جازىقسىز جاپا شەككەن ايەلدىڭ شىندىق ءۇشىن شىرىلداعان جان داۋىسى ءالى بايىز تابار ەمەس

تەرگەۋشىنىڭ تالكەگى

نۇرجامال نۇرعاليەۆانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جاعالاپ, تابان توزدىرعانىنا ءۇشىنشى جىلعا اينالىپ بارادى. ويتكەنى ادام تاعدىرى بەزبەنگە تۇسەتىن ەكىۇداي ساتتە ماسەلەنىڭ بىرجاقتى باعالانۋى سالدارىنان ەش جازىعى جوق ول قىلمىسكەر ساناتىنا قوسىلىپ كەتە بارعان. جاپ-جاقسى قىزمەتىنەن ايرىلىپ, جىپ-جىلى ورنىن سۋىتىپ, سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان وتباسى ويران ەتىلىپ, باسقا جاققا امالسىز كوشۋگە ماجبۇرلەگەنىن, مىسقالداپ جيناعان ابىروي-بەدەلىنىڭ شومىشتەپ توگىلگەنىن ويلاسا, كەۋدەسىن اششى وكسىك قىسىپ, جانارى جاسقا تولادى. ادىلدىك ىزدەپ ساندالىپ, جانىن قويارعا جەر تاپپاعان ونىڭ وڭمەنىنە پىشاقتاي, جۇرەگىنە تىكەن­دەي قادالاتىنى – نامىسىن اياققا تاپ­تاپ, اۋىل-ايماققا ماسقارا ەت­كە­نى. شىرعالاڭعا تولى شىتىرمان وقيعالاردىڭ باستى كەيىپكەرىنە اينا­لامىن دەۋ ءوڭى تۇگىلى تۇسىنە ەنبەگەن ءتارىزدى. جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆكا كەنتىندەگى «اينا­گۇل» بالاباقشاسىنا 2014 جىل­دان جەتەكشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان ونى قايىرشىعا سادا­قا ەتىپ بەرگەندەي ەتىپ ءبولى­نە­تىن قاراجاتتىڭ مەكەمەنى اعىم­دىق جوندەۋدەن وتكىزبەك تۇگىلى جىرتىعىن دا جاماۋعا جەت­پەي­تى­نى قايران قالدىراتىن. ونىڭ ءوزىن جىلاپ-سىقتاپ, بۇلداپ بەرەتىن. عيماراتتىڭ اڭعال-ساڭ­عال ىشكى-سىرتقى جۇتاڭ كەيپى ءتىپتى قوراش كورىنەتىن. تى­عى­رىق­تان شىعۋدىڭ جولىن شارق ۇرىپ ىزدەپ, وقۋ بولىمىنە قانشا بارسا دا, تاۋى جىعىلىپ, تاۋانى شاعىلىپ قايتاتىن. «ءۇمىتسىز شايتان» دەگەن, سوندا دا 1,5 ميلليون تەڭگە مولشەرىندە شىعىن ەسەبىن جاساپ, قالدىرىپ كەتكەن. كەيىن ەستۋىنشە, قازىنانىڭ تاپشى­لى­عىن جەلەۋ ەتكەن ءماسليحات دە­پۋتاتتارى ونىڭ ۇسىنىسىن قابىل­داماي تاستاعان. ءسويتىپ ءجۇر­گەندە ا.ۋاتاەۆ دەگەن وت جا­عۋشى باسقا جاققا كوشەتىن بول­ىپ, بۇعان ءبىر وي كەلگەن. وعان ءمان-جايدى تاپتىشتەپ ءتۇسىن­دىرىپ, جۇمىستان شىعۋ تۋرا­لى ءوتىنىش جازباۋىن وتىنگەن. ەرىك­تى كەلىسىمىن العاننان كەيىن شارۋا­شىلىق مەڭگەرۋشىسى ر.اپ­پا­قو­ۆاعا ونىڭ اي سايىنعى ەڭبەكاقىسىن ءبىر تيىنىن دا شاشاۋ شىعارماستان رەت-رەتى­مەن بالاباقشانىڭ ءبىرىنشى ك­ە­­زەك­تەگى مۇقتاجدىقتارىنا جۇ­م­ساپ وتىرۋدى نىعىرلاپ تاپ­­سىرعان. ءسوز اراسىندا سان مارتە تەكسەرىستەر بارىسىندا اپ­پاقوۆاعا ەشقانداي كىنارات تاعىل­ماعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ول ءوز مىندەتىن بارىنشا ادال اتقارىپ, ساتىپ الىنعان زات­تار­دىڭ قايدا جۇمسالعانىنا دەيىن ارنايى جۋرنالعا تىركەپ, ءتۇبىر­تەك­تەرىنە دەيىن ساقتاپ قويعان. 

ال سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەس ۇلتتىق بيۋروسى وب­لىس­تىق دەپارتامەنتىنىڭ تەر­­­گەۋشىسى سەردا­لينوۆ بولسا ن.نۇرعاليەۆانىڭ ارە­كە­تىن قىل­مىسقا جاتقىزىپ, 294 مىڭ 44 تەڭگە مەملەكەت قاراجاتىن جىم­قىردى دەگەن اۋىر ايىپ تاق­قان. مەن تەرگەۋشىنىڭ كىناڭدى مويىنداپ, اقشانى قايتارساڭ قىل­مىستىق ءىس قوزعالمايدى دە­گەن سوزدەرىنە يمانداي سە­نىپ قالدىم. سويتسە, ونىسى الدار­قاتۋ ەكەنىن ايىپتاۋ قورى­تىن­دىسىمەن تانىسقاندا ءبىر-اق ءبىل­دىم. قارجىلىق قۇجاتتار بويىنشا ەشقانداي ساراپتاما جاسال­ماعان. قارجىنىڭ قايدا جۇم­­سال­عانى جايلى ناقتى دايەك­تەر ىسكە تىركەلمەگەن. ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا, لاۋازىمدىق وكىلەتتىگىن اسىرا پايدالانىپ, قىز­مەت­تىك كوزبوياۋشىلىققا باردى دەگەن بىرىڭعاي قارالاۋ ماقساتىن ۇستا­نىپ, قولدان «قىلمىسكەر اتان­دىر­عانى» جانىنا قاتتى باتتى. سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇمىستارى بۇر­مالانعانى تۋرالى سوتقا شاعىم­دا­نۋىنا, شىعىندانىپ ادۆوكات جال­­داۋىنا, كوپ كۇن­دەر­دى ۇيقىسىز ءوت­كە­رۋ­­گە تۋرا كەلدى. 

تەرگەۋشىنىڭ الداپ سوققان ايلاسىمەن, وتباسى ءومىرىن مۇلدەم باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرگەن تالكەگىمەن اقىرىنا دەيىن كۇ­رە­سۋگە بەل بۋعان ول الدىندا ءجۇي­كەنى جۇقارتاتىن قانشاما بەينەتتىڭ كۇتىپ تۇرعانىن بىلگەن جوق.

ءۇمىتتى ۇزگەن ۇكىم

«حاتشى قىزدىڭ «سوت كەلە جاتىر! تۇرىڭىزدار!» دەگەن قاتقىل داۋىسىنان ۇيقىدان بەي­مەزگىل ويانعانداي سەلك ەتتىم. سوتقا ءبىرىنشى رەت كەلىپ وتىر­عان­دىقتان با, وكپەم اۋزىما تىعىلىپ, ۇيالعانىمنان قارا جەردىڭ تەسىگىنە كىرىپ كەتەتىندەي اۋىر كۇي كەشتىم. قارا قىلدى قاق جارىپ, شىندىقتىڭ شىرايىن شاربولاتتاي شىر اينالدىرادى دەگەن سۋديا تەرگەۋشىنىڭ قولدان قۇراستىرعان «ستسەناريى» جەتەگىندە كەتىپ, ۇكىلى ءۇمىتتى ۇزەتىندەي ۇكىم شىعارعاندا توبەمنەن سۋىق سۋ قۇيىپ جىبەر­گەن­دەي بولدى. «مەنىڭ مۇڭ-زارىمدى تىڭدار ادامنىڭ قال­ماعانى ما؟» دەپ كۇبىرلەي بەرىپ­پىن. شاراسىزدىقتان جامان قورلاندىم», دەدى بىزگە نەبىر تەپەرىشتى باسىنان كەشىرگەن نۇرجامال اڭگىمەنى ارىدەن ءوربىتىپ.

وبالى نە كەرەك, سوتتا وقۋ ءبولى­مىنىڭ بۋحگالتەرى يرينا باتى­رەۆا 2014-2015 جىلدارى قارجى كەڭسە زاتتارى مەن كىر جۋ ۇنتاقتارىنا عانا قاراستىرىلعانىن, لينولەۋم الۋعا – 139 مىڭ, قازاندىققا – 833 مىڭ, مۇرجا ورناتۋعا – 981 مىڭ, لوگوپەد پەن وت جاعۋشى شتاتتىق بىرلىكتەرىنە 294 مىڭ تەڭگە سۇراعان ءوتىنىشى كەرى قايتارىلعانىن ايتقان. باسقا كۋالەر دە ءبىراز شىندىقتى جايىپ سالعان. الايدا جامبىل اۋداندىق سوتى  (19.02.2016.) ولاردىڭ بىردە-ءبىرىن ەسكەرمەگەن. كۇدىكتى لاۋازىمىن اسىرا پايدالانىپ, جالعان قۇجات جاسادى, مەملەكەت مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىردى, ۇجىمنىڭ قالىپتى جۇمىس ىرعاعىن بۇزدى دەگەن سەكىلدى نەبىر ايىپتاۋلاردى تىزبەلەپ, 1.010.820 تەڭگە ايىپپۇل تولەۋگە مىندەتتەگەن. مەملەكەتتىك قىزمەتتەن ءومىر بويى شەتتەتكەن. وبلىستىق سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القاسى (18.05.2016.) قارسى تاراپتىڭ اپەللياتسيالىق شاعىمىن قاناعاتتاندىرماي ۇكىمدى وزگەرىسسىز قالدىرعان. جالعىز جالاقىعا كۇنەلتىپ وتىرعان نۇرجامال مۇنداي مول سومانى قاپەلىمدە قايدان تابا قويسىن؟ 2,5 ميلليون تەڭگەگە باعالاناتىن ءۇيىن 1,5 ميلليون تەڭگەگە ساتىپ, ايىپپۇلدى تولەۋ قادامىنا امالسىز بارعان. ال مورالدىق جانكۇيزەلىستى, كۇيىنىستى, بالا-شاعانىڭ قايعى-ۋايىمىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ ءتىپتى قيىن. اۋىلداستارىنىڭ «جەمقور», «ۇرى» دەگەن كوزتۇر­تكى­سىنە كۇيىك بولماۋ ءۇشىن وتبا­سى وبلىس ورتالىعىنا كوشىپ, ءتورت جان پاتەر جالداپ تۇرۋعا ءماجبۇر بولعان. 

«بوزتورعاي زورلىق كورىپ تۇرىم­تايدان, تايانىش تابا الماپ­تى قىر­دان-ويدان» دەمەكشى, جەرگىلىكتى جەردە ماڭدايى تاسقا تيگەن ءجابىر­لەنۋشى تاجىريبەلى ادۆوكات نۇر­با­قىت تەمەنوۆتىڭ كومە­گىمەن جوعارعى سوتقا ارىز­دا­نۋعا تاۋەكەل ەتكەن. 

داۋ ءتۇيىنى ءالى شەشىلەر ەمەس

قىلمىستىق ىستەر ءجونىن­دە­گى القا (15.08.2018.) ءىستى جان-جاقتى ساراپتاي كەلىپ, شاعىم­دا­نۋشىنى كىناسىز دەپ تاپقان. «ن.نۇرعاليەۆا جەكە باس ماق­سا­تىن كۇيتتەمەگەن. قاراجات بالا­باق­شا قاجەتتىلىكتەرىنە تولىق جۇمسالعان. ەڭبەك ۇجى­مى­نا ەشقانداي نۇقسان كەلمەگەن» دەلىنگەن قاۋلىدا. ونىڭ ءىس-ارەكەتىندە قىلمىستىق قۇرام­نىڭ بولماۋىنا بايلانىستى تومەنگى سوت ۇكىمدەرىنىڭ كۇشى جويىلىپ, بۇرىنعى قىزمەتىنە ورنالاستىرۋ, ماتەريالدىق, مورالدىق شىعىنداردى تولەۋ مىندەتتەلگەن. اقتاۋ ۇكىمى قولىنا تيگەن نۇرجامالدىڭ قۋانىشى قوينىنا سىيماي سالىپ ۇرىپ وقۋ بولىمىنە كەلگەنىمەن, تاعى دا ءبىراز اۋرە-سارساڭعا كەزىككەن. جۇمىسقا ورنالاسۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قابىلداماي, سوت ارقىلى شەشىلەدى دەگەن نەگىزسىز تالاپ قويعان. اۋداندىق سوت ماسەلەنىڭ ازاماتتىق سوت ءوندىرىسى ارقىلى قارا­لا­تىنىن العا تارتىپ, تالاپ ارىزىن قاناعات­تاندىرماعان. كەلىسىم كوميس­سياسى ارقىلى مامىلەگە كەلۋگە كەڭەس بەرگەن. ونداعىلار ءوندىرىلىپ الۋعا ءتيىس تولەمنەن باس تارتۋ تۋرالى قيسىنسىز ۇسىنىستار ايتقان. نە كەرەك, ەكى ارادا دوپشا قاقپاقىلعا ءتۇسىپ, وبلىستىق سوت ارقىلى عانا ادىلدىك سالتانات قۇرعان. مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, بۇرالاڭ-بۇلتاڭى كوپ قانشاما بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەرگە كەز بولعانى جاپا شەگۋشىنىڭ شارشاڭ­قى جۇزىنەن, مۇڭلى كوزىنەن انىق اڭعارىلادى. «شىندىق پەن وتىرىكتىڭ, ادىلدىك پەن الىمجەتتىكتىڭ اراسى ءبىر-اق قادام دەسە دە ءۇش جىل ىشىندە اتان تۇيەگە جۇك بولارلىق كورگەن قياناتىم مەن مەحناتىمدى ەسەپتەيتىن بولسام, جازىق­سىز جاندى كۇستانالاۋ وڭاي دا ال ونىڭ كىرشىكسىز قالى­بى­نا وزگە­لەردى قايتا سەندىرۋ, اقيقاتتىڭ اق-قاراسىن, اراجىگىن اجىراتۋ اششى ىشەكتەي سوزىلىپ كەتەتىنى نەلىكتەن؟» دەپ نالي, قاجي سويلەگەن ونىڭ سوزىنەن جۋىق ارادا داۋ ءتۇيىنىنىڭ تار­قا­تى­لا قويا­تىنىنا سەنىمىنىڭ ازدىعىن ۇقتىق. اتاپ ايتقاندا, 4,8 ميلليون ءمول­شە­رىندەگى جالاقى, تاعى باسقا تيەسىلى تولەماقىلاردان 600 مىڭ تەڭگە مورالدىق شىعىن عانا تولەنگەن. ماتەريالدىق شىعىنداردى وتەۋ قارجى مينيسترلىگىنە جۇكتەلگەن. (28.07.2018.) رەسپۋبليكالىق ۆەدوموست­ۆو­نىڭ شەشىمدى وزگەرتۋ تۋرالى تالاپ ارىزى قولداۋ تاپپاعان. ەندەشە سوت تالابى نەگە ورىندالماي وتىرعان دەگەن ساۋال ەرىكسىز تۋىنداپ, ماسەلەنىڭ جاي-جاپسارىن بىلمەك بولىپ جامبىل اۋداندىق سوت كەڭسەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ازامات جاڭابەرگەنوۆپەن سويلەس­كە­نى­مىز­دە تومەندەگىدەي جاۋاپ الدىق:

– ءيا, ن.نۇرعاليەۆا كەڭسە قىز­مەت­كەرلەرىنە قالعان قارا­جات ءالى تۇسپەي جاتقانىن ايتىپ, حابارلاسقان بولاتىن. وسى­عان بايلانىستى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە مىنالار انىقتالدى. وندىرىلۋگە ءتيىستى باستاپقى سوما مولشەرى تۇزەتىلىپ, قايتادان اۋداندىق سوتتىڭ قاۋلىسى شىققان. بار ماسەلە قاتە كەتكەن العاشقى اتقارۋ پاراعىن استاناداعى سوت ورىنداۋشىنىڭ كەرى قاي­تار­ماعانىنا, ونى تۇزە­تىل­مە­گەن كۇيى قارجى مينيسترلىگىنە وتكىزگەنىنە كەلىپ تىرەلەدى. نۇر­جامالدىڭ ەسكەرتۋىنەن كەيىن ىلە-شالا ەكىنشى اتقارۋ پاراعى مينيسترلىككە دە, سوت ورىن­داۋ­شى­عا دا قايتادان جولداندى. قاراجاتتىڭ قاشان تۇسەتىنىن بولجاپ ايتۋ قيىن, – دەدى ول كۇمىلجىپ. 

وتكەن جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە دايىن بولعان اتقارۋ پاراعى ءتيىستى ورىندارعا ۋاقتىلى جەت­پە­ۋىنە كىم جاۋاپ بەرەر ەكەن؟ بارىنەن دە بالاباقشاداعى كوزدەرى جاۋتاڭداعان سابيلەر­دىڭ ايانىشتى جايىن ويلاپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ قارە­كە­تىنە ۇمتىلعان نازىك جاندى جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيەنىڭ قۇربانىنا اينالدىرىپ, شالا قار­پىلعان كيىزگە ۇقساعان سىڭار­جاق شەشىمدەرىمەن ءبىر وتبا­سىنى قاڭعىتىپ, ءۇيسىز-كۇي­سىز قالدىرعان تەرگەۋشى مەن سۋديادان سۇراۋ بولا ما؟ ءادىل­دىك قالپىنا كەلتىرىلگەندەي كورىنگەنىمەن, تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپتى دەۋگە ءالى ەرتە.     سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى