سىرى بولەك ساۋداكەنت

ساۋداكەنت قالاشىعىنىڭ اينالاسى 4 مەتر بيىكتىكتەگى قورعانىس دۋالدارىمەن قورشالعان. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە, كونە قالاجۇرت VIII-XIII عاسىرلارعا جاتادى. قورعانىس دۋالدارىنىڭ ىشىندە 11 قورعانىس مۇناراسى بار. ەجەلگى دەرەكتەردە قالاشىق X عاسىردا سۋگۋلحان اتىمەن, ال XIII عاسىردا سۋلحان دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان. سارىسۋ اۋدانىندا ورنالاسقان تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ينسپەكتورى گۇلباھيرا بورانباەۆا ساۋداكەنت قالاشىعى كەزىندە ساۋدا جانە قولونەر ورتالىعى بولعانىن ايتادى. «بىزگە جەتكەن دەرەكتەر بويىنشا, ساۋداكەنت كەزىندە مادەنيەتى مەن قولونەرى قاتار دامىعان قالا بولعان. مۇندا قىتاي, پاكىستان, يران ەلدەرىنەن ساۋداگەرلەر كەلىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى ماتالار مەن كىلەمدەر ساۋدالاعان. بۇل كەزەڭ شىڭعىس حاننىڭ بيلىك قۇرعان ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. الايدا, شىڭعىس حان ساۋداكەنتتىڭ سوعىسسىز بەرىلۋىن تالاپ ەتىپ, بىرنەشە رەت اسكەر جىبەرگەن دەگەن دە دەرەكتەر بار. بىراق قالا حالقى بىردەن بەرىلمەگەن. سودان كەيىن ۇلكەن شايقاس بولىپ, قالا قيراتىلادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساۋداكەنت قالاشىعىنان قىلىشتىڭ سىنىقتارى, تەرىدەن جاسالعان تەگەنەلەر مەن ءتۇرلى قارۋ-جاراق تابىلادى. قازىر 5000-نان استام جادىگەر مەن 1000-نان استام ەكسپونات بايقادام اۋىلىنداعى توكەن ماقاشەۆ اتىنداعى اۋداندىق مۋزەيدە ساقتاۋلى تۇر», دەدى بىزبەن سۇحباتىندا گۇلباھيرا بورانباەۆا.

جالپى, ساۋداكەنت قالاشىعى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر دە, اڭىز-اڭگىمەلەر دە كوپ. الايدا, كونە تاريح كومبەسىن اشىپ, كونە قالاشىقتىڭ كوركەم الەمىنە بويلاۋ – بۇگىننىڭ باستى تالابى. ماسەلەن, ساۋداكەنت قالاشىعىنا سوڭعى رەت 2017 جىلى قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەكەن. بۇل جۇمىستى تۇركىستان وبلىسىنىڭ وتىرار اۋدانىنان كەلگەن «وتىرار» مەم­ل­ەكەتتىك قورىق-مۇراجايىنىڭ قىزمەت­كەرلەرى اتقارىپتى. ال وتكەن جىلى بيۋدجەتتەن 9 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, جام­بىل وبلىسى بويىنشا تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسىنىڭ ماماندارى زەر­دەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ءبىر ايتا كەتەر­لىگى, كونە قالاجۇرتىنان ءتۇرلى قۇمى­رالار مەن بىرنەشە قاباتتان تۇراتىن مەشىت­تىڭ ورنى تابىلىپتى. بۇدان كەيىن دە مەملەكەت تاراپىنان قاراجات ءبولىنىپ, قازبا جۇمىستارى قولعا الىنسا مۇندا توپىراق استىنان ءالى دە تالاي قازىنانىڭ شى­عاتىنى تالاس تۋدىرمايدى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى­نىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقا­لا­سىندا «ءبىزدىڭ جەرىمىز ماتەريالدىق مادە­نيەتتىڭ كوپتەگەن دۇنيەلەرىنىڭ پايدا بولعان ورنى, باستاۋ بۇلاعى دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. قازىرگى قوعام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالعان كوپتەگەن بۇ­يىمدار كەزىندە ءبىزدىڭ ولكەمىزدە ويلاپ تابىلعان», دەگەن بولاتىن. ۇلا­عات تۇنعان ۇلى دالامىزدا ەجەلدەن ءور­كە­نيەتتىڭ بولعانى, وزىق مادەنيەتتىڭ قا­لىپ­تاسقانى شىن. تاريحتان بەلگىلى, XIV عاسىردا ساۋدا جاساۋشىلار ءۇشىن تەڭىز جولى اشىلدى دا, قۇرلىق ارقىلى ءجۇ­رەتىن كەرۋەن جولى ءومىر ءسۇرۋىن توق­تات­تى. ودان كەيىن ءىرى ساۋدا ورتالىعى بول­عان قالالار ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىن­داعى ورتالىقتارعا شوعىرلانا باستادى. ماسەلەن, تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى جامبىل وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى مەركى, اسپارا, بالاساعۇن, قۇلان, ورنەك قالاشىقتارى VI-XIV عاسىرلار ارالىعىن قامتىعان قالالارعا جاتادى. سونىمەن قاتار تەڭىز جولى ارقىلى ءجۇرۋ سول كەزدەگى ەۋروپالىقتار ءۇشىن ءارى قاۋىپسىز, ءارى ءتيىمدى بولعان. الايدا, سول كەزدەگى ءىرى ساۋدا شاھارلارى ۇلى جىبەك جولى بو­يىنداعى ءىرى ورتالىقتارعا شوعىر­لان­عاندىقتان, ساۋداكەنت قالاسى دا ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى دەۋگە بولادى. ءاري­نە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن جىبەك, اتلاس ماتالار مەن ايەلدەردىڭ التىن, كۇمىس ال­قالارىن, مونشاق, سىرعا, بىلەزىك, شولپى سياقتى قۇندىلىقتاردى, سونىمەن قاتار باي-ماناپتاردىڭ قىمبات كيىمدەرى مەن قولونەر بۇيىمدارىن ساۋدالايتىن ساۋ­دا ورتالىعىندا بۇدان وزگە دە كاسىپ تۇرلەرىنىڭ بولعانى اقيقات.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا «مەتالل ءوندىرۋدىڭ امال-تاسىلدەرىن تابۋ تاريحتىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشىپ, ادام­زات دامۋىنىڭ بارىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. سان الۋان مەتالل كەندەرىنە باي قازاق جەرى – مەتاللۋرگيا پايدا بول­عان العاشقى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى», دەپ, ەرتە زاماننان باستاپ قازاق دالاسىندا مە­تاللۋرگيا سالاسىنىڭ دامىعانىن اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن, بەرنشتام ءوز ەڭ­بەك­تەرىندە ساۋداكەنت قالاسىندا ەرتە زامان­دا-اق مەتاللۋرگيانىڭ دامىعانىن جازعان. «جالپى, ساۋداكەنت قالاشىعى ورنالاسقان شاباقتى, ءۇشباس وزەندەرىنىڭ جاعالاۋى, ودان قالا بەردى قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيى – تۇنعان قازىنا. مۇندا كەزىندە قورعاسىن, قالايى, مىس كەن ورىندارى بولعان. كونە قالاجۇرتتى مەكەندەگەن تۇرگەشتەر مەن قارلۇقتار كەن ءوندىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن پايدالانعان. سو­نىمەن قاتار مۇندا زەرگەرلىك بۇيىم­داردى جاساۋ كەڭ ەتەك العان. بۇل تۋرالى بەرنشتام ەڭبەكتەرىنەن وقۋعا بولادى. نەگىزى ساۋداكەنت قالاسى ءۇش بولىكتەن تۇرعان. قالانىڭ شاحريستان بولىگى, شارۋاشىلىق ايماعى بولعان. بۇگىندە قالانىڭ ورتالىق بولىگى عانا ساقتالعان. ال باسقا بولىگى بۇگىنگى بايقادام اۋىلى­نىڭ استىندا قالىپ كەتكەن», دەيدى جام­بىل وبلىستىق تاريحي-مادەني ەسكەرت­كىش­تەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ دي­رەكتسياسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ارحەولوگ ساۋران قاليەۆ.

وسى كۇنگە دەيىن ساۋداكەنت قالاشى­عى­نان ءتۇرلى تۇرمىستىق ىدىستار تابىل­دى. سونىمەن قاتار قالاجۇرت ورنى­نان كۇيگەن كىرپىشتەن قالانعان جەراس­تى ارىعى مەن تەمىردەن جاسالعان سەمسەر دە شىققان ەكەن. ال وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن بايقادام اۋىلىندا تۇراتىن مەرتاي نوعايباەۆتىڭ باۋ-باقشاسىنان ءبىر مەتر تەرەڭدىكتەن ادام بەينەسى ويىپ سالىنعان بالبال تاستىڭ تابىلعانى – ەل ەسىندە. بيىكتىگى 1 مەتر 20 سانتيمەتر, ال ەنى 40 سانتيمەتر بولاتىن بالبال تاس ساراي قىزمەتشىسىنىڭ كەيپىن اڭعارتادى. ءمۇسىننىڭ وڭ جاق جامباسىندا قانجار, ال سول قولىندا سۋ ىشەتىن كەسە بار. ءوزى جالاڭباس ءارى مۇرتتى, ال شاشى بەلىنە دەيىن تۇسكەن ەر كىسى بەينەلەنگەن ءمۇسىن ءحى-ءحىى عاسىرداعى ادامداردىڭ كەلبەتىن اڭعارتىپ تۇرعان­داي ەدى. بۇل بالبال تاس تا بۇگىندە ساۋ­دا­كەنت قالاشىعىنان تابىلعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ بىرىنە جاتادى.

«قازاق حاندىعى ءۇشىن تامدى, قۇمكەنت, سوزاق, سىعاناق, ساۋداكەنت قالالارىنىڭ ماڭىزى زور. ءتىپتى ساۋداكەنت قالاسىن كوشپەلى مادەنيەتتىڭ ورتالىعى بولعان دەۋىمىزگە دە بولادى. ماسەلەن, سول كەزدە قاسىم حان قاراتاۋدىڭ كۇنگەيىندە ورنالاسقان سىعاناق قالاسىن قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى دەپ جاريالادى. ال قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيىندەگى ساۋداكەنت قالاسىنىڭ دا باي مادەنيەتى, وزىندىك وركەنيەتى قالىپتاسقان ەدى. شاباقتى وزەنىنىڭ بويىندا سۋلاندىرۋ ايماعى دا بولعان. وسى جەردى مەكەندەگەن تۇرگەشتەر مەن قارلۇقتار ەگىن ەگىپ, باۋ-باقشا سال­عان. قالاجۇرت ورنىنان كەيىننەن تۇرگەش­تەردىڭ تەڭگەلەرى تابىلعان. الداعى ۋا­قىت­تاردا سارىسۋ اۋدانىندا وندىرىستىك جانە ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بار. سونىمەن قاتار ساۋداكەنت قالاشىعىنىڭ ورتالىق بولىگىن زەرتتەۋگە قاراجات ءبولىنىپ, ول زەرتتەلەتىن بولسا, ءالى تالاي قۇندى دۇنيەلەر تابىلادى. ودان كەيىن ساۋداكەنت قالاشىعىن اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرۋعا بولادى. كەز كەلگەن تۋريست كەلگەن جەرىنىڭ مادەنيەتىمەن, تاريحىمەن تانىسقىسى كەلەدى», دەيدى ارحەولوگ ساۋران قاليەۆ. 

بۇگىندە جەرگىلىكتى جۇرت ساۋداكەنت قا­لا­شىعىنىڭ ورنىن كۇلتوبە دەپ تە اتاي­دى. «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە جيىن» دەگەندەي, بۇل كەڭەس وتەتىن, مامىلە ايتاتىن جەر بول­عان دەسەدى. ال بۇگىندە تۋريس­تەر تارتۋ ماقساتىندا باي­قادام اۋى­لى­نا 3000 ءتۇپ تال ەگۋ, سپورت كەشەنىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. كەزىندە سارىسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان بايقادام اۋىلى تاريحىن تەرەڭىنە بۇككەن ساۋداكەنت قالاشىعىمەن دە ايبىندى بولىپ كورىنەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ساۋداكەنت قالاشىعى تۇبەگەيلى زەرتتەلمەسە دە, ايتەۋىر وزىندىك قولونەرى, مادەنيەتى دامىعان قالا بولعانى بەلگىلى. ءحىىى عاسىردىڭ سوڭى, XIV عاسىردىڭ باسىندا ارمەنيانىڭ پاتشاسى گەيتۇم قاراقورىمعا موڭعولدار­مەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە بارا جاتقاندا, ساۋداكەنت قالاسى ارقىلى جۇرگەنىن جازىپ قال­دىرعان. وسىنداي قۇندى جازبالاردىڭ وزىنەن-اق ساۋداكەنت قالاسىنىڭ قانداي دامىعان ورتالىق بولعانىن كورۋگە بولادى. الداعى ۋاقىتتاردا قالاجۇرت ورنى تولىعىمەن زەرتتەلىپ, ۇرپاقتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا ۇلەس قوسادى دەگەن سەنىم بار.