وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جاپونيالىق ساياساتتانۋشى وكا ناتسۋكو تابيعي اپات بولعاندا مەملەكەتتىڭ كومەگىنە يەك ارتۋدى نارىق زاڭىنىڭ دامۋىن تەجەيتىن كونسەرۆاتيۆتى باعىتقا تەڭەگەن بولاتىن. ول جاپونيادا تابيعي اپات كەزىندەگى شىعىن ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ەسەبىنەن وتەلەتىنىن ايتقان ەدى. بۇل بۇگىن نەمەسە كەشەگى جەتىستىك ەمەس, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىنەن باستاپ قولعا الىنعان, ابدەن جۇيەلەنگەن ءداستۇر. وكا ناتسۋكونىڭ پايىمداۋىنشا, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ جۇمىسىنا بالاما بولا الاتىن باسقا قۇرىلىم ومىرگە كەلمەپتى. باسقاشا جول – ادامنىڭ جاراتىلىسىندا بۇعىپ جاتقان ماسىلدىقتىڭ جاسۋشالارىن قوزدىرىپ جىبەرەتىن كورىنەدى.
ساراپشىلار قىزىلعاشتاعى سۋ اپاتى, كەشەگى ارىستاعى جاعدايدان سوڭ مەملەكەتتىڭ كوزقاراسى تەك كومەك بەرۋمەن عانا شەكتەلىپ قالعانىن, ىلگەرىلەۋشىلىكتىڭ بولماعانىن ايتىپ وتىر. ياعني, ساقتاندىرۋ يندۋسترياسىنىڭ جەمىسىن ەل ءالى سەزگەن جوق, مەملەكەت تە ونىڭ ءمۇمكىندىكتەرىن اۋىلعا باعىتتاپ ۇلگىرمەدى.
تاياۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىر كۇندىك جالاقىسىن ارىسقا كومەك قورىنا اۋداردى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى دە بۇل باستامادان قالىس قالمايتىنىن ايتتى, Nur Otan پارتياسى كومەك قورىن اشتى. الەۋمەتتىك جەلىدە «ارىستى قولدايىق» دەگەن ىڭعايداعى پاراقشالار پايدا بولدى.
اپاتتان قانشا شىعىن كەلدى؟
ءيا, ارىستاعى اپاتتان كەلگەن قارجىلاي شىعىن كولەمىن ەشكىم ايتا المادى. تۇرعىن ءۇي, ينفراقۇرىلىمداردىڭ وتەماقىسى مەملەكەت ەسەبىنەن وتەلەدى دەگەن قۇرعاق اقپاراتتار پايدا بولىپ جاتىر. دۇرمەك باسىلىپ, ءبىر-بىرىنەن اداسىپ قالعاندار تابىسىپ, كوشكەن ەل ارىسقا قايتا ورالدى. وسى تۇستا «سۇيەنەرىمىز دە, سەنەرەمىز دە قاشانعا دەيىن مەملەكەت بولماق؟» دەگەن 30 جىلدان بەرى جاۋابى تابىلماعان سۇراق قىلاڭ بەرىپ تۇر. ءبىز قاشان كەز كەلگەن ۋاقىتتا ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرى ارقىلى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشە الاتىن ەلگە اينالامىز.
ءيا, حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ جەكە مۇلكىن ساقتاندىرۋعا ق ۇلىقسىز نەمەسە شاماسى كەلمەيتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. توتەنشە جاعدايلاردا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجى بىرەۋلەر ءۇشىن تابىس كوزى مە دەگەن قاۋىپ بار ەل كوڭىلىندە. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن كومەك «بارماق باستى, كوز قىستىعا اينالىپ» «كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك تە سۋ ءىشىپ ءجۇر» دەيدى اۋىلداعى اعايىن.
جۋرناليست مارات توقاشباەۆ تابيعات اپاتتارىنان زارداپ شەككەندەرگە حالىقتىڭ قولداۋى ءبىزدىڭ ەشبىر ۇلتقا ۇقسامايتىن مەنتاليتەتىمىزدەن تۋعانىن ايتادى: «باتىستا كۇن كۇركىرەسە, شىعىستاعى اعايىن سول جەردە وتىرعان باۋىرىن ۋايىمداپ, دەمى دىرىلدەپ وتىرادى. مەملەكەت نەمەسە وبلىس بيۋدجەتتەرى, جەكەلەگەن اۋقاتتى اعايىندار تاراپىنان بەرىلىپ جاتقان كومەك سول ەرەكشەلىگىمىزدەن تۋىنداپ جاتىر. بىراق كومەك مەملەكەت نەمەسە جەكەلەگەن بيزنەس وكىلدەرىمەن شەكتەلىپ قالماۋعا ءتيىس. مەملەكەت كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورتاق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن كومەكتىڭ تەتىكتەرىن رەتتەدى. تاجىريبە جينادى. بۇل جاعىنان مەملەكەتكە سىن ايتۋعا بولمايدى».
مارات توقاشباەۆ ارىستاعى جاعدايعا قاتىستى ءبىراز شارۋالاردى اتقارۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى. «باسىلىم بەتتەرىندە «ارىس قيراپ قالدى» دەگەن جەلسوزدەر ايتىلىپ جاتىر. بۇزىلعان ەسىك-تەرەزەنى جوندەۋ اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. جارىلىستىڭ نەدەن بولعانىن, ناقتى سەبەبىن بىلمەيمىن. بۇل جاعداي الداعى ۋاقىتتا قايتالانباۋى ءۇشىن كوميسسيا دۇرىستاپ تەكسەرۋى كەرەك. قانداي قاتەلىك كەتىپ وتىر؟ مۇمكىن جاس وتباسىلاردى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنا كوشىپ بارۋىنا كەڭەس بەرگەن دە دۇرىس شىعار. ۇكىمەت ساقتاندىرۋ نارىعىنا شىنداپ كوڭىل بولە باستادى. بۇل ءبىزدىڭ نارىق زاڭدىلىعىنا بەيىمدەلە باستاعانىمىزدى بىلدىرەدى. بىراق مەملەكەت الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە وزگەرىس ەنگىزسە دە, حالىقتىڭ مەنتاليتەتىنە ىقپال ەتە المايتىنىنا سەنەمىن», دەيدى ول.
ويىن ءتارتىبىن وزگەرتۋ كەرەك
ساقتاندىرۋ نارىعىنداعى ويىن ءتارتىبىن وزگەرتپەسەك, ولار مەگاپوليستەردەگى ءىرى نىسانداردى عانا ساقتاندىرۋمەن اينالىسىپ, اۋىلعا بەتتەمەي قويادى. مارات توقاشباەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, «اۋىل – ساقتاندىرۋ نارىعى ءۇشىن تارتىمسىز» دەگەن قاتىپ قالعان كوزقاراستى وزگەرتەتىن كەز كەلدى. مۇمكىن تەك ءىرى ويىنشىلار عانا ەمەس, كۆازيسەكتورداعى قارجى ينستيتۋتتارى ءتارىزدى ۇساق ويىنشىلاردىڭ دا ىشكى نارىقتا جۇمىس ءىستەۋىنە جاعداي جاساعان دۇرىس شىعار.
«مۇنداي توتەننەن كەلگەن اپاتتار كەزىندە مەملەكەتتىڭ كومەگى اشتان ءولتىرمەيدى. بىراق قارىن دا تويعىزبايدى. اۋىلداعى باۋىرلار قۇنى 10-30 مىڭ اقش دوللارى تۇراتىن تۇرعىن ۇيلەرىن, دۇنيە-م ۇلىكتەرىن ساقتاندىرعانى دۇرىس. بۇل اۋىلداستارعا ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ ءمۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قيىن ساتتەردە حالىققا كومەكتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى كوپتىك ەتپەيدى», دەيدى مارات توقاشباەۆ.
ساراپشىلار 2000-جىلداردىڭ باس كەزىندە ساقتاندىرۋ نورمالارىنىڭ مەحانيزمدەرى مۇلدە دۇرىس بولماعانىن, سونىڭ سالدارىنان بۇل سەكتوردا نەگىزىنەن تاجىريبەسى جوق ۇيىمدار جۇمىس ىستەگەنىن ايتادى. 1994-2018 جىلدار اراسىندا ولاردىڭ سانى 900-گە دەيىن كوبەيىپ, «اتى بار, زاتى جوق» ۇيىمداردىڭ قاتارىن تولىقتىردى. نارىق ءوزى ىرىكتەگەن بۇل سەكتوردا قازىر 32 ۇيىم عانا قالدى.
زاڭگەر تيمۋر نازحانوۆ بۇل رەتتە ءبىزدى شەتەلمەن سالىستىرۋعا مۇلدە كەلمەيتىنىن, ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي ەكەنىن ايتادى. دامىعان ەلدەردە حالىق ءۇيىن, كولىگىن تۇرماق, ءتىپتى يت-مىسىعىنا دەيىن ساقتاندىرادى. ويتكەنى ولاردىڭ ۇيىمدارى الەۋەتتى, كاپيتالى قوماقتى, قورلارىندا ميللياردتاعان قارجى جاتىر. «شەتەلدەگى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ قۇقىقتىق بازاسى وتە كۇشتى دامىعان. ادۆوكات جالداعان كليەنت ءبىرىنشى كەزەكتە ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرادى. ەگەر قورعاۋشىنىڭ تاكتيكاسى دۇرىس بولماي شىقسا, سول ارقىلى اقشاسىن قايتىپ ءوندىرىپ الۋعا قۇقىلى. دۇنيە-م ۇلىك يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ كەلىسىم-شارتىنىڭ بارلىق تەتىكتەرى ەكى جاققا دا ۇتىمدى», دەيدى تيمۋر نازحانوۆ.
ال جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساقتاندىرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, بۇل بىزگە قاجەت. قازىر وعان ۇلكەن دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر.
ءىرى كومپانيالار قالۋعا ءتيىس
بۇل بىزگە جاڭالىق ەمەس. سەبەبى حالىقتىڭ ءومىرىن, تۇرمىسىن ساقتاندىرۋعا دەگەن ىقىلاسى نارىقتىڭ كوڭىلىن كونشىتپەيدى. قازاقستاننىڭ ءاربىر تۇرعىنىنىڭ جەكە باسىن, تۇرمىسىن ساقتاندىرۋعا جۇمساعان شىعىنى 62 اقش دوللارى. باتىس ەلدەرىندە بۇل 3500-4000 اقش دوللارى بولسا, رەسەيدە 162 دوللار. سول سەبەپتى ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت نارىقتاعى ويىنشىلاردى وڭتايلاندىرىپ, ءىرى وندىرىستىك-قارجىلىق توپتارعا اينالدىرىپ, تەك ىرىلەرىن عانا اينالىمعا جىبەرۋگە نيەتتەنىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بىزگە قازىرگى قاپتاعان كومپانيالار كوپتىك ەتەدى. 15-16-سى قالسا دا جەتەدى ەكەن.
قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى ەرلان بورىباەۆ ساقتاندىرۋ نارىعىن قولدان باسقارۋعا بولمايتىنىن ايتادى. الەمدىك تاجىريبەدە بۇگىن بانكروتقا ۇشىراعان كومپانيا كۇنى ەرتەڭ الپاۋىت كومپانياعا اينالۋى ابدەن ءمۇمكىن ەكەنىن ايتادى ول. ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ مىندەتى ولاردىڭ جۇمىسىنا ارالاسپاي, تەك سىرتتان باقىلاۋمەن شەكتەلۋى ءتيىس. «قازىر شامامەن 32 كومپانيا بار. ارالارىندا ليتسەنزياسىنان ايرىلىپ قالعاندارى دا كەزدەسەدى. ساقتاندىرۋ نارىعىندا تاجىريبەسى بار كومپانيالاردىڭ مۇمكىندىگىن اۋىلدىڭ ءمۇمكىندىگىنە بەيىمدەۋ كەرەك. مىسالى, اۋىلداعى تۇرعىن ءۇيدىڭ ورتاشا باعاسى – 10-15 مىڭ اقش دوللارى دەيىك. قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا 35 شارشى مەتردى قۇرايتىن تۇرعىن ۇيلەردى ساقتاندىرۋعا بولادى», دەيدى ەرلان بورىباەۆ. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل فاكتور اۋىلدىڭ قارجى-ساقتاندىرۋ نارىعىمەن ينتەگراتسيالانۋىن تەزدەتەدى. ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ الەۋمەتتىك سەكتور بويىنشا مەملەكەتتىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىگى بار.
الماتى