دۇبىرگە تولى دۇنيە

جۇما, 17 مامىر 2013 1:21

ۇلىبريتانيا ەۋرووداقتان كەتە الا ما؟

دۇيسەنبى كۇنى ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەرون ۆاشينگتوندا اقش پرەزيدەنتى باراك وبامامەن بىرگە وتكىزگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءوز ەلىنىڭ ەۋرووداق قۇرامىنان شىعۋى جونىندەگى ماسەلەنى قوزعاپ, جۇرت نازارىن اۋداردى.

جۇما, 17 مامىر 2013 1:21

ۇلىبريتانيا ەۋرووداقتان كەتە الا ما؟

دۇيسەنبى كۇنى ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەرون ۆاشينگتوندا اقش پرەزيدەنتى باراك وبامامەن بىرگە وتكىزگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءوز ەلىنىڭ ەۋرووداق قۇرامىنان شىعۋى جونىندەگى ماسەلەنى قوزعاپ, جۇرت نازارىن اۋداردى.

بۇعان, ارينە, ەڭ الدىمەن ەۋرووداققا قارسىلار ايرىقشا ءمان بەرگەنى ءسوزسىز. سول وداققا كىرمەككە قۇمار ەلدەر كوپ, كوپشىلىگىنىڭ وعان قولى جەتپەي ءجۇر. سولارعا ساۋساعىن نۇسقاپ, «وۋ, قاراساڭدارشى, سول وداققا نەسىنە قىزىعاسىڭدار, ونىڭ بەلدى مۇشەسى ۇلىبريتانيانىڭ ءوزى ودان كەتكىسى بار», دەپ قۋانعانداي كوڭىل ءبىلدىردى.

راسىندا دا ەۋروپا ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە ەۋرووداققا مۇشە ەلدەر دە بار, سوڭعى كەزدەردە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا ۇشىرادى. ءبىراز جۇرت سوعان ەۋرو­­وداقتى كىنالىدەي سانايدى. ءتىپتى قارجىلىق قۇردىمعا كەتە جازداپ, سول ەۋرووداقتىڭ كومەگىمەن امان قالعان گرەكيا, يسپانيا, كيپر سياقتى ەلدەردىڭ جۇرتشىلىعى ەۋرووداقتى كىنالاۋعا قۇمار. راس, ەۋرووداق بۇل ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرىنەن قاتاڭ ەكونوميكالىق ۇنەم ءتارتىبىن ورنىقتىرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل تالاپ سول ەلدەردەگى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايلارعا اسەر ەتەدى: ايلىق ازايىپ, سالىق كوبەيەدى. سودان دا نارازى جۇرتشىلىق كىنانى قامقورشىلاردان كورەدى.

ءدال ۇلىبريتانيانىڭ ءوزى سول ەۋرووداقتان زارداپ تا شەگىپ وتىر­عان جوق. اتاپ ايتار ءبىر جاي: سول وداقتىڭ جەتەكشى ەلى رەتىندە وسىناۋ ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ قازىرگى كەزدە موينىنا ارتىلعان اۋىرتپالىقتى كوتەرۋدە وعان ايتارلىقتاي سالماق تۇسەدى. سونى اۋىرسىناتىنى بار. اركىم ءوز كۇنىن ءوزى كورسىن دەگەن پىكىرگە جىعىلىپ, بۇل وداقتىڭ جارعىسىن دا, جۇمىس ءتارتىبىن دە رەفورمالاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. اعىلشىن پرەمەر-ءمينيسترى ءوزىنىڭ بۇل پىكىرىن وسىدان ءبىر اي بۇرىن گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ وتباسىلىق قوناعى بولعان كەزدەگى اڭگىمەسىندە دە ايتقان, بۇل وداق ءبىرشاما يكەمدى بولسىن, بارلىق ەلدى بريۋسسەل ءبىر شىبىقپەن ايداماسىن, ءار ەل ءوز مۇددەسىنە ساي ارەكەت جاساسىن دەگەن.

گەرمانيا كانتسلەرى سوندا اعىل­شىندىق ارىپتەسىنىڭ پىكىرىن تولىعىمەن قابىلداي قويدى دەۋ قيىن. وداق بولعان سوڭ, جارعى ورتاق بولۋعا, ول باسقالارعا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋگە ءتيىس, ونىڭ مۇشەلەرى وزىنە مىندەت تە قابىلداۋعا ءتيىس. قارجىلىق كۇيزەلىسكە ۇشىراعان ەلدەرگە ەو ۇلكەن قارجىلىق كومەك كورسەتتى. سول قارجىنى بۇل ەلدەر ءوز جىرتىعىن جاماۋعا جۇمساماي, ىسىراپقا جۇمسار بولسا, ول بۇكىل وداقتى جار­عا سۇيرەيدى. مۇنى باراك وباما دا ەسكەرتتى. سول بىرىككەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا اقش پرەزيدەنتى انگليانى بۇل وداقتان شىعۋدى ءسوز ەتۋدەن بۇرىن ەۋرووداقتا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا, شارالارعا, دۇرىس باعا بەرۋگە شاقىردى.

ارينە, قانداي نارسەنى دە جاق­سارتا تۇسۋگە بولادى. بۇل جونىندە ىزدەنىس تە قاجەت. سول ەۋرووداقتى جەتىلدىرە ءتۇسۋ, رەفورمالاۋ جونىندە دە اڭگىمە از ايتىلمايدى. ءجون دەرسىڭ. الدا سولاي دا بولار. بىراق, وسىعان قاراماستان, ول تالايلاردىڭ كوكسەگەنى. جۇرتتىڭ وعان كىرگىسى كەلەدى جانە ول نەگىزسىز دە ەمەس. مۇندا ەلدەردىڭ, مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق كىرىگۋىنىڭ, ءبىر-ءبى­رىنە قولداۋ كورسەتۋىنىڭ, ورتاق ماسە­لەنى شەشۋدىڭ يگىلىكتى تاجىريبەسى قالىپتاسقان.

سوندا ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ بۇل ۇيىمنان شىعا قويۋى جونىندە ماسەلە قوزعاپ, الا-شاپقىن بولۋى قالاي؟ شىنىمەن-اق ولار ەو-دان شىقسا, جاعدايلارى جاقسارا قويا ما؟ ەۋروپادان, اقش-تان وقشاۋلانىپ, ۇلىبريتانيا وپا تابا ما؟ بۇل ەل بۇكىل ەۋروپامەن بار­لىق جاعىنان كىرىگىپ, ۇشتاسىپ كەتكەن. ونى بۇزعاننان تابارى شامالى.

سوندا دەۆيد كەمەروننىڭ مۇنىسى قالاي؟ ەكى جىلدان كەيىن بۇل ەلدە پارلامەنتتىك سايلاۋ وتەدى. سوعان دايىندىق قازىردەن باستالىپ وتىر. كونسەرۆاتورلىق پارتيانىڭ وتكەن سايلاۋداعى ءبىر ۇرانى ەو-دان شىعۋ بولعان. جالپى, حالىققا باسقاعا ەسەمىز كەتىپ جاتىر, بارلىق نارسە وزىمىزگە قالسىن دەگەن ءسوز ۇنايدى. كەمەرون دا سول ءسوزدى ايتىپ وتىر. بۇل كەيىن ۇمىتىلۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى, ەۋرووداقتان شىعۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم وتە قالعاندا, ول 2017 جىلعا جوسپارلانعان. وعان دەيىن كىم بار, كىم جوق.

پريدنەستروۆە ءتۇيىنىن شەشۋ قيىن

كەشەگى كسرو-دان قالعان قيىن مۇرانىڭ ءبىرى – پريدنەستروۆە. جيىرما جىلدان بەرى ءتۇيىنى شەشىلمەي كەلە جاتىر. قانشاما كەلىسسوزدەرگە ارقاۋ بولدى, ءبارى دە ناتيجەسىز. جاقىندا تاعى دا كەلىسسوز وتپەك, بىراق ونىڭ دا ناتيجەلى بولاتىنى كۇماندى.

پريدنەستروۆە – مولدوۆانىڭ ءبىر بولىگى. بىراق كەشەگى كسرو كۇيرەگەن زاماندا سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىمەن مولدوۆادان ءبولىنىپ, ءوزىن پريدنەستروۆە مولداۆيا رەسپۋبليكاسى دەپ جاريالادى. بىراق ونى ەشكىم مەملەكەت دەپ تانىعان جوق. بۇل ءوزى پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر تاريحىنداعى قارا سۇيەلدەي داۋ-شارلىق سۋبەكتىگە اينالدى. ونىڭ باستى سەبەبى, ماسكەۋگە بارىپ تىرەلەدى. ەگەر ماسكەۋ ارالاسپاعاندا, بۇل ماسەلە جالپى تۋىنداماۋى دا مۇمكىن ەدى. اڭگىمە مىنادا. كەشەگى كسرو ميليتاريستىك مەملەكەت ەدى, قارۋى, اسكەرى كوپ بولاتىن. جانە ونى ۇلكەن يمپەريانىڭ بارلىق جەرىنە ورنالاستىردى. ءبىر ارميا ەلدىڭ باتىسىندا, مولداۆيا جەرىندە, ناقتىراق ايتقاندا, پريدنەستروۆەدە ەدى. وداقتاس رەس­پۋبليكالار ءوز تاۋەلسىزدىگىن الىپ جاتقاندا, كسرو-نىڭ قارۋلى كۇشىنە مۇراگەر بولعان رەسەي 14-ءشى ارميا ورنالاسقان پريدنەستروۆەنى مولداۆياعا قيعىسى كەلمەي, وسىنداعى سەپاراتيستەرگە بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ, تانىلماعان رەس­پۋبليكا پايدا بولدى. كەيىن الەم جۇرتشىلىعىنىڭ قىسىم-تالابىنا وراي ارمياسىن اكەتكەنىمەن, رەسەي وزدەرىنىڭ «بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرىن» قالدىردى.

ماسكەۋدىڭ مۇنداي ارەكەتكە بارۋىنا ولاردىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان باسقانىڭ جەرىنە دەگەن يمپەريالىق اشكوزدىگى سەبەپ بولعانى انىق. وعان جەلەۋ دە تابىلعان. مۇنداعى حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى ورىس, ۇشتەن ءبىرى ۋكراين جانە ۇشتەن ءبىرى مولداۆان ەدى. ءوز قانداستارى – ورىستاردى باسقا مەملەكەتتىڭ قىسپاعىنا قالدىرمايمىز دەگەن ءۋاج ايتىلدى. سەپاراتيستەر وسىنداعى اسكەرگە ارقا سۇيەدى.

رەسمي تۇردە حالىقارالىق انىقتامالاردا ول مولدوۆانىڭ قۇرامىندا دەلىنگەنىمەن, تيراسپول كيشينەۆكە باعىنبايدى. ءوز پارلامەنتى, ءوز ۇكىمەتى, ءوز پرەزيدەنتى بار. قالاسا, ءتىپتى مولدوۆانىڭ پرەزيدەنتىن دە «ءوز جەرىنە» كىرگىزبەيدى. بىردە سولاي دا بولعان. بىراق سولاي بولسا دا, ونى مەملەكەت دەپ تانىعان ەشكىم جوق. بۇعان ماسكەۋ كۇيىنەدى.

كەزىندە قازاقستان ەقىۇ-عا توراعا بولعان كەزىندە بۇل ءتۇيىندى شەشۋگە ارەكەت جاساعانى بار. بىراق ودان ناتيجە شىقپادى. ونىڭ جولى تابىلمادى. تابىلماعاندا, ماسكەۋدى ارقالانعان پريدنەستروۆە مولدوۆاعا قوسىلعىسى جوق. كۇش قولدانۋ, ارينە, جول ەمەس. وعان ەشكىم بارمايدى.

ەندىگى جول قايسى دەگەندە دە, ءدال قازىر جۇرتتىڭ ناقتى ايتارى جوق. سودان دا الداعى كەلىسسوز راۋندىنا قاتىساتىن رەسەي, اقش, ەو, مولدوۆا جانە پريدنەستروۆە, سونداي-اق ەقىۇ توراعاسى (قازىر ۋكراينا) قانداي باعىتتا ارەكەت جاسايتىنى بەلگىسىز. بىراق ءبىراز ەلدىڭ مۇددەلەرى ايقىن. بولاشاقتا مولدوۆانىڭ جەكە ءوزى نەمەسە رۋمىنيامەن بىرىگىپ ەۋرووداققا كىرۋ جوسپارى بار. وندا وعان پريدنەستروۆە ەرمەيدى. سوندا ول كىممەن قالادى؟ الىستا جاتقان رەسەيگە قوسىلۋ قيىن, بىراق ونىڭ سىرتتاعى (كالينينگراد وبلىسى سياقتى) انكلاۆىنا اينالۋى مۇمكىن. بۇل – رەسەيدىڭ ارمانى. ايتپەسە, اۆتونوميا بولىپ ۋكرايناعا قوسىلۋ مۇمكىندىگى بار. سوڭعى كەزدە بۇل دا ءبىراز اڭگىمە بولىپ ءجۇر. ايتەۋىر كوپ ادام پريدنەستروۆەنىڭ مولدوۆا قۇرامىندا قالاتىنىنا كۇمانمەن قارايدى.

ماماديار جاقىپ,

«ەگەمەن قازاقستان».