باق وكىلدەرىنە ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى تەرگەۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا مايورى ەرلان جاقسىباەۆ قاراتوبە اۋدانى اۋماعىندا ارەكەت ەتىپ, ۇرلاعان مالدىڭ ەتىن اقتوبە مەن اتىراۋ وبلىسىنا اسىرىپ وتىرعان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى ءاشكەرەلەۋ وڭاي بولماعانىن ايتتى.
– سوتتالعانداردىڭ ۇشەۋى دە قاراتوبە اۋدانىنان, جۇمىسسىز, بۇرىن سوتتالماعان. بۇل – ۇلكەن قىلمىستىق ءىس, 24 ەپيزودتان تۇرادى. مال يەلەرىنە كەلتىرىلگەن زالال مولشەرى 27 ميلليون 295 مىڭ تەڭگە. مالدىڭ دەنى جايىلىمنان ۇرلانعان. سوت شەشىمىمەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ جەتەكشىسى ەسكەندىر تولەگەن ۇلى 8 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. توپ مۇشەسى سابىرجان بيسەمباەۆتىڭ 5 جىل 6 اي مەرزىمگە باس بوستاندىعى شەكتەلسە, توپتىڭ تاعى ءبىر ءمۇشەسى ورالبەك داۋلەتياروۆ 7 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن نارسە – بيسەمباەۆتىڭ جازاسى تەرگەۋ ورىندارىمەن پروتسەسۋالدىق كەلىسىمگە كەلۋى سەبەبىنەن جەڭىلدەتىلدى, – دەيدى ەرلان جاقسىباەۆ.
سىرىم اۋداندىق سوتى ماۋسىمنىڭ 28-ءى كۇنى وتكەن سوت وتىرىسىندا ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ جەتەكشىسى 1976 جىلى تۋعان ە.تولەگەن ۇلىنا قىلمىستىق كودەكستىڭ 188-بابى (ۇرلىق) 4-بولىگى 1, 3-تارماقتارى (قىلمىستىق توپ قۇرۋ جانە اسا ءىرى مولشەردە ۇرلىق جاساۋ) جانە 262-بابى (ۇيىمداسقان توپ, قىلمىستىق ۇيىم قۇرۋ جانە ولارعا باسشىلىق ەتۋ, سول سياقتى ولارعا قاتىسۋ) 1-بولىگى (ۇيىمداسقان توپتى نەمەسە قىلمىستىق ۇيىمدى قۇرۋ, سول سياقتى وعان نەمەسە قىلمىستىق ۇيىمنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسىنە باسشىلىق ەتۋ) بويىنشا ايىپ تاعىلسا, و.داۋلەتياروۆ پەن س.بيسەمباەۆقا دا وسىنداي ايىپ تاعىلىپ, ۇيىمداسقان توپتىڭ مۇشەلەرى رەتىندە سوتتالدى.
ايتا كەتەيىك, مالىن الدىرعان قاراتوبەلىكتەر بىرنەشە جىل بويى قاراتوبە اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ, پروكۋراتۋرانىڭ, ءتىپتى باق رەداكتسيالارىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, جۇگەنسىز كەتكەن ۇرىلاردىڭ جازالانۋىن تالاپ ەتكەن ەدى. قىلمىسكەرلەردىڭ تۇتىلماۋى, مال ۇرلىعىنىڭ تىيىلماۋى «ۇرىلاردى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قورعايدى ەكەن» دەگەن الىپقاشپا اڭگىمە دە تۋعىزعان. جەرگىلىكتى اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان, اسىرەسە ارداگەر جۋرناليست ەسەنجول قىستاۋباەۆتىڭ سەريالى ماقالالارىندا كوتەرىلگەن ماسەلەگە وراي بقو ءىىد-ءنىڭ باسشىسى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى ماقسوتحان ءابىلازىموۆ 2017 جىلى وبلىس اۋماعىنداعى مال ۇرلىعى بويىنشا قالىپتاسقان كۇردەلى جاعداي تۋرالى ارنايى جيىن وتكىزىپ, باق وكىلدەرىمەن كەزدەسكەن بولاتىن. سول جولى وبلىستىق گازەت بەتىندە جاريالانعان سىن ماتەريالداردىڭ ىزىمەن جۇرگىزىلگەن قىزمەتتىك تەكسەرۋلەردىڭ قورىتىندىسىن ءىىد-ءنىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ باسشىسى جاستالاپ ساعادەتوۆ بايانداپ, «سىن ماقالالاردا ءسوز بولعان كەمشىلىكتەر تولىق دالەلىن تاپقانىن, سول بويىنشا سىرىم اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ ىشىندە باسشىسى-قوسشىسى بار 17 قىزمەتكەرى, قاراتوبە اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسى بويىنشا ىشىندە اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى بار 6 پوليتسيا قىزمەتكەرى (بارلىعى 23) ءارتۇرلى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانىن» مالىمدەگەن بولاتىن.
تەرگەۋ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, ە.تولەگەن ۇلى باستاعان قىلمىستىق توپ بۇكىل ءىس-ارەكەتىن ابدەن ويلاستىرىپ جاساعان. توپ باسشىسى ۇرلانعان مالدىڭ قۇجاتىن «رەتتەۋ» ءۇشىن قاراكول اۋىلدىق مال دارىگەرى ق.قۋانوۆتان ءوزىنىڭ 54 باس سيىرىنان بولەك تاعى دا 40 سيىردىڭ قۇجاتى مەن سىرعاسىن الىپ, ۇرلاعان مالىنا الگى سىرعالاردى تاعىپ, جالعان قۇجاتپەن قالاعا ەمىن-ەركىن اپارىپ ساتىپ وتىرعان. 2015 جىلى مامىر ايىندا توقسەيىت قىستاعى ماڭىنان ۇرلاعان سيىردىڭ ەتىن اۋدان ورتالىعى قاراتوبەدەگى «مەرەي» دۇكەنىندە اشىقتان اشىق ساۋداعا سالعان. 2015 جىلى ماۋسىمدا عابيت باينيازوۆتىڭ 12 باس ءىرى قاراسىن ءبىر كۇندە جوق قىلعان. ابدەن دانىككەن ۇرىلار سول جىلى 28-30 قاراشا كۇندەرى قۇرساي قىستاعى ماڭىنان 17 باس ءىرى قارانى ايداپ كەتكەن. ۇرلىقى مالدىڭ ءبارى ە.تولەگەن ۇلىنىڭ كىشى قوسكول دەگەن جەردەگى جەكە قوراسىنا قامالىپ, سول جەردە سويىلاتىن بولعان. 2016 جىلى قاراتوبەلىك تاعى ءبىر شارۋا نۇربول ساقىپادەنوۆ تە 6 باس ءىرى قاراسىنان ايىرىلىپ, 1 ملن 200 مىڭ تەڭگەگە شىعىنعا باتقان. 2016 جىلى «ايالاني» جق جەتەكشىسى ەربولات سيتاليەۆ 18, امانگەلدى بايماشەۆ 4, جانبولات باتىروۆ 7, 2017 جىلى بيسەنعالي ساعىندىقوۆ 13, ايمان ءانديروۆا 4-5 سيىرىنان ايىرىلعان.
سىرىم اۋداندىق سوتىندا قارالعان ءىستىڭ تەرگەۋ ماتەريالدارىنا كوز سالساڭىز, قىلمىستىق توپ جەتەكشىسى دەپ ايىپتالعان ەسكەندىر تولەگەن ۇلىنىڭ كىشى قوسكول اۋىلىنداعى جەكە قوراسى ناعىز قاساپحاناعا اينالعانى بايقالادى. جالپى, مالىن جوعالتقان قاراتوبەلىكتەر ءدال وسى ە.تولەگەن ۇلىنان كۇدىكتەنەتىنىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە دە, جۋرناليستەرگە دە تالاي ايتقان. ءتىپتى تەرگەۋ جۇمىستارىنىڭ سوزىلىپ كەتكەنىنە الاڭداپ, «ۇرىلار تاعى دا جازادان قۇتىلىپ كەتە مە؟» دەگەن قاۋپىن بىلدىرگەن قاراتوبەلىك وقىرماندارىمىز «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ورالداعى ءتىلشىسىنىڭ قوسىنىنا دا كەلگەن بولاتىن.
سونىمەن سوت شەشىمى شىقتى. ءالى كۇشىنە ەنبەسە دە, بۇل شەشىمگە ءجابىرلەنۋشىلەر تاراپى رازى بولعانىن ولاردىڭ كەيبىرىمەن تەلەفون ارقىلى تىلدەسكەندە بايقادىق.
– سوت وتىرىستارىنا باستان-اياق قاتىستىم. ۇرىلاردىڭ ءادىل جازاسىن الۋىن كوپپەن بىرگە تالاپ ەتتىم. سوت شەشىمىنە كوڭىلىم تولادى. بىراق اق ادال مالىنان ايىرىلىپ, ۇرىعا جەم بولعان ءبىز سياقتى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تارتقان زالال-زاردابىنىڭ ورنى قالاي تولار ەكەن؟ وسى ماسەلەگە الاڭدايمىز, – دەيدى قاراتوبەلىك امانگەلدى بايماشەۆ. ول 2016 جىلى بۇزاۋلاعالى تۇرعان 4 مالىنان ايىرىلعان. ءدال وسى ويدى قوسكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, 6 سيىرىن الدىرعان نۇربول ساقىپادەنوۆ تە ايتىپ وتىر.
– مەن اۋەلى التى باس سيىرىمنان ايىرىلدىم. كەيىن ەسكەندىردىڭ مالىنىڭ اراسىنان ءوزىمنىڭ ءبىر سيىرىمدى تانىپ, پوليتسيانى الىپ بارسام دا قايتارا المادىم. ول ءالى سول جەردە جۇرسە كەرەك. تاعى ءبىر قاشارىمدى قاراتوبەگە اكەلگەن جەرىنەن تانىپ, قوراما قاماپ الدىم. ال ءتورت باس ءىز-ءتۇزسىز كەتتى. سوت وتىرىستارىنا باستان-اياق قاتىستىم, ۇرىلار لايىقتى جازاسىن الدى دەپ ەسەپتەيمىن. وسى شەشىم ءوز كۇشىندە قالۋى كەرەك. ەندىگى تالابىمىز – قولدى بولعان مالىمىزدىڭ وتەۋى قايتسا ەكەن, – دەيدى جۋساندىوي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ماناس قايىرليەۆ.
قالاي بولعاندا دا قاراتوبەدەگى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ اشكەرەلەنىپ, كىنالىلەر ءىسى سوتقا جەتكەنى, وڭدى شەشىم شىققانى – ۇلكەن ناتيجە دەپ ءبىلەمىز. ويتكەنى مۇنداي ىستەردىڭ كوبى سيىرقۇيىمشاقتانىپ, جابىرلەنۋشى تاراپ مالىنىڭ قۇنى قايتسا, ۇرىنى «كەشىرىپ», ءوزارا مامىلەگە كەلىپ, اياقسىز قالا بەرەتىن. ءسويتىپ ۇرلىق قايتا باستالاتىن. جوعارىداعى امانگەلدى بايماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر كۇزدە ۇرىلار اشكەرەلەنىپ, جەتەكشىسى قاماۋعا الىنعالى بەرى قاراتوبە وڭىرىندە مال ۇرلىعى ساپ تىيىلعان. بۇعان بار تىرلىگى ءتورت ت ۇلىك مالىنا سۇيەنگەن قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارى ريزا. تەرگەۋدى ءساتتى جۇرگىزىپ, ۇيىمداسقان قىلمىستى ءاشكەرەلەگەن ءتارتىپ ساقشىلارىنا, باتىس قازاقستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ تەرگەۋ باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنە مىڭ العىس.
وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مامانى ءاليا ناۋىرىزعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, بيىل جىل باسىنان بەرى وبلىس اۋماعىندا 141 مال ۇرلىعى وقيعاسى تىركەلگەن. ولاردىڭ بىردە-ءبىرى ازىرگە اشىلماعان.
– اۋىلدا مال ۇرلىعىنىڭ تىيىلماۋىنا نە سەبەپ دەپ ويلايسىز؟ – دەگەن ءجۋرناليستىڭ سۇراعىنا باتىس قازاقستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى تەرگەۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا مايورى ەرلان جاقسىباەۆ:
– ەڭ الدىمەن – جۇمىسسىزدىق, ەكىنشىدەن – اۋىل مالىنىڭ دالادا باقتاشىسىز, باقىلاۋسىز جايىلۋى سەبەپ دەپ ويلايمىن, – دەپ جاۋاپ بەردى.
شىنىمەن, اۋىلدا مال ۇرلىعى تىيىلۋى مۇمكىن بە؟ بىزدىڭشە, بۇل ءۇشىن كەشەندى ءىس-قيمىل كەرەك. ياعني, ءدال وسى ماقالادا كەلتىرىلگەن مىسالداي, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى اشكەرەلەۋدە پوليتسيا ورىندارىنىڭ جەدەل قىزمەتى, ودان كەيىن سوتتىڭ ءادىل جازاسى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا كىسى مالىن ادال اسىنداي قىلعىتقان ۇرىلار ايىلىن جيىپ, اياعىن تارتارى انىق.
باتىس قازاقستان وبلىسى