ونەركاسىپتى دامىتۋدىڭ ءۇش كيتى

وتكەن جىل سالا ءۇشىن تاريحي كەزەڭ بولدى, ءوندىرىس كولەمى ءبىرىنشى رەت 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. الدىن الا بولجام بويىنشا 2019 جىلى ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 1,3 ترلن تەڭگەنى قۇراۋعا ءتيىس.

اتالعان سالانىڭ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزدىلىعى ماشينا جاساۋ ءونىمى يمپورتىنىڭ كولەمى قازاقستاننىڭ جالپى يمپورتىنىڭ 39%-ىن قۇرايتىنىنان ايقىن كورىنەدى. اقشالاي ماندە بۇل – 13 ملرد دوللار. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, وسى سوماعا 2,5 مىڭ مەكتەپ نەمەسە 200-گە جۋىق جاڭا اۋرۋحانا سالۋعا بولادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مي­نيسترىنىڭ 2019 جىلعى 26 ماۋسىم­داعى № 115-ءو وكىمىمەن قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ماشينا جاساۋدى دامىتۋ جونىندەگى 2019-2024 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى بەكىتىلدى. بۇل سالا ءۇشىن ما­ڭىزدى وقيعا. ماشينا جاساۋشىلار ارقاشان مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ قام­قور­لىعىن سەزىنەدى. ەلباسى ءوزىنىڭ باع­دارلامالىق قۇجاتتارىندا وتاندىق ما­شينا جاساۋ يندۋستريالاندىرۋدىڭ درايۆەرى مەن جۇرەگى بولعانىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى.

مەملەكەت باسشىسى سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامادا ونەركاسىپتىك ساياساتتىڭ ساباقتاستىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى جانە وتان­دىق ونەركاسىپشىلەردى قولداۋعا با­سىم­دىق بەردى. بۇل باستامالاردى ءوڭىر­لەردە جىلى قابىلدادى جانە قولداۋ تاپتى.

جول كارتاسىن يندۋستريا جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ماشينا جاساۋشىلار وداعىمەن بىرلەسىپ ازىرلەدى. بۇل قۇجات ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا ارنالعان ستراتەگيالىق كورى­نىسى بولىپ تابىلادى. قۇجاتتىڭ باس­­تى ماقساتى – وتاندىق ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىنىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگىن ارتتىرۋ, جاڭا تەحنولوگيا­لاردى ەنگىزۋ جانە سالانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ.

جول كارتاسىندا وتاندىق كاسىپ­ورىنداردى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ, ساتىپ الۋداعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ, تەحنيكالىق رەتتەۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ, ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ جونىندەگى شارالاردى قامتيتىن قولداۋ شارالارىنىڭ كەشەندى پاكەتى قاراستىرىلعان.

ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل قۇجات تەك ماشينا جاساۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قا­تار تۇتاستاي العاندا بارلىق وڭدەۋشى ونەر­كاسىپتى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان ءۇش نەگىزگى كيتتى قامتيدى.

ءبىرىنشىسى. «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋ­رالى» زاڭدى قابىل­داۋ مەملەكەتتىڭ بۇكىل اۋماعىندا ورتا­لىق­تاندىرىلعان جانە تەڭگەرىمدى ونەركاسىپ ساياساتىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ونەركاسىپكە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ پروتسەسى مەن شارتتارىن جۇيەلەيدى جانە جەڭىلدەتەدى. ينۆەستورلار ونەركاسىپتىڭ وڭدەۋشى سالالارىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا ىنتالاندىرۋلار الادى.

وسى زاڭدى قابىلداۋدىڭ ناتيجەسىندە بيزنەس ءىس-قيمىلعا بەلگىلى ءبىر سەنىمدىلىك پەن بەلگىنى الادى, ىسكەرلىك بەلسەندىلىك ارتادى. مۇنداي زاڭدار يتاليا, ۇلى­بري­تانيا, اقش-تا بار, ولاردىڭ بارلىعى ىشكى ءوندىرۋشىنى قورعاۋعا جانە ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان.

ەكىنشىسى. جول كارتاسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيستر­لىگىنىڭ جانىنداعى قازاقستان ونەركاسىبىن دامىتۋ قورىن قۇرۋعا تۇرتكى بولاتىن تارماق قاراستىرىلعان.

مۇنداي قورلاردىڭ رەسەيدە, بەلا­رۋستە, ەىدۇ ەلدەرىندە تابىستى جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ولار جىلدىق 1-4% مولشەرلەمە بويىنشا قارىز بەرەدى, ليزينگ جوبالارىنا قارىزدىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى 1%-دى قۇرايدى.

مىسالى, رەسەي تاجىريبەسى بويىنشا قور ءوز قاراجاتىن كونۆەرسيانى, جي­ناقتاۋشى بۇيىمداردى, ونەركاسىپتى تسيفر­لاندىرۋدى, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى قارجىلاندىرۋعا باعىتتايدى. قورلاردىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى ونەركاسىپتى قول­داۋدىڭ جالپى ساياساتىنىڭ ءبىر ۇيىمدا شوعىرلانعانىنا, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىنە ناقتى مونيتورينگ پەن تالداۋ جۇرگىزىلۋىنە بايلانىستى بولۋىمەن نەگىزدەلەدى.

ءۇشىنشىسى. سونداي-اق قولدانىستاعى قۋاتتاردى جاڭعىرتۋ, سونداي-اق وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋ ماقساتىندا كاسىپورىندار ءۇشىن سالىقتىق پرەفەرەنتسيالار ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. اتاپ ايتقاندا, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, ينۆەستيتسيالاردى ۇلعايتۋ, ءوندىرىس كولەمى مەن وقشاۋلاۋ دەڭگەيى بويىنشا وزىنە مىندەتتەمەلەر الاتىن كاسىپورىندار ءۇشىن قازاقستاندا وندىرىلگەن ماشينا جاساۋ ونىمدەرىن ساتۋ بويىنشا اينالىمعا ققس نولدىك ءمول­شەرلەمەسىن قولدانۋ بولجانىپ وتىر.

قۇيۋ, سوعۋ, قالىپتاۋ سياقتى بازالىق ءوندى­رىستەردى دامىتۋعا ماڭىزدى ءرول ءبولىن­گەن. قازاقستاننىڭ نەگىزگى وڭىرلەرىندە سالا­لار ءۇشىن قۇيۋ ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋ كوزدە­لىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى ماشينا جاساۋ­شى­لاردىڭ مەتالعا دەگەن جىل سايىن­عى جالپى قاجەتتىلىگى 2 ملن توننانى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە قۇيۋ – 200 مىڭ توننا. وتاندىق ماشينا جاساۋشىلار رەسەي مەن قىتايدان مەتالل ساتىپ الۋعا ءماجبۇر.

الەمدىك تاجىريبەدە مەتاللۋرگيا زا­ۋىتىنىڭ قۇرىلىسى 100-150 ملن اقش دوللارىن قۇرايدى, قۇيۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى 30-35 ملن ەۋروعا باعالانادى. ەگەر ءبىز كەم دەگەندە ءبىر قۇيۋ زاۋىتىن سالساق, ءبىز جارتىلاي سوعۋمەن, وتاندىق وندىرۋشىلەردى قۇيۋمەن قامتاماسىز ەتە الامىز. ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە –باسە­كەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا قول جەتكى­زەمىز. ءتيىستى قولداۋ بولعان جاعدايدا كور­سە­تىلگەن ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ وتان­دىق ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ ءوندىرىس كو­لەمىنىڭ جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كەمىندە 2 ەسە وسۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى.

ايتا كەتۋ كەرەك, جول كارتاسىنىڭ تۇ­جى­رىمداماسى العاش رەت وتكەن جىلى قازاق­ستاننىڭ ماشينا جاساۋشىلار فورۋمى اياسىندا ۇسىنىلعان بولاتىن. بيىل فورۋم 2019 جىلى 12-13 قىركۇيەكتە نۇر-سۇلتان قالاسىندا EXPO كونگرەسس-ورتالىعىندا وتەدى. فورۋم تاقىرىبى: «ماشينا جاساۋ – قازاقستاندى يندۋستريا­لاندىرۋ درايۆەرى».

ءداستۇرلى تۇردە فورۋمعا كەمىندە 1000 دە­لەگات, جەتەكشى قازاقستاندىق جانە شە­تەلدىك ماشينا جاساۋ كاسىپورىن­دارىنىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ, دامۋ ينستي­تۋتتارىنىڭ, بيزنەس قاۋىم­داستىقتاردىڭ باسشىلارى قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.

