– سارسەنباي قۇرمان ۇلى, الكوگول ونىمدەرىنىڭ زاردابىن ءبىزدىڭ حالىق از تارتىپ كەلە جاتقان جوق. سوندا دا بولسا ءىشكىلىكتىڭ ەسەسىن ءالى جىبەرمەي وتىرعانعا ۇقسايمىز. ءسىز دەپۋتاتتىق ساۋالىڭىزدا ماس كۇيىندە جاسالعان قىلمىستار بويىنشا قانداي دەرەكتەر كەلتىردىڭىز؟
– راسىمەن دە ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ماس ادامداردىڭ قاتىسۋىمەن 330 مىڭنان استام قىلمىس جاسالعان. ىشىمدىك ىشۋمەن بايلانىستى قىلمىس ناتيجەسىندە 30 مىڭنان استام ادام كوز جۇمعان, 14 مىڭداي ءجاسوسپىرىم مەن ايەل زورلانعان. وسىنداي سەبەپپەن جول-كولىك وقيعاسىنان 5 مىڭ ادام قايتىس بولعان. ءاربىر بەسىنشى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ماس كۇيىندە جاسالعان. ورتاشا ەسەپپەن كۇن سايىن ماس قىلمىسكەرلەر قولىنان 3-5 ادام قازا بولادى دەگەن اقپارات بار.
وسى جانشوشىتارلىق قۇرعاق سانداردىڭ ارتىندا مىڭداعان ادام مەن وتباسىنىڭ قايعى-قاسىرەتى جاتىر. بىراق, ونى تەك جەكەلەگەن ادامدار نەمەسە وتباسىنىڭ ماسەلەسى دەپ قاراۋ – ۇلكەن قاتەلىك. بۇل – سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ, دەنى ساۋ ۇرپاق تاربيەلەۋ ماقساتىنا جەتۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن قاۋىپتى جاعداي. وعان قوسا, الكوگول ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن اينالىمىنا ليبەرالدىق كوزقاراس ەكونوميكا ءۇشىن دە زياندى. ماس كۇيىندە قىلمىس جاساپ سوتتالعانداردى ۇستاۋ ءۇشىن مەملەكەت جىل سايىن بەس ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسايدى. ولاردىڭ ءوزىن جانە ماس ادامداردان زارداپ شەككەندەردى ەمدەۋگە, الەۋمەتتىك قولداۋعا بولىنەتىن قارجى بۇدان كوپ بولماسا, از ەمەس.
سوندىقتان دا وسى قالىپتاسقان جاعدايدا الكوگول ءونىمىنىڭ اينالىمىن رەتتەۋگە بايلانىستى قوسىمشا شارالار قاراستىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ءبىرىنشى كەزەكتە قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبەنى تەرەڭ زەردەلەپ, ءتيىمدى تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ماڭىزدى.
– شەت مەملەكەتتەردە الكوگول ءونىمىنىڭ اينالىمىن رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى تاجىريبەلەرى بار ما؟ ادەتتە وزگەلەردىڭ ءتاجىريبەسىن قولدانۋعا بۇيرەگىمىز بۇرىپ تۇرادى ەمەس پە...
– ەلىمىز ءار سالادا ۇلگى قىلىپ, قاتارىنا كىرۋگە ۇمتىلىپ وتىرعان دامىعان ەلدەردىڭ كەيبىرىندە, مىسالى شۆەتسيا, فينليانديا, نورۆەگيا, تۇركيا, كانادادا الكوگول ونىمدەرىن ساتۋعا مەملەكەتتىك مونوپوليا ورناتىلعان. ال ۇلتتىق, مەملەكەتتىك جانە ءدىني مەرەكە كۇندەرى اراق-شاراپ ءونىمدەرىن ساتۋعا تىيىم سالۋ دا دامىعان ەلدەردە كەڭىنەن تارالعان. بىزدە دە اراق-شاراپتى ارنايى مامانداندىرىلعان دۇكەندەردە ساتۋ نەمەسە ادامنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتار نەگىزىندە وتكىزۋ وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرار ەدى. مۇنداي ءتارتىپ ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە قاراستىرىلعان.
سول سياقتى باسقا مەملەكەتتەردەن الكوگول ونىمدەرىن اكەلۋگە, بىلايشا ايتقاندا سپيرتتىك ىشىمدىكتەردى سىرتتان تاسىمالداۋعا ءارتۇرلى شەكتەۋلەر قويىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا ارناۋلى يمپورتەر ينستيتۋتىن ساقتاۋ, الكوگول ونىمدەرىن تاسىمالدايتىن كولىكتەردى سۇيەمەلدەۋ (كونۆوي قويۋ), تاسىمالداۋدى ليتسەنزيالاۋ, تاعى دا باسقا شارالار بەلارۋس, رەسەي فەدەراتسياسى مەن تاعى باسقا ەلدەردە تيىمدىلىگىن كورسەتىپ كەلەدى.
– بىزدە سوناۋ ءبىر جىلدارى الكوگول ونىمدەرىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنەن 100 مەتر قاشىقتىقتان اسپايتىن دۇكەندەردە ساتۋعا تىيىم سالىنعان ەدى. قازىر بۇل نورما وزەكتىلىگىن جويدى ما؟
– كەزىندە اراق-شاراپتى ساۋدالاۋدا قاجەتتى ارا قاشىقتىقتى انىقتاۋ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان ساۋدا ورىندارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتىڭ بولماۋى جوعارىدا اتالعان نورمانىڭ ءتيىمدى ىسكە اسۋىنا بىردەن-ءبىر كەدەرگى بولعانى بەلگىلى. ال كەيبىر دامىعان ەلدەردە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنەن, سونىڭ ىشىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنان 200 ءتىپتى 500 مەتردەن جاقىن جەردە الكوگول ءونىمىن ساتۋعا مۇلدەم تىيىم سالىنعان.ال ءبىزدىڭ ەلدە الكوگول ءونىمىن وتكىزۋ جونىندەگى زاڭنامالىق شەكتەۋلەر كاسىپكەرلەر تاراپىنان ۇنەمى بۇزىلۋدا. ەگەر 2015 جىلى قر اقبتك-ءنىڭ 200-بابى, ياعني الكوگول ءونىمىن وتكىزۋ جونىندەگى تالاپتارىن بۇزۋ بويىنشا 2095 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالسا, ول جىل سايىن ءوسىپ, 2018 جىلى ءۇش مىڭعا جەتكەن. سول سياقتى, ءتيىستى تىركەۋسىز, رۇقساتسىز ساتۋعا بايلانىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جىلدان-جىلعا ەسەلەپ وسۋدە. مىسالى, 2015 جىلى وسىنداي 374 جاعداي انىقتالسا, 2018 جىلى ونىڭ سانى 1623-كە جەتكەن نەمەسە ءتورت جارىم ەسە كوبەيگەن.
بۇل سالاداعى زاڭسىزدىقتار بۇدان دا كوپ ەكەنى كۇمانسىز. ونى تولىق انىقتاۋعا كەيبىر شەكتەۋلەر مۇمكىندىك بەرمەيدى. جالپى, قولدانىستاعى ءتارتىپ بويىنشا الكوگول ءونىمىن ساعات 23.00-دەن كەلەسى كۇنگى ساعات 8.00-گە دەيىن, ەتيل ءسپيرتىنىڭ كولەمدى ۇلەسى وتىز پايىزدان اساتىندارىن ساعات 21.00-دەن كەلەسى كۇنگى ساعات 12-00-گە دەيىن بولشەك ساۋدادا ساتۋعا تىيىم سالىنعان. بىراق بۇل نورمانىڭ ساقتالۋىن تەكسەرۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ تالابىنا سايكەس الدىن الا حابارلاما جىبەرىپ, رۇقسات الۋ قاجەت. بۇنداي قاراما-قايشىلىقتار تەز ارادا تۇزەتۋدى قاجەت ەتەدى.
سونىمەن بىرگە تەكسەرۋشى ورگاندارعا الكوگول ونىمدەرىن باقىلاناتىن ساتىپ الۋ ءمۇمكىندىگىن بەرۋدى, مەيرامحانالاردا, بارلاردا جانە ءدامحانالاردا الكوگول ونىمدەرىن وتكىزۋدىڭ ۋاقىتتىق شەكتەۋىن ەنگىزۋدى قاراستىرعان ابزال. وسى ورايدا مىنانى ەستەن شىعارماعان دۇرىس – كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ 3-بابىنا سايكەس مەملەكەت پەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ عانا ەمەس قوعام ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالادى دەپ بەلگىلەنگەن.
– الكوگول ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن وتكىزۋ قوعام ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسايتىن كاسىپ ءتۇرى ەمەستىگى انىق. وسى ورايدا كاسىپ جۇرگىزۋ مەن قوعام مۇددەسىنىڭ اراجىگىن اشىپ الۋ قاجەت شىعار؟
– ءوندىرىس, ساۋدا قىزمەتىن تولىق توقتاتۋ دا دۇرىس شەشىم بولماس. بىراق ونىڭ اينالىمىنا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋ جانە جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ – قوعامدىق, مەملەكەتتىك قاجەتتىلىك. بۇل ماسەلەدە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ كەرەك دەگەن جەلەۋ, ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتەن قوعامدى قۇتقارۋعا كەدەرگى بولماۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان العاندا, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنە قاتىستى رەتتەۋشىلىك اسەردى تالداۋ تۋرالى تالاپتى الكوگول ءونىمىنىڭ اينالىمىنا بايلانىستى قولدانباۋ جونىندە زاڭناماعا تولىقتىرۋ ەنگىزۋ ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. مىنە, وسى ۇسىنىستى ۇكىمەت باسشىسىنا جولدادىم, ەندى جاۋابىن كۇتەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەرىك ابدىبەك, «Egemen Qazaqstan»