمدىلىگى تومەن.
جاس توپتارى بويىنشا اۋىل جاستارىنىڭ جاسى ۇلكەن بولعان سايىن, ونىڭ بولاشاعىنا سەنىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. نۇسقالاردىڭ جيىنتىق كورسەتكىشى 14-18 جاس توپتارىندا – 84,4%, 19-23 جاس ارالىعىندا – 83,7%, 24-28 جاس ارالىعىندا – 80,4%. بولاشاققا سەنىمسىزدىك تانىتاتىن اۋىل جاستارىنىڭ پايىزى جالدامالى تۇرعىن ۇيدە تۇراتىندار اراسىندا ايتارلىقتاي جوعارى – 16%. ال جاس اۋىلدىقتاردىڭ باسقا ساناتتارىندا بۇل كورسەتكىش ەكى ەسە تومەن جانە 8-9% شەگىندە وزگەرىپ وتىرادى.
«جاستار بولاشاعىن وزدەرىنىڭ اۋىلدارىمەن بايلانىستىرا ما, جوق پا؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋاپتارىنا دا باسا نازار اۋدارىلدى. رەسپوندەنتتەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى, 28%-ى بۇعان وڭ جاۋاپ بەردى. ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرۋگە بەيىم ادامداردىڭ سانى 36%-دى قۇرادى. رەسپوندەنتتەردىڭ 16%-ى «جوق دەۋگە بولادى» نۇسقاسىنا جاقىن بولدى. ياعني, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى وزدەرىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنەن قونىس اۋدارۋعا دايىن. تالداۋ كورسەتكەندەي, ەل وڭىرلەرىندەگى اۋىل جاستارىنىڭ ميگراتسيالىق كوڭىل-كۇيىندە ايىرماشىلىق بار. «جوق» جانە «جوق دەۋگە بولادى» نۇسقالارى بويىنشا جوعارى جيىنتىق كورسەتكىش سولتۇستىك قازاقستان (72,8%), شىعىس قازاقستان (57,9%), اقمولا (54,2%), قوستاناي (54%) جانە پاۆلودار (53,8%) وبلىستارىمەن سيپاتتالادى. ء«يا» جانە ء«يا دەۋگە بولادى» دەپ جاۋاپ بەرگەن رەسپوندەنتتەردىڭ باسىم بولىگى – اتىراۋ (88,6%), اقتوبە (73,8%), الماتى (68,4%), تۇركىستان (67,7%) جانە ماڭعىستاۋ (66,6%) وبلىستارىنىڭ جاستارى. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ باسىم بولىگى (55,4%) جۇمىسسىزدىقتى جانە جۇمىسپەن قامتىلۋ ماسەلەلەرىن كەرى يتەرمەلەيتىن كۇش رەتىندە كورسەتتى. 27,1%-ى كوشىپ كەتۋدىڭ ەكىنشى سەبەبى تومەن جالاقى ەكەنىن اڭعارتتى. 17,3% جاستاردى اۋىلدان كەتۋگە ماجبۇرلەيتىن ءۇشىنشى فاكتور تۋعان جەرىنىڭ وبلىس, اۋدان ورتالىعىنان الىستىعى ەكەن.جالپى جينالعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جاستار بولاشاعىن ءوز اۋىلىمەن بايلانىستىرۋ ءۇشىن الدىمەن تۇراقتى جۇمىس, لايىقتى ەڭبەكاقى, ءومىر سۇرۋگە قولايلى ينفراقۇرىلىمنىڭ بولعانىن قالايدى. بۇل مەملەكەتتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتتا دامىتۋدا ەسكەرىلەتىن ەرەكشە سالالار ەكەنى انىق. قورىتا ايتقاندا, الەۋمەتتىك ساۋالناما قازاقستاننىڭ اۋىل جاستارى ومىرگە سۋبەكتيۆتى قاناعاتتانۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە يە ەكەندىگىن كورسەتتى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 44,6%-ى تولىعىمەن ءوز ومىرلەرىنە ريزا ەكەندەرىن بىلدىرسە, 45,3%-ى ومىرىنە قانداي دا ءبىر دارەجەدە قاناعاتتانادى.
اسەم قايداروۆا,
«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى