«اكە كورگەن – وق جونار...»
كوپشىلىككە بۇل ەسىم بەيتانىس بولۋى زاڭدىلىق. وسى رەتتە جاس شەبەردىڭ قىسقاشا ءومىربايانىن ءتىزىپ ءوتۋدى ءجون كوردىك. مەيرامنىڭ ءومىرگە كەلمەي تۇرىپ بولاشاق ماماندىعى تەگىمەن ايقىندالىپ قويدى دەسەك ارتىق ايتپاسپىز. نەگە دەسەڭىز, اكەسى گەيمران بايمۇقانوۆ ومبى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى اكادەميالىق كەسكىندەمە جانە سۋرەت كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, رەسەي سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, كورشىلەس ەلدەگى بەدەلدى كەسكىندەمەشىلەردىڭ ءبىرى. وسىلاي بولا تۇرا, تۋعان پەرزەنتتىڭ باسقا سالانى تاڭداۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ۋاقىت جىلجي كەلە بۇل شىندىققا اينالدى. جاستايىنان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ الەمىنە بويلاعان كەيىپكەرىمىزدىڭ بارا-بارا ەستەتيكالىق تالعامى ۇشتالا ءتۇستى. كەيىننەن ول پەنزاداعى ك.ساۆيتسكي اتىنداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنىڭ ءمۇسىن ءبولىمىن ءتامامداپ شىعادى. ونىمەن توقتاماي, كراسنويار كوركەم ينستيتۋتى مەن ي.رەپين اتىنداعى سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك اكادەميالىق كەسكىندەمە, ءمۇسىن جانە ساۋلەت ينستيتۋتىندا ءبىلىمىن شىڭدايدى. جاس شاعىندا شەبەردىڭ باعىندىرعان بەلەستەرى جەتەرلىك. ەڭ نەگىزگىلەرىن ساباقتاساق, 2009 جىلى بارناۋلدا وتكەن ءسىبىردىڭ جاس سۋرەتشىلەرى IV ايماقارالىق كورمەسىنىڭ گران-پري لاۋرەاتى, «از. ارت. ءسىبىر – 2015» VII ايماقارالىق جاستار كورمەسىنىڭ «ءمۇسىن» اتالىمىندا گران-پري لاۋرەاتى, سونداي-اق 2010, 2012, 2013 جانە 2015 جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسى مەن لەنينگراد وبلىسىنداعى بىرقاتار ساۋلەت جانە ءمۇسىن ەسكەرتكىشتەرىن قايتا جاڭعىرتۋعا اتسالىسقان. بۇدان بولەك, كوپتەگەن ايماقتىق, ايماقارالىق, بۇكىلرەسەيلىك جانە حالىقارالىق كورمەلەرمەن قاتار بايقاۋلاردىڭ قاتىسۋشىسى. رەسەي فەدەراتسياسى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, سانكت-پەتەربۋرگ قالاسى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى. ال قانجىعاسىن مايلاعان سوڭعى اتاعى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. ايتسە دە مۇنىڭ بارلىعى كەيىپكەرىمىزدى وقىرمانعا ەتەنە تانىتا قويماس. بىلتىر تۇركيا مەملەكەتىندە سالماعى 500 توننا, بيىكتىگى 70 مەتردى قۇرايتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق قاھارمانى «كوروعلىعا» الىپ ەسكەرتكىش قويىلعان-تۇعىن. ءمۇسىنشى مۇرات مانسۇروۆتىڭ اۆتورلىق جۇمىسىن سومداۋعا, مىنە وسى مەيرام بايمۇقانوۆ تا سەپتەسكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ونەر كوللابوراتسياسىنىڭ جەمىسى ءدۇيىم تۇركى الەمىن تاڭعالدىردى. ال جاس شەبەر مۇنداي كولەمدەگى مونۋمەنتالدى جوبادان تاپتىرماس تاجىريبە جيناقتادى.
– كەزىندە اكەم رەمبراندت تۋرالى ءبىر كىتاپتى وقۋعا بەرگەنى ەسىمدە. وتە قىزىقتى ەڭبەك. نەگىزىنەن سۋرەتشىلەر ءوز ءومىرى جايلى تارتىمدى جازا بىلەدى. باسقا كاسىپ يەلەرى سىندى تاڭنان كەشكە دەيىن ءبىر ورىندا جۇمىس ءىستەۋ سۋرەتشىگە جات. ءبىزدىڭ كاسىبىمىز كوڭىل كۇيگە بايلانىستى. وسىنىڭ بارلىعى سول كىتاپتا جان-جاقتى كورسەتىلگەن. مىنە, سودان باستاپ بۇل سالاعا دەن قويدىم. ءالى كۇنگە دەيىن ماماندىق تاڭداۋدا قاتەلەسپەگەنىمە قۋانامىن. كەڭسە مەنەدجەرىنە قاراعاندا, ءمۇسىنشىنىڭ جۇمىسى الدەقايدا قىزىقتى دەپ ويلايمىن, – دەگەن مەيرام, ونەرگە العاشقى قادام نيدەرلاندتىق قىلقالام شەبەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدەن باستالعانىن ايتادى.
ول وسى ۋاقىتقا دەيىن قولىنان قانشا جۇمىس شىققانى جونىندە ساناق جۇرگىزبەگەن. سانكت-پەتەربۋرگتىڭ ءوزىندە رەستاۆراتسيالىق جۇمىستارى جەتىپ-ارتىلاتىن سىندى. ال ينستيتۋت قابىرعاسىندا 3-كۋرستان باستاپ رەلەفتى كومپوزيتسيالاردى سومداي باستاپتى. ماسەلەن, ونىڭ كەۋدە مۇسىنشەلەرى مۇلدەم ەسەپكە الىنبايتىن كورىنەدى. ال ونداي ەڭبەكتەرى از ەمەس دەيدى.
– ءارتۇرلى باعىتتا جۇمىس ىستەگەن ۇنايدى. مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىشتەردەن باستاپ ستانوكتى مۇسىنگە دەيىن. ءبىر كەزدەرى قازاقستاندا بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قۇلدىراۋ كەزەڭى بولدى. بۇل تەوريانى مەن ءجيى ايتىپ كەلەمىن. مىسالى, بالبال تاستاردى الىپ قارايىق. ءوز ءداۋىرىنىڭ ءمىنسىز ەسكەرتكىشتەرى. ولاردىڭ فورمالارى كاسىبي تۇرعىدا ورىندالعان. ال XX عاسىردىڭ باسىندا سوتسياليستىك رەاليزم باعىتى كەلدى. بىراق وسى ەكى كەزەڭنىڭ ورتاسىندا ۇلكەن ۆاكۋم پايدا بولدى. مىنە, وسى ماسەلە مەنى قاتتى ويلاندىرادى. اكادەميالىق ءبىلىم العاندىقتان, ءداستۇرلى مەكتەپكە جاقىنمىن. ايتسە دە جەكە شىعارماشىلىقتا باسقا ءبىر جانردا مۇمكىندىگىمدى كورگىم كەلەدى. ادام ءومىر بويى ىزدەنۋمەن وتەدى. سوندىقتان دا دارا جولىمدى ىزدەۋمەن كەلەمىن, – دەيدى جاس ءمۇسىنشى.
بالكىم, بۇل ءىستى زامانداستارىمىز قولعا الار؟
«ونەردە شەكارا جوق» دەگەندى ءجيى ەستيتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, ورتا عاسىردا ەۋروپا ەلدەرىندە ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر قارقىندى ءجۇردى. مادەنيەتتە ءتىپتى ايقىن كورىنىس تاپتى. «قازىرگى وتپەلى كەزەڭدە ۇلتتىق ءمۇسىن باعىتىن قالىپتاستىرۋ مۇمكىن بە؟» دەگەن ساۋالىمىزعا ونەر رەزيدەنتى بىلاي دەپ جاۋاپ قاتتى.
– البەتتە, مۇمكىن. سول ورتا عاسىردىڭ وزىندە مادەني يمپورت قاتتى جۇرگەنىمەن ءار مەملەكەت وزىنە ءتان رۋحاني قۇندىلىعىن ساقتاپ قالدى. مىسالى, نەمىس ونەرىنىڭ جوعارعى كەزەڭى مەن يتاليالىق ونەر ءداۋىرىن سالىستىرساق, مۇلدەم ءبولەك. نەمىس حالقى تابيعاتىنان قالىپتاسقان زاڭدىلىقتاردى بەرىك ۇستانادى. مادەنيەتتەرىندە دە ءدال سولاي, بارلىعى قاتاڭ قاعيدالارعا نەگىزدەلگەن. يتاليالىقتاردا كەرىسىنشە ءۇردىس بايقالادى. دەگەنمەن ورتاق تۇستارى بار. قازاقتىڭ ۇلتتىق ءمۇسىن مەكتەبىن قالىپتاستىرۋعا ابدەن بولادى. تەك ونى جان-تانىمەن تۇسىنە بىلەتىن قايراتكەرلەر كەرەك. كىم بىلەدى, بالكىم, بۇل ءىستى ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز قولعا الار؟! – دەدى ونەر ساڭلاعى.
قالىپتاسقان تاپتاۋرىندى بۇزۋ قاجەت
الەم ءبىر ورىندا تۇرمايتىنىن ەسكەرسەك, كۇن سايىن سان الۋان جاڭالىقتىڭ كۋاسى بولىپ جاتامىز. وسى تۇرعىدان العاندا بۇگىنگىنىڭ ادامىن تاڭعالدىرۋ وڭايعا سوقپايدى. اكادەميالىق نەگىزى بار سۋرەتشىنىڭ ءداستۇرلى شەڭبەردەن شىعۋى دا ەكىتالاي. بۇل ورايدا ءداستۇرلى مەكتەپ وكىلى ەركىن كوزقاراس بىلدىرە الا ما دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى؟
– سول شەڭبەردەن شىعۋدىڭ امالىن ءوزىم دە ىزدەپ ءجۇرمىن. ارينە, ابستراكتىلى تۋىندىنى جاساعىڭ-اق كەلەدى, بىراق ول ءۇشىن قالىپتاسقان تاپتاۋرىندى بۇزۋ قاجەت. راسىمەن دە بۇل وڭاي ءىس ەمەس. اكادەميالىق باعىت پەن اۆتورلىق شىعارماشىلىقتى بىردەي الىپ ءجۇرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. مىنە, سونداي تۇلعا شىن شەبەر دەگەن اتاققا لايىق. ول ەندى ادامعا بايلانىستى. بەس ساۋساقتىڭ بارلىعى بىردەي ەمەس. سول سياقتى مۇسىنشىلەردىڭ ارقايسىسى – قايتالانباس تۇلعا. بىرىنە فيلوسوفيالىق ۇعىمدار جاقىن, ەندى ءبىرى قوعامدى تاربيەلەۋدى كوزدەيدى, ءۇشىنشىسى ءوزىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىن بىلدىرگىسى كەلەدى. ءماسەلەن, يدەولوگيالىق ەسكەرتكىش ءسىزدىڭ پاتريوتتىق سەزىمىڭىزدى وياتۋى ىقتيمال. اۆتورلىق جۇمىسقا قاراپ, قوعامدىق ماسەلەگە بايلانىستى وي ءتۇيۋىڭىز ءمۇمكىن. سول سەكىلدى ابستراكتىلى ءمۇسىن مۇلدەم كوسمولوگيالىق باعىتقا الىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس, – دەيدى م.بايمۇقانوۆ.
قوعامدىق تالعامدى قالىپتاستىراتىن بىردەن-ءبىر مامان يەسى – ونەر ادامى دەسەك, بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى ءمۇسىنشى دە ارقالايتىنى داۋسىز. ال تالعام دەگەنىمىز نە؟ ول – مادەنيەت. بۇل تۇرعىدا قانداسىمىزدىڭ ايتار ءۋاجى جوق ەمەس.
– ەگەردە ادام ساپاسىز ورىندالعان ەسكەرتكىشتىڭ قاسىنان وتسە, قانداي سەزىمدە بولادى؟ ونىڭ مادەنيەتى ارتا تۇسە مە؟ سەمەيلىك ءمۇسىنشى نۇربول قاليەۆپەن شىعىستاعى اۋداننىڭ بىرىنە بارىپ قايتتىق. سوندا ورناتىلعان مونۋمەنتالدى جۇمىستاردى كورىپ شىقتىم. كەيبىر مۇسىندەردەن توبە شاشىم تىك تۇرعانى راس. مۇنداي تۋىندىلاردان ادامنىڭ دۇنيەتانىمى كەڭەيە تۇسپەيتىنى حاق. تۇسىنەسىز بە, قوعامنىڭ ساناسىن جالعان جۇمىستارمەن تۇمشالاۋ قىلمىسپەن پارا-پار. ادامدار مۇراجايعا نە ءۇشىن بارادى؟ ەموتسيا العىسى كەلەدى. رۋحاني كەمەلدىككە ۇمتىلادى. ال بالاباقشانىڭ دەڭگەيىندەگى جۇمىستاردان قانداي ءلاززات الۋعا بولادى؟! – دەيدى ول.
تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىمەن ءداستۇرلى ونەردىڭ جويىلۋ قاۋپى جونىندە قوعامدا ءبىراز ايتىلىپ ءجۇر. دەگەنمەن م. بايمۇقانوۆ ساف ونەرگە ارقاشان دا سۇرانىس بولاتىنىن تەك ۋاقىت وتە ونىڭ قۇنى ەسەلەنە تۇسەتىنىن جەتكىزدى.
– فوتواپپارات ويلاپ تابىلعاندا, كەسكىندەمە جويىلىپ كەتكەن جوق قوي. پورترەتكە تاپسىرىس بەرەتىندەر قالدى. ارينە, اسەرىن تيگىزدى جانە ءالى دە تيگىزۋى مۇمكىن. اتاپ ايتساق, 3D تەحنولوگيا – كەرەمەت ونەرتابىس. ونىڭ كومەگىمەن كەز كەلگەن ءمۇسىننىڭ بولىكتەرىن باسىپ شىعارۋعا بولادى. دەسە دە نەگىزگى فورمانى جاساۋ ۇلگىسى سول كۇيىندە قالا بەرەدى. بۇدان ءداستۇرلى ونەر ۇتپاسا, ۇتىلماسى انىق, – دەيدى رەسەيدە تۇراتىن قانداسىمىز.
اڭگىمە تۇيىندەلەر تۇستا العا قويعان جوسپارىمەن ءبولىستى. جىل بويىنا جوسپار قۇرماسا دا اتقاراتىن جۇمىستارى شاش-ەتەكتەن ەكەن. اتاپ ايتقاندا, انادولى ەلىندە كەزەك كۇتىپ تۇرعان شارۋالارى از ەمەس ەكەنىن جەتكىزدى. سول سەكىلدى سانكت-پەتەربۋرگتە اياقتايتىن جوبالارى دا بار. بۇدان باسقا تەل-ءاۆيۆتىڭ مۋنيتسيپاليتەتىمەن بىرنەشە جىلعا كەلىسىمشارت جاسالعان. وسىعان تەزدەتىپ كىرىسۋدى جوسپارلاۋدا.
جاقسىلىق مۇراتقالي,
«Egemen Qazaqstan»