فورۋم وسىعان دەيىن مەملەكەت پەن بيز­نەستىڭ ناقتى ديالوگ الاڭىنا اينال­دى. جىل سايىن فورۋمعا گەرمانيا, اقش, جاپونيا, يتاليا, چەحيا, رەسەي, قى­تاي جانە ت.ب. الەمنىڭ 30-دان استام ەلىنەن كەلگەن شەتەلدىك دەلەگات­تار قاتىسادى. وسىلايشا وتاندىق كاسىپ­ورىندار شەتەلگە شىقپاي-اق ءوزىنىڭ شەتەل­دىك ارىپتەستەرىمەن B2B كەزدەسۋلەر, كوۆور­كينگ, نەتۆوركينگ وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.

جاستار جىلى اياسىندا فورۋم الاڭىن­دا تەحنيكالىق ماماندىقتارعا جاستاردى بەلسەندى تارتۋعا, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءجا­نە جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋعا, ورتا بۋىن كادرلارىن دايارلاۋ كەزىندە دۋالدى ءبى­لىم بەرۋدى دامىتۋعا ارنالعان ارنايى پا­نەلدىك پىكىرتالاستار وتەدى.

سوڭعى 5 جىلدا تەحنيكالىق جانە كا­سىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقۋعا قابىلدانعاندار سانى ارتتى. 2018 جىلى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ وقۋ ورىندارىنا ماشينا جاساۋ سالاسى ءۇشىن ماماندىقتار بويىنشا وقۋعا قابىلدانعان وقۋشىلاردىڭ جالپى سانى 22 مىڭ ادامدى, وقيتىندار سانى – 62,8 مىڭ ادامدى قۇرادى.

كوللەدج جانە ورتا-ارنايى وقۋ ورىندارىنىڭ تالاپكەرلەرىنىڭ اراسىندا «اۆتوموبيل كولىگىنە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ, جوندەۋ جانە پايدالانۋ» ماماندىعى ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە, ونىڭ ۇلەسى ماشينا جاساۋ ماماندىقتارىنا تۇسۋشىلەردىڭ جالپى سانىنىڭ 44,6%-ىن قۇرايدى. سونىمەن قاتار «دانەكەرلەۋ ءىسى» (22%) جانە «تەمىر جول جىلجىمالى قۇرامىن پايدالانۋ, جوندەۋ جانە تەح­ني­كالىق قىزمەت كورسەتۋ» (9,1%) مامان­دىق­تارىنىڭ ۇلەس سالماعى ايتارلىقتاي زور.

بۇل جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, الەمدەگى بەدەلدى 10 ماماندىقتىڭ 40%-نىڭ ماشينا جاساۋعا تىكەلەي قاتىسى بار. بۇل – نانوتەحنولوگيالار, IT-ماماندار, ونەركاسىپتىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى تەحنيكالىق جانە اتقارۋشى ديرەكتورلار, ۇشقىشتار.

الداعى فورۋم جاستارعا ءبىلىم بە­رۋ ءۇردىسىنىڭ ترەندىندە بولۋعا ۋادە ەتە­دى. وسىعان بايلانىستى جاستارمەن بەل­سەن­دى جۇمىس جۇرگىزۋ, كومەكتەسۋ, قالىپ­تاس­تىرۋ وتە ماڭىزدى. كەلەسى 10 جىلدا تەحنولوگيالىق درايۆ سەرپىن الادى, ادامدار ودان دا كوپ ىڭعايلىلىقتى, جاي­لىلىقتى قالايدى, وندىرۋشىلەر ەتيكاسى مەن ادامگەرشىلىگىنە كوبىرەك كوڭىل بولەدى. قارقىندى جاساندى ينتەللەكت اينالىمدارى ۇلكەن ءرول وينايتىن بولادى. الەم تۇبەگەيلى وزگەرەدى جانە ونى ماشينالار اۋىستىرادى. جاساندى ينتەللەكت – تاعى ءبىر يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا.

بىراق ەگەر ءبىزدىڭ جاستارىمىز بەن قوعام جالپى العاندا جوعارى ادامگەرشىلىك پەن مادەنيەتتىڭ جالپىعا بىردەي قابىلدانعان قۇندىلىقتارىن ساقتاپ, وسىرسە عانا ادام ارقاشان ادام بولىپ قالادى.

مەيرام پىشەمباەۆ,

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,

قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى