شەشەم «قالاي ەكەن؟» دەگەندەي تۋ سىرتىمنان كۇلە قاراپ تۇر ەكەن. مەن جۇمىستى جان-تانىممەن بەرىلە ىستەپ جاتقان سىڭاي تانىتتىم. اكەم مەن جاققا بىرەر مارتە قاراعىشتادى دا ۇيگە كىرىپ كەتتى. سودان اكە-شەشەم شايعا شاقىرعانشا قورادان شىققانىم جوق.
ۇيگە كىرسەم, اكەمنىڭ قاباعى قاتۋلى ەكەن. شەشەم «اكەڭ اشۋلى, ونى مازالاما» دەگەندەي ىممەن ءتۇسىندىردى. داستارقان شەتىنە دىبىسىمدى بىلدىرمەي جايعاستىم.
– ساباعىڭ قالاي؟ – دەپ سۇرادى اكەم.
– جاقسى.
– بولاشاق – بىلىمدە. ساباعىڭدى جاقسى وقى, – دەدى اكەم.
اڭگىمە وسىمەن ءبىتتى.
داستارقان باسىنداعىلار تۇگەلدەي اكەمنىڭ قاباعىن باعىپ, ول كىسى باتا بەرگەننەن سوڭ عانا ورنىمىزدان كوتەرىلدىك.
بۇل ءبىر ءبىزدىڭ عانا وتباسىمىزدا قالىپتاسقان ءداستۇر ەمەس-ءتى. اۋىلداعى بارلىق وتباسى اكەلەرىنىڭ عانا ايتقانىمەن ءجۇرەتىن. بۇل بۇلجىماس زاڭ دەپ ەسەپتەۋشى ەدىك. انالارىمىز بالالارىنا ۇنەمى اكەنى سىيلاپ, قۇرمەت كورسەتۋگە تاربيەلەدى. قاتارلاستارىمىز اكەلەرىنىڭ اياق كيىمىن مايلاپ قوياتىن. ۇلكەن كىسىلەر (اتالار, اجەلەر) كەلسە, كەتەرىندە الدارىنا كەبىسىن قويۋدى سانامىزعا سىڭىرگەن بولاتىن. ول كەزدە بۇگىنگىدەي اۆتوكولىك قايدا, ەسەكتەرىنە قولتىعىنان دەمەپ مىنگەستىرىپ, شىلبىرىن قولىنا ۇستاتىپ, جولعا سالىپ جىبەرەتىنبىز. تاربيە ءنارى جاستاردىڭ ساناسىنا وسىلاي ءسىڭدى.
وسى ءبىر بۇلجىماس زاڭ, بۇزىلمايتىن قاعيدا سوڭعى كەزدە كۇرت وزگەردى. وعان كەشەگى توقىراۋ جىلدارى دا سەبەپ سياقتى. ويتكەنى ەركەك كىندىك بىتكەن جۇمىستارىنان ايىرىلىپ, ايەلدەر الا قاپ ارقالاپ بازار جاعالاپ كەتكەندە اكەلەردىڭ بەدەلى تومەندەپ كەتتى. وتباسىنىڭ باستى اسىراۋشىسى ايەلدەر بولدى. وتباسىلىق بيلىك تە سولاردىڭ قولىنا ىعىستى.
پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, كۇيكى تىرلىكتىڭ كۇردەلى كۇيبەڭى مەن كۇيزەلىسىنە ەر-ازاماتتار شىداي بەرمەيدى ەكەن. سول سەبەپتى دە ولاردىڭ اراسىندا وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋ وقيعالارى ءجيى كەزدەسەدى دەسەدى. جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنا دا ءجيى ۇشىرايتىندار – ەرلەر.
وتباسىنىڭ قۇلدىراۋى ءتۇپتەپ كەلگەندە ۇلتتىڭ, قوعامنىڭ وركەندەۋىنە زيانىن تيگىزەدى. وتباسىن ساقتاي الماعان ەر-ازاماتتار قوعامدا ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە تاپ بولادى. اكە مەيىرىمىنە مۇقتاج بالالار ءوز ورتاسىندا ورىندارىن تابا المايدى. ولار جالتاق, بىرەۋدىڭ كومەگىنسىز ەشتەڭە جاساي المايتىن بويكۇيەز بولىپ قالىپتاسادى. ەر-ازاماتتىڭ مىسى بولماعاندىقتان دا مىنەز-قۇلقىندا اۋىتقۋشىلىقتار اڭعارىلادى. كورگەن-باققانى اناسى بولعان سوڭ سوعان ەلىكتەيدى. ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداي المايدى. «جاسىق, قورقاق, ەكىجۇزدى, جاسقانشاق, بوس سوزگە قۇمار, سىر ساقتاي المايتىن بالالار اكەسىز وسكەندەر» دەگەندى دە پسيحولوگتار ايتىپ ءجۇر.
ارينە وتباسىندا ەركەك پەن ايەلدىڭ ءوز ورىندارى بار. ايەل – ءۇيدىڭ شىراعى, ەركەك – ءۇيدىڭ پىراعى. وسى ەكەۋى باردا بالا تولىققاندى ازامات بولىپ قالىپتاسادى. بىراق سوڭعى كەزدە بالا تاربيەسى تەك انانىڭ موينىندا. مۇنى كەيبىر كەلىنشەكتەر وزدەرى تىلەپ الاتىنداي. «تاك» دەسە اتا جونەلەتىن كيىكتەي, كۇيەۋى ءسال زەكىسە توركىنىنە تايىپ تۇراتىندار «اكەسىز دە بالامدى ءتاربيەلەي الامىن» دەپ كەرگيدى. قايتىپ كەلگەن قىزدى جاۋدان جامان كورەتىن قازاق بۇگىندە «ىشىنە سىيعان قىزدى سىرتىنا دا سىيعىزادى». وسىدان بارىپ جەتىم, جاۋتاڭكوز بالالار كوبەيدى. قايتىپ كەلگەندەر بالالارىن كۇيەۋىنە كورسەتپەيدى. اكە مەيىرىمىن كورمەي وسكەن بالا ەندى جاسىق بولماعاندا قايتەدى؟
بۇگىندە وتباسىندا ەركەك پەن ايەلدىڭ ورىندارى اۋىسىپ كەتكەندەي. ەركەك – باس تا, ايەل – مويىن. دەمەك, مويىن باستى قالاي قاراي بۇرامىن دەسە دە ەركىندە. وسىدان سوڭ ەركەكتىڭ بەدەلى قالا ما؟ مەنىڭشە, بىزدەگى زاڭعا وزگەرىس كەرەك سياقتى. ەگەر ەرلى-زايىپتىلار اجىراساتىن بولسا, بالالارىن تەك اناسىنىڭ باۋىرىنا قالدىرادى. ال ەركەك بالاسى 18 جاسقا تولعانشا اليمەنت تولەۋى ءتيىس. وسىنىڭ ءوزى اكە بەدەلىن تومەندەتۋ ەمەس پە؟ قاشاندا ۇل-قىزعا اكەلىك مەيىرىم قاجەت.
وتباسىندا بەرەكە-بىرلىك, بالالاردىڭ ءتارتىبى, ادەپتى بولىپ ءوسۋى شاڭىراقتىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن اكە مەن اناعا تىكەلەي قاتىستى. «اكە كورگەن – وق جونار, شەشە كورگەن – تون پىشەر» دەگەندى بۇرىنعىلار تەككە ايتپاعان.
جۋىردا ءبىر تانىسىمىز اجىراستى. جاپ-جاقسى-اق وتباسى ەدى, نە تۇلەن تۇرتكەنىن كىم ءبىلسىن, دۇنيە-م ۇلىك قىلداي ءبولىندى. ال بالالار كىمنىڭ قولىندا قالادى دەگەنگە كەلگەندە قيامەت-قايىم باستالدى دا كەتتى. نەمەرەلەرىنە باۋىر باسىپ قالعان اتا مەن اجەنىڭ وكسىگىن كورىپ شىداپ تۇرا المادىق, سوت اقىرى كەلىنگە بالالاردى الىپ بەردى. شىرىلداپ بالالار كەتتى, جەر بولىپ اكە قالدى.
تاعى ءبىر بۇرىنعى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ تاۋقىمەتىن بىلەمىز. اجىراسقان سوڭ كەلىنشەك ۇلىن اكەسىمەن كەزدەستىرمەي قويىپتى. ول ەندى جاسى ون سەگىزگە تولعاننان سوڭ عانا قالاۋ ەركىنە يە. وعان دەيىن ول اكەسىن جەك كورىپ وسپەي مە؟ «قارامادى, قارايلاسپادى, وزەگىنەن شىققان ۇلدى وزەگىنەن تەپتى» دەپ اكەسىن عۇمىر بويى كىنالاپ وتپەسىنە كىم كەپىل؟ ال ول اناسىنىڭ تاكاپپارلىعىن قالاي باعالايدى؟ اجىراسقان ايەلدەر بۇرىنعى كۇيەۋىن ماقتاي قويۋى نەعايبىل. «اكەڭ وڭباعان ەدى, ماسكۇنەم ەدى, ساراڭ ەدى, جاتىپىشەر ەدى. ءبىزدى قاڭعىرتىپ تاستاپ كەتتى» دەپ بالاسىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن جەيتىندەر دە جوق ەمەس. وسىدان سوڭ بالانىڭ اكەگە دەگەن سەنىمى سەتىنەمەي مە؟
ءبىر بويجەتكەنمەن تانىسپىز. اكەسىز ءوستى. سوندىقتان ول شەشەسىن كىنالايدى. «اكەم ءتىرى. بىراق انامىز ونىمەن قاتىستىرماي قويدى. ەسەسىنە شەركوڭىل بولىپ ءوستىم. ەگەر اكەمنىڭ قايدا تۇرىپ جاتقانىن ايتقاندا, ونى تاۋىپ الىپ ءومىرىمنىڭ سوڭىنا دەيىن ايالاپ وتەر ەدىم» دەپ ارماندايدى بويجەتكەن.
ايتىپ وتىرعانىڭىزدىڭ بارلىعى اجىراسۋدان كەلگەن زارداپتار. وسى زارداپتىڭ سوڭى – اپات. ويتكەنى ولاردىڭ باسىندا دا ۇلت تاعدىرى تۇر. قازىر اكەسىن تانىمايتىن, ونى بىلگىسى دە كەلمەيتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. مەيىرىمگە شومىلىپ وسپەگەن نەمەسە اناسىنىڭ عانا ايداۋىمەن ءجۇرىپ كەلگەن ولاردىڭ ەرتەڭى نە بولادى؟ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى جارتىكەش سەزىنگەن ۇل ەرتەڭ ءوز وتباسىن ساقتاي الا ما؟ اكەسىز وسكەن بويجەتكەن ەرتەڭ كەلىن بولعاندا كۇيەۋىنىڭ قادىرىنە جەتەر مە؟
ءيا, وتباسىندا اكەنىڭ ورنى قاشاندا بولەك. ول تەك ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس, اۋىلدىڭ, رۋدىڭ قامقورشىسى. «اكەگە باعىنۋ – اللاعا باعىنۋ» دەپتى مۇحاممەد پايعامبارىمىز. ال ساحابالاردىڭ حاديستەرىندە: «بالانىڭ ىزگى بولۋى – اللا تاعالادان, ال ادەپتىلىك – اكەدەن» دەگەن سوزىندە دە ۇلكەن ءمان جاتىر. ءبىزدىڭ قازاقتا بىرەۋ ونەگەلى ىسىمەن كورىنسە «اكەسى نەمەسە اتاسى جاقسى كىسى ەدى. ونەگەلى جەردەن شىققان عوي, كورگەندى بالا ەكەن» دەپ وتىرادى. دەمەك, ونەگە ءورىسى – اكە مەن اتا ەكەن. بۇل جەردە انانىڭ ورنىن تومەندەتكىمىز جوق. ايتقىمىز كەلگەنى – اكەسىز وسكەن ۇلدىڭ جارتىكەش بولىپ قالۋى. وتباسىلىق بەرەكە تولىققاندى ۇرپاق تاربيەلەيدى. ال سانالى ۇرپاق – ۇلتتىڭ كەلەشەگى.
ۇرپاقتى ساقتاۋ ارقىلى ۇلتتى ساقتاي الاتىنىمىزدى ەستەن استە شىعارۋعا بولمايدى.
سابىربەك ولجاباي