كۇنى كەشە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ, ەلدەگى «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» الەۋەتى ءالى دە دۇرىس پايدالانىلماي كەلە جاتقانىن ايتقان-دى. مەملەكەت باسشىسى اسىرەسە جيھاز, تاماق جانە جەڭىل ونەركاسىپ وندىرىسىنە ايرىقشا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالىپ, ۇكىمەتتەگى مۇشەلەرىنە وسىنى تەزدەتىپ قولعا الۋدى تاپسىردى. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ۇتىمدى پايدالانىپ كاسىبىن ورگە دومالاتقان قازاقستاندىقتار از ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا ءونىمدەرىن قازاقستاننان بولەك ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەڭىستىگىنە تاسىمالداۋدى مەجەلەگەن كاسىپورىندار دا بار. ەلوردالىق ازامات جاعىپاروۆ جيھاز ونىمدەرىن شىعارۋدى جولعا قويعان كاسىپكەردىڭ ءبىرى. ول وندىرىستىك تسەحتى 2012 جىلى اشقان. العاشقىدا جۇمىستى 10 اداممەن باستاعان ىسكەر جاننىڭ ۋاقىت وتە كەلە تاپسىرىستارى ۇلعايىپ, كاسىپورىن قۇرامى قوسىمشا 40 قىزمەتكەرمەن تولىقتى. مۇندا جۇمساق, كورپۋستى, مەتالدى جانە تاعى باسقا ۇلگىدەگى جيھاز شىعارىلادى. استانالىق كومپانيا ونىمدەرىن الماتى, قاراعاندى, پاۆلودار, اقتاۋ جانە پەتروپاۆلدان بولەك ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جەتكىزىپ كەلەدى. دەسەك تە كاسىپكەر ونىمگە ارنالعان شيكىزات ءبولشەكتەرىن وزگە مەملەكەتتەن تاسىپ ءجۇر. سەبەبى مەملەكەتتە جيھازدى قۇراستىرۋعا ارنالعان شيكىزاتتى شىعاراتىن بىردە-ءبىر كاسىپورىن جوق دەگەن ءۋاجى بار.
– جىلدىق تابىسىمىز 300 ملن تەڭگەدەن اسىپ تۇسەدى. كىرىسىمىز سوڭعى ءۇش جىلدا ارتىپ كەتتى. جۇمىسسىز وتىرعان ەمەسپىز. 50 ادام ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ءايتسە دە جۇمىس قولى جەتىسپەيدى. سوندىقتان دەمالىسسىز قىزمەت ەتۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. بۇل جونىندە وقۋ ورىندارىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. الايدا جاستاردىڭ بۇل سالاعا كەلگىسى جوق. جالاقى 200 مىڭ تەڭگەدەن تومەن ەمەس. سوعان قاراماستان, كادر تاپشىلىعى بايقالۋدا. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە مدف ماتەريالىن وندىرەتىن كاسىپورىندار جوق. سول سەبەپتى شيكىزاتتى سىرتتان الدىرتۋعا ءماجبۇرمىز. بۇل قازاقستاندىق جيھاز وندىرۋشىلەردىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان ورتاق ماسەلە.
وندىرىستىك فۋرنيتۋرانىڭ ءوزى كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ونىمدەرى. بىزدە دايىندالاتىن جيھازعا گەرمانيالىق ماتەريال قولدانىلادى, دەيدى ا.جاعىپاروۆ.
ال ابىلاي بايانتاەۆ جىلقى ءتولىن تاسىمالداۋعا ارنالعان تىركەمەنىڭ وندىرىسىنە تىڭنان تۇرەن سالعانداردىڭ ءبىرى. ول وتاندىق ات سپورتىنىڭ قارقىن الۋىمەن جىلقى مالىن تاسىمالدايتىن تىركەمەگە دە سونشالىقتى سۇرانىس كوبەيە ءتۇستى دەيدى. ايتسە دە جوعارىداعى پىكىردى ول دا قۋاتتاپ, ونىمگە قاجەتتى ماتەريالداردى باسقا ەلدەن الدىرىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى.
– قۇرامداس بولشەكتەردى رەسەيدەن جانە گەرمانيادان ساتىپ الامىز. وسىلايشا جۇمىس ىستەيمىز. بۇدان بولەك جۇك كولىگى تىركەمەلەرىن دە قۇراستىرامىز. كوكتەمدە ۇلكەن تاپسىرىس الدىق. توتەنشە جاعدايلار كوميتەتى سۋ سورعىش قوندىرعىسىنا ارنالعان 56 تىركەمەنى ساتىپ الۋعا كەلىستى. جۋىردا مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا بايقاۋعا قاتىسىپ, 3 ملن تەڭگە كولەمىندە گرانت ۇتىپ الدىق. ول سومانى ءوندىرىس جۇمىسىن ىلگەرىلەتۋگە جۇمسايتىن بولامىز. وزبەكستان جانە رەسەيدەن حابارلاسىپ, ءبىزدىڭ ونىمگە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرگەندەر بار. الايدا, تاپسىرىستى قابىلداماي وتىرمىز. نەگە دەسەڭىز, ول ءۇشىن ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ كەرەك. مۇنى الداعى ۋاقىتتا رەتتەۋ جوسپارلانۋدا, – دەيدى ا.بايانتاەۆ.
22 جاسار الىبەك نازارباەۆ – ىرىمشىك ءوندىرۋ ءىسىن قولعا العان جاس كاسىپكەر. ونىڭ شاعىن كاسىپورنىندا يتاليالىق, فرانتسيالىق جانە يسپانيالىق ۇلگىدەگى 35 ءتۇرلى ىرىمشىك ءازىرلەنەدى ەكەن. مۇندا جىلىنا
9 مىڭ توننا دايىن ءونىم شىعارىلىپ كەلەدى. ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن ىرىمشىك ەل استاناسىنداعى مەيرامحانالار مەن ساۋدا نۇكتەلەرىنە جەتكىزىلىپ تۇرادى. دەي تۇرعانىمەن جاس ازامات ءوندىرىستى ءورىستەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيدى.
– تاعى ءبىر بولىمشەمىزدى الماتىدا اشۋدى كوزدەپ وتىرمىز. سول سەكىلدى بۇل تىزىمدە شىمكەنت قالاسى دا بار. بيزنەسىمدى كەڭەيتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى استە قاجەت. وسى ماقساتتا سۋبسيديا الۋدىڭ امالىن ويلاستىرۋدامىز. ويتكەنى ءونىم كولەمىن ەسەلەۋ ءۇشىن ماعان قوسىمشا قوندىرعىلار الۋعا تۋرا كەلەدى. ال ونىڭ قۇنى ارزان ەمەس, – دەگەن ءا.نازارباەۆ, ايلىق كىرىسى 3 ملن تەڭگەنىڭ اينالاسىن قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى.
جەڭىل ونەركاسىپتىڭ جايى قالاي؟سانداردى سويلەتسەك, بيىلعى جارتىجىلدىقتا جەڭىل ونەركاسىپ ءونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 16,7%-عا ارتىپتى. ونىڭ ىشىندە توقىما بۇيىمدارىنىڭ ناقتى كولەمى 120,5%-دى, كيىم 108,4%-دى, بىلعارى جانە وعان قاتىستى ونىمدەر 97,2%-دى قۇراعان. ماقتا تالشىعى, دايىن توقىما بۇيىمدارى, سونداي-اق سىرتقى كيىم ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ ەسەبىنەن توقىما جانە كيىم ءوندىرۋ ىسىندە ءوسىم بايقالعان. دەسە دە بىلعارىنى وڭدەۋ يندۋسترياسىندا اياق كيىم ونىمدەرى كولەمىنىڭ تومەندەۋىنەن تەرىس ديناميكا تىركەلدى. ايتا كەتۋ كەرەك, وتاندىق وندىرۋشىلەر نارىقتاعى ورنىن ادەتىنشە مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋدا. دەي تۇرعانىمەن ساراپشىلار تۇتىنۋشىلاردىڭ تالابىن ەسكەرىپ, زاماناۋي ۇردىسكە ىلەسە ءبىلۋ كەرەك دەپ توپشىلايدى.
– نەلىكتەن فرانتسيا, يتاليا بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي تابىسقا جەتتى؟ سەبەبى اتالعان يندۋستريانىڭ تىنىسىن زەرتتەپ, سالاعا بىلگىر مامانداردى جيناقتاي ءبىلدى. ولارداعى جەڭىل ونەركاسىپتەگى ءۇردىستى ءسان الەمىنىڭ ساڭلاقتارى, ياعني ستيليستەر قالىپتاستىرادى. سايكەسىنشە تۇسەتىن تابىستىڭ كولەمى قوماقتى. مىنە, ءبىز وسىعان دۇرىستاپ ءمان بەرگەنىمىز ابزال, – دەيدى جاس كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى اينۇر ءامىرحان.
1 ترلن تەڭگەدەن اساتىن 1500-گە جۋىق جوبا
جۋىردا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جەڭىس قاسىمبەك, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سالالارىن دامىتۋ جوبالاۋ كەڭسەسىنىڭ جۇمىسى ءجانە جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى تۋرالى بايانداعان ەدى. ۆيتسە-پرەمەر جوبالاۋ كەڭسەسىنىڭ جۇمىسىندا 1 ترلن تەڭگەدەن اساتىن سوماعا 1500-گە جۋىق جوبا بار ەكەنىن, بۇل ەلدەگى بارلىق الەۋەتتى قاتىسۋشىلاردىڭ شامامەن 30%-ىن قۇرايتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ىشىندە 41 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 92 جوبا ماقۇلدانعانىن جانە 280 ملرد تەڭگە بولاتىن 166 جوبانى بانكتەر قاراپ جاتقانىن باياندادى. ج.قاسىمبەك سوڭعى ايدا ماقۇلدانعان جوبالار سانى 2 ەسەگە ارتىپ, ولاردىڭ دەنى تاماق, قىزمەتتەر, اگروونەركاسىپ كەشەنى جانە جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنا قاتىستى ەكەنىن ايتتى. 92 جوبانىڭ 29-ى جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋدى,
63-ءى قولدانىستاعى ءوندىرىستى كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. «اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ شامامەن 2 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن قۇرىپ, سالىق تۇسىمدەرىن6,6 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ج.قاسىمبەك
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» مۇمكىندىكتەرىن كاسىپكەرلىك قاۋىمداستىقپەن بىرگە ءجىتى زەرتتەپ, تالداۋدىڭ ۋاقىتى تۋعانىن, سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا دا جول اشىلاتىنىن ايتقىمىز كەلەدى.
جاقسىلىق مۇراتقالي, «Egemen Qazaqstan»