«بارداك»

سەيسەنبى, 14 مامىر 2013 2:54

جاقىندا «نۇر وتان» حدپ الماتى كالالىق فيليالى جانىن­دا­عى جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قو­عامدىق كەڭەسى گەنەرال رۇستەم قاي­­داروۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن كەزەكتى ءماجىلىسىن وتكىزدى. وندا الما­تى قالاسى بويىنشا سوت اكتى­لە­رىن ورىنداۋ دەپارتامەنتىنىڭ جۇ­مىسى قارالدى.

جاقىندا «نۇر وتان» حدپ الماتى كالالىق فيليالى جانىن­دا­عى جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قو­عامدىق كەڭەسى گەنەرال رۇستەم قاي­­داروۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن كەزەكتى ءماجىلىسىن وتكىزدى. وندا الما­تى قالاسى بويىنشا سوت اكتى­لە­رىن ورىنداۋ دەپارتامەنتىنىڭ جۇ­مىسى قارالدى. اتالعان دەپارتا­مەنت­تە باسشىنىڭ تۇراقتاماۋى ء(بىر جىلدا ءۇش باستىق اۋىسقان), ءوت­كەن جىلى قارجى پوليتسياسى­ تاراپىنان دەپارتامەنتتىڭ 9 قىز­مەتكەرىنە قىلمىستىق ءىستىڭ قوز­عا­لۋى, پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتى­سى­مەن 168 لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ءتار­تىپ­تىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى, 65 ادامنىڭ جۇمىستان بوساتىلۋى (ونىڭ ىشىندە جۇمىس ءوتىلى ءۇش جىلدان جوعارى 46 سوت ورىنداۋشى), ءبۇ­گىنگى كۇنى 19 سوت ورىنداۋشىنىڭ ورنى بوس تۇرعانى قوعامدىق كەڭەس وتى­رىسىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا اينالدى.

«اۋرۋى» اسقىنعان سالا

2012 جىلى سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ دەپارتامەنتى سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ وندىرىسىندە جالپى سوماسى 837 185 385 376 تەڭگەنى قۇرايتىن 105735 (ونىڭ ىشىندە 10982 ءىس اليمەنتتەر بويىنشا), ال 2011 جىلى جالپى سوماسى 611 196 521 947 تەڭگەنى قۇرايتىن 92286 اتقارۋشىلىق قۇجات بولعان. بۇل مالىمەتتەر 2012 جىلى وندىرىستەگى قۇجاتتاردىڭ سانى 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 13449 قۇجاتقا نەمەسە 13 پايىزعا ۇلعايعاندىعىن كور­سە­­تەدى. ال 2012 جىلى اياقتالعان ءوندى­رىستەگى ىستەردىڭ سانى – 42917 (الي­مەنتتەردى ەسەپتەمەگەندە), سوماسى – 201 494 045 506 تەڭگە, ياعني, جالپى سوماسى 152 373 024 854 تەڭگەنى قۇراعان 45776 ءىس قارالعان 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 9 پايىزعا از. جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا, ورىندالعان اتقارۋشىلىق قۇجاتتاردىڭ 9 پايىزعا تومەندەۋىنە بىرنەشە فاكتور اسەر ەتكەن. ماسەلەن, ايماقتىق ءبولۋ قاعيداتى بويىنشا شتاتتىق كەستەنىڭ وزگەرۋى ەشقانداي وڭ ناتيجە بەرمەگەن. سونداي-اق, اتقارۋشىلىق قۇجاتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ 13,5 مىڭعا ۇلعايۋى دا وسى فاكتورعا نەگىز بولىپ وتىر. اكىمشىلىك, كوممۋنالدىق جانە بانكتىك قارىزداردى وتەۋ تۋرالى اتقارۋشىلىق قۇجاتتاردىڭ كوپتەپ ءتۇسۋىنىڭ دە كەرى اسەرى بايقالادى. ايماقتىق بولىمدەر بويىنشا جەكە ستاتيستيكالىق ەسەپتەر­دىڭ بولماۋىنا بايلانىستى زاتتاي ايعاققا سايكەس ستاتيستيكالىق ەسەپ بو­يىنشا جان-جاقتى ساراپتاما جۇرگىزۋ مۇمكىن بولماعان. اتقارۋشىلىق قۇ­جاتتار مالىمەتتەر بازاسىنا تولىق كو­لەمدە ەنگىزىلمەگەن, ال اتقارۋشىلىق قۇجاتتاردى تىركەۋدى ەسەپكە الۋ جۋرنالدارى مۇلدەم جۇرگىزىلمەگەن.

ءبىز جوعارىداعى مالىمەتتەردى قو­عامدىق كەڭەستىڭ تەكسەرۋ قورىتىن­دى­سىنان كەلتىرىپ وتىرمىز. وسى ورايدا بۇل سالانىڭ جۇمىسىنداعى كەمشىلىكتەر الماتى قالالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ باسقارما باستىعى ب. شارىباەۆ تاراپىنان دا ۇلكەن سىنعا ۇشىراعانىن ايتىپ وتكىمىز كەلەدى. پروكۋروردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كەمشىلىكتەر بورىش­كەر­لەردىڭ ءوز قارىزدارىن وتەۋ قابىلە­تىنىڭ جوقتىعىنان, سوتتاردىڭ تالاپ-ارىزداردى قامتاماسىز ەتۋ بو­يىن­شا, ال تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتى­لاتىن تۇلعالاردىڭ مۇلكىن انىقتاۋ جانە تىيىم سالۋ بويىنشا شارا قول­دانباعاندىقتارىنان, سوت ورىن­داۋشىلاردىڭ سوت اكتىلەرىن ور­ىن­­داۋعا ق ۇلىقسىزدىعىنان تۋىنداپ وتىرعان ءتارىزدى. سونداي-اق, كا­سىبي بىلىكسىزدىك, كادرلاردىڭ تۇ­راق­­تاماۋى, سوت ورىنداۋشىلار جالا­قى­لارىنىڭ تومەندىگى, سىبايلاس جەم­قورلىق, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتىڭ جوقتىعى مەن سوت ورىنداۋشىلاردىڭ قورعالماۋى دا وسى سالا قىزمەتىندەگى كەمشىلىكتەرگە نەگىز بولىپ وتىر. سوت ورىنداۋ ورگاندارىنداعى ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ تومەن­دىگى, بۇل سالانىڭ باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ماسەلەن, م ۇلىكتى ءتىر­كەۋ, بورىشكەرلەردى ىزدەۋ, قوعام­دىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋ مەكەمەلەرىمەن بايلانى­سى­نىڭ جوقتىعى, سوت اكتىلەرىن ورىندا­ماعاندارعا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جەڭىلدىگى دە وسى سالا جۇمىسىنا كەرى اسەر ەتەرى ءسوزسىز. تاعى ءبىر الاڭداتاتىن ءما­سەلە – دەپارتامەنتتىڭ لاۋازىمدى تۇل­عا­­لارىنىڭ جەمقورلىققا ءبىرتابان جا­قىندىعى. سوندىقتان سىبايلاس جەم­قورلىق تاقىرىبى ءال-ازىرگە كۇن تارتىبىنەن تۇسەدى دەۋگە سەنىم از.

سونىمەن, قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا اڭگىمە بولعان بۇل تاقىرىپ ارقىلى الماتى قالاسى سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ دەپارتامەنتىنىڭ جۇمىسىنىڭ قانداي دارەجەدە ەكەنىنە كوز جەتكىز­گەن­دەي بولدىق. كوپكە تۇسىنىكتى ءبىر اۋىز سوزبەن «بارداك» دەپ باعالاۋعا بولادى.

نە ىستەۋ كەرەك؟

وسى كۇنگى وتىرىس كەزىندە قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى الماتى قالالىق سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ دەپارتامەنتىنىڭ جۇمىسىن سىناپ قانا قويماي, تى­عى­رىقتان شىعۋدىڭ جولىن دا قاراس­تىرعانداي بولدى. كەيبىرەۋلەر جەكە سوت ورىنداۋشىلاردىڭ قىزمە­تىنە كوڭىل ءبولىپ, وسى سالاعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن, جەكە سوت ورىن­داۋشىلاردىڭ سانىن ارتتىرۋدى, جەكە سوت ورىنداۋشىلار ينستيتۋتىن نى­عايتۋدىڭ قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتتى.

الماتى قالاسى بويىنشا جەكە سوت ورىنداۋشىلاردىڭ وڭىرلىك القاسىنىڭ توراعاسى ا. قايداروۆ ءوز پىكىرىن بىلاي ءوربىتتى:

– جەكە سوت ورىنداۋشىلارى, ەڭ باس­تىسى, وزدەرى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ تابىسى ىستەن وندىرىلگەن سو­مانىڭ ون پايىزىن قۇرايدى. بۇگىنگى تاڭدا الماتى قالاسى بويىنشا 46 جەكە سوت ورىنداۋشىلارى قىزمەت ىستەيدى, ولاردىڭ وندىرىسىندە بەس مىڭنان استام اتقارۋشىلىق قۇجاتتار بار. 2011 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان بەرى جۇمىس ىستەي باستاعان جەكە سوت ور­ىنداۋشىلار ينستيتۋتىنا جەكە تۇلعالاردىڭ دا, زاڭدى تۇلعالاردىڭ دا سەنىمى ارتىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا الماتى قالاسىندا ەكى جۇزگە جۋىق جەكە سوت ورىنداۋشى بولادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل قوعامدىق كەڭەستىڭ بۇگىنگى وتىرىسىندا سىن سويىلىنا ۇشىراعان سوت ورىنداۋشىلىق قىزمەتتىڭ جاق­سارۋىنا وڭ اسەر ەتەدى دەگەن سەنىمدەمىن.

ال «اتامەكەن» قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, زاڭگەر ج.سۇلەيمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ورىنداۋ ءوندىرىسى جۇيەسى ەڭ ارتتا قالعان جانە ءتيىمسىز مەملەكەتتىك جۇيە بولىپ وتىر. باسقا مەملەكەتتىك سالالاردىڭ جۇمىسى كۇننەن كۇنگە جاقسارىپ وتىرسا, ورىنداۋ ءوندىرىسى جۇيەسىنىڭ قىزمەتى كەرى كەتكەن. بۇعان سوت ورىنداۋشىلارىنا ءوز ءمىن­دەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن كوپتەگەن وكى­لەتتىكتەر قاراستىرىلعان 2010 جىل­عى ورىنداۋ ءوندىرىسى تۋرالى جاڭا زاڭ­نىڭ قابىلدانۋى دا, زاڭدارعا سوت ورىنداۋشىلاردىڭ تالاپتارىن ورىن­داماعانى ءۇشىن بورىشكەرلەرگە ارتىلاتىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتۋىن قاراستىراتىن وزگەرتۋلەردىڭ ەنگىزىلۋى دە ءوز سەپتىگىن تيگىزگەن جوق.

ورىنداۋ ءوندىرىسىنىڭ مۇنداي مۇشكىل ءحالىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار, ونىڭ ىشىندە, سوت ورىنداۋشىلارىنا تاپسىرىلاتىن ىستەردىڭ كوپتىگى (ورتا ەسەپپەن الماتى قالاسىندا ءبىر سوت ورىنداۋشىعا جىلىنا 1000 ىستەن كەلەدى), تومەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا, سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ماردىمسىز جالاقىسى. بۇگىنگى تاڭدا اتالمىش كەمشىلىكتەردى جويۋ قيىن نەمەسە ءتىپ­تەن مۇمكىن ەمەس. بارلىق ىشكى رە­سۋرس­تاردىڭ تاۋسىلعاندىعىن, جاڭا شەشىمدەردىڭ قاجەتتىلىگىن ورىنداۋ ءوندىرىسى وكىلدەرىنىڭ وزدەرى دە مويىنداپ وتىر. ورىنداۋ ءوندىرىسى جاقسارمادى جانە جاقسارمايدى, كەرىسىنشە, بۇل جۇيەدەگى جاعداي ودان سايىن ناشارلايدى, ويتكەنى, جىلدان جىلعا ورىندالاتىن قۇجاتتاردىڭ سانى, سوعان سايكەس ءاربىر سوت ورىنداۋشىسىنا ارتىلاتىن جۇمىس كولەمى دە ۇلعايادى. كەيبىرەۋلەر ورىنداۋ وندىرىسىندە قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ جالاقىسىن كو­بەيتۋدى ۇسىنادى. الايدا, بۇل شەشىمدى دۇرىس دەپ ويلامايمىن, ويتكەنى, جالاقىنى كوبەيتكەننەن سوت ورىنداۋ­شىسىنا ارتىلاتىن جۇمىس كولەمى ازايمايدى. ورىنداۋ ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سوتتان ورىن­داۋ قۇجاتىن ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى الۋدان باستاپ, بورىشكەرلەرمەن جانە ءوندىرىپ الۋشىلارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا دەيىن ونى تولىق اۆتوماتتاندىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇكىل ورىنداۋ ءوندىرىسىن سالىقتىق قۇقىقتىق قاتىناستاعى سياقتى ەلەكتروندى فورماتقا وتكىزۋ كەرەك. سوندا سوت ورىنداۋشىسى بورىشكەردى قۋىپ اۋرە بولماي, تەك كومپيۋتەردىڭ ءبىر تۇيمەسىن باسۋ ارقىلى بورىشكەرگە حابارلاما نەمەسە قاۋلى جىبەرە الادى. ەلەكتروندى قۇجات ورىن­دال­ماعان جاعدايدا سوت ورىنداۋشىسى ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى سوت شەشى­مىنە ىجداعاتسىز قارايتىن بورىشكەرگە ءارتۇرلى جازالاۋ شارالارىن قولدانا الادى. وسىلايشا, سوت ورىنداۋشىسىنىڭ بورىشكەردى ىزدەۋگە, وعان ءوز تالاپتارىن ورىنداتۋعا كەتەتىن ۋاقىتى بىرنەشە ەسەگە ازايادى, قاعاز قۇجاتتاردىڭ كولەمى, ولاردى جوعالتىپ الۋ قاۋپى ەداۋىر تومەندەيدى, سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ءوندىرىپ الۋشىلارمەن جانە بورىشكەرلەرمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋلەرىنىڭ ازايۋىنان جەمقورلىق زاڭ بۇزىلۋشىلىقتاردىڭ سانى كەميدى. ورىنداۋ ءوندىرىسىن اۆتوماتتاندىرۋ زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى جانە ماتەريالدىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق شىعىنداردى تالاپ ەتەدى. بىراق اۆتوماتتاندىرۋعا كۇش سالۋ جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ, ورىنداۋ ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن عانا ەمەس, حالىقتىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن ارتتىرادى.

توبىقتاي ءتۇيىن

قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا سىنعا ۇشىراعان الماتى قالاسى بويىنشا سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ا.اپيەۆ تە ءسوز سويلەدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, ول ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ۇسىنىسىمەن وسى سالانى جوندەۋ ءۇشىن قاراعاندىدان كەلگەن ەكەن. بۇل دەپارتامەنتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعانىنا كوپ ۋاقىت بولا قويماعان. دەگەنمەن, ءبىز وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا ا.اپيەۆكە جولىعىپ, ونىڭ دا پىكىرىن بىلگىمىز كەلدى. نە ىستەۋ كەرەك, قالاي ىستەۋ كەرەك, قاشان ىستەۋ كەرەك دەگەن سياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ الامىز عوي دەگەن نيەتىمىز بولعان-دى. ەسىك اۋزىندا تۇرعان كۇزەتشى عيمارات دالىزىندەگى «وكوشكادا» وتىرعان قىزعا جولىعىڭىز دەدى. ول جەردە وتىرعان قىز «باستىقتىڭ قابىلداۋىنا قاتىستى ماسەلەنى مەن شەشە المايمىن, «ناچالنيتساعا» جولىعىڭىز» دەدى. ال ول جەردە «ناچالنيتساسى» جوق ەكەن. «ول قايدا؟» دەگەن سۇراعىمىزعا الگى قىز «ناچالنيتسا» جوعارىدا وتىرادى, قاشان تومەنگە تۇسەتىنىن بىلمەيمىن» دەدى. دەگەنمەن, باستىق قىز دا كەلدى, قۇجاتىمىزدى كوردى, بىراق ءلام-ميم ۇندەگەن جوق. سونىمەن, كۇزەتشىنىڭ الدىنان ءبىر قايتىپ, «وكوشكاداعى» قىزدىڭ الدىنان تاعى قايتىپ, «ناچالنيتساسىنان» جاۋاپ الا الماي, دەپارتامەنت باستىعىمەن كەزدەسۋدەن كۇدەر ءۇزىپ, كەرى قايتتىق. ماقالامىز اتالمىش دەپارتامەنتتىڭ قىزمەتى جونىندە بولسا دا, ونىڭ باستىعىنىڭ ءبىراۋىز پىكىرىن بەرە الماعاندىعىمىز سوندىقتان. ال, وسى ءبىر «اۋرۋ» سالانى ساۋىقتىرۋدىڭ جولى تۋرالى ايتامىن دەيتىن ادام بولسا, سۇحباتتاسۋعا ءازىرمىز.

شارافاددين ءامىروۆ,

«ەگەمەن قازاقستان».

الماتى.