–ماڭدايلى وزەنبايقىزى, «ەگەمەندەگى» جىلدار سىزگە نەسىمەن قىمبات؟
– «ەگەمەندە» ەڭبەك ەتكەن توعىز جىل مەنىڭ ءومىرىمنىڭ داۋىرگە تاتيتىن داۋرەنى دەر ەدىم. ەلىمىز ازاتتىق الىپ, تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ جاتقان, باردان جوق كوپ, دوستان سىنشى كوپ, كوڭىل جۇباتار ۇمىتتەن سىعىرايىپ اڭدىپ تۇرعان قاتەر كوپ سول ءبىر الماعايىپ زاماندا قازاقستانىمىزدىڭ تابانىنا كىرگەن شوڭگە ماڭدايىمىزعا كىرسىن دەپ, قالامىمىزدى قايراتىمىزعا جانىپ جۇمىس ىستەدىك. جالاقىسىن ايلاپ الماي اشىنعان, جۇمىسسىزدىقتان, ەرتەڭگى كۇننىڭ بەيمالىمدىگىنەن تورىققان, اشقۇرساقتىقتان اشۋشاڭ, ءتىپتى «مۇنداي بوستاندىعىڭنان قارنىم توق, ۋايىمىم جوق بوداندىعىم جاقسى ەدى عوي» دەپ ورەكپىگەن جۇرتپەن بەتپە-بەت كەلىپ, جوقتىڭ جىرتىعىن جاماپ, تىگىسىن جاتقىزا, كەيدە بيلىك ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىنبىز, اشۋ ايتقانعا باسۋ ايتىپ, قالام ۇشىنان ءۇمىت ساۋلەسىن جىلتىراتۋدان تايمايتىنبىز. ءبىز ءوزىمىزدى قايراتكەر سەزىنەتىنبىز, كەيبىر وڭىردە اكىمىن تانىمايتىن حالىق «ەگەمەننىڭ» ءتىلشىسىن تانيتىن. 1994 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ەلباسىنىڭ الماتىداعى جۇمىس كابينەتىندە گازەتتىڭ 75 جىلدىعىنا وراي «ەگەمەننىڭ» جۋرناليستەرىن قابىلداپ, ەلدەگى سول كەزدەگى احۋال مەن الداعى جوسپارلار تۋرالى ەمىن-ەركىن اڭگىمە ساباقتاي كەلە, «حالىقتىڭ ورتاسىندا جۇرگەن سىزدەردىڭ اقپاراتتىق قىزمەتتەرىڭىزدىڭ ساپاسىنا, بىلىكتىلىكتەرىڭىزگە كوپ نارسە بايلانىستى. جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇرت ءبىرىنشى كەزەكتە وبلىس, اۋدان, قالا اكىمدەرىن, ەكىنشىدەن, «ەگەمەننىڭ» ءتