ءتيىستى سالانىڭ ساراپشىسى رەتىندە, مەن ق.توقاەۆ ايتقان ون باعىتتىڭ ىشىندەگى جەتىنشىسىنە – «وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ جاڭا باعدارىنا» توقتالعىم كەلەدى. وسى باسىمدىق اياسىنداعى شارالار قالاي جۇرگىزىلمەك؟
مەنىڭشە, وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ جاڭا باعدارىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ايماقتاردىڭ ناقتى ارتىقشىلىقتارىن, باسەكەگە قابىلەتتى تۇستارىن كوتەرە وتىرىپ, تۇتاس ەلدەگى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋگە كوڭىل بولىنەدى. ال ايماقتاردى دامىتۋداعى باسىمدىق – ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, ۋربانيزاتسيانى دامىتۋ, بايلانىستى نىعايتۋ, بازالىق تۇرمىس ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ.
قالالىق اگلومەراتسيانى دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە الماتى, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت, اقتوبە سىندى قالالارمەن اگلومەراتسيا شارالارى جالعاسقانى ءجون. بۇل قانداي شارالار؟ اتالعان جۇمىستار يننوۆاتسيالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ءىرى قالالاردىڭ ۇلتتىق جانە جاھاندىق اۋقىمداعى تولىققاندى ەكونوميكالىق ءوسىم ورتالىقتارىنا اينالۋىنا, تۇرمىس ساپاسىنىڭ ولشەمدەرىنىڭ كۇشەيۋىنە كومەكتەسەتىن بولۋى كەرەك. ينجەنەرلىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ دا ەرەكشە نازاردا بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا الەمدە قالالاردىڭ ءرولى مەن ىقپالى كۇشەيىپ كەلەدى. مەگاپوليستەر ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ درايۆەرىنە اينالۋدا. سونى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز دە ەلىمىزدە ءبىرنەشە الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى قالالاردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتۋىمىز كەرەك. بۇل قالالار ەلىمىزدىڭ نارىعىنا كىرەتىن قاقپانىڭ ءرولىن اتقارادى, الەمدىك قوسىمشا قۇن تىزبەگىمەن ينتەگراتسيالانۋعا ىقپالىن تيگىزەدى.
ۋرباندالۋدى دامىتۋعا وبلىس ورتالىقتارى ۇلكەن ۇلەس قوسادى. مەنىڭ ويىمشا, تاياۋ ونجىلدىقتا وبلىس ورتالىقتارىن دامىتۋعا باسا كوڭىل بولىنەدى. مەملەكەتتىك شارالار الەۋمەتتىك ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, باسپانا قۇرىلىسىنا باعىتتالادى. سەبەبى, وبلىس ورتالىقتارى ءوز وڭىرلەرىندەگى تولىققاندى «ءوسىم نۇكتەسى» بولۋى كەرەك.
مونو جانە شاعىن قالالار ماسەلەسى دە ەرەكشە ماڭىزدى. بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ جالپى سانى – 61. بۇل قالالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءىرى قازبا بايلىقتارى تابىلعان كەن ورىندارىنىڭ جانىنان جوسپارلى ەكونوميكانىڭ كەزىندە سالىنعان. قازىرگى تاڭدا ولار ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتسىزدىگىنە, جۇمىس ورىندارىنىڭ ازدىعىنا, حالىقتىڭ كوشىپ كەتۋىنە بايلانىستى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك پروبلەمالارعا ۇشىراپ وتىر. مونو جانە شاعىن قالالارعا قاتىستى مەملەكەتتىڭ ەندىگى جاڭا ساياساتى ولاردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ءجۇزەگە اسىرۋعا نەگىزدەلەتىن بولادى. مەنىڭشە, ولاردى دامىتۋدىڭ جاڭا جولدارى جاسالادى. ول قانداي جول دەسەك, ءار تيپتەگى قالاعا ءارتۇرلى تۇرعىدا كەلۋ دەر ەدىم. ارينە, ءىرى قالالاردىڭ ىقپالى بار ايماقتاردا ورنالاسقان شاعىن قالالاردىڭ دا ءمۇمكىندىگى مولىراق, ولار سول ءىرى قالاعا قىزمەت كورسەتۋمەن اينالىسادى. ءىرى كولىك ءدالىزدەرىنىڭ بويىندا, شەكارا سىزىعىنا جاقىن ورنالاسقان قالالاردىڭ دا دامۋ مۇمكىندىگى كوبىرەك بولادى. جالپى العاندا, مونو جانە شاعىن قالالاردى دامىتۋ ولاردىڭ ەكونوميكاسىنا ورايلاستىرۋ, گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋ, بولاشاعى بار پايدالى قازبالار كەنىشتەرىن انىقتاۋ سياقتى باعىتتار بويىنشا جۇرگىزىلەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اۋىل-ايماقتى دامىتۋعا وتە قوماقتى ينۆەستيتسيا سالىنادى. اۋىز سۋ تارتۋ, اۆتوكولىك جولدارىن جوندەۋ جانە سالۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ, اۋىلدا جاڭا وندىرىستەردى جولعا قويۋ سىندى جۇمىستارعا ۇلكەن كۇش جۇمسالادى. لايىقتى تۇرمىس ساپاسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اۋىلدىق جەرلەردە تۇرمىس ساپاسىنىڭ ستاندارتتارى وسىعان دەيىن جاسالعان.
قازىرگى تاڭدا «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى جوبا اياسىندا 1,8 مىڭنان استام اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى كەشەندى دامىتۋ جوباسى قولعا الىنىپ وتىر. وسى باعىتتا الەۋمەتتىك, ينجەنەرلىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمدارى تولىعىمەن جاڭعىرتىلادى. جاڭا وندىرىستەر مەن جۇمىس ورىندارى اشىلادى. بۇل ەلدى مەكەندەردىڭ دامۋى 6 ميلليون ادامنىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن جاقسارتۋعا اسەر ەتەدى.
نۇربولات قۇرمەت ۇلى,
«ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق وڭىرلىك زەرتتەۋلەر ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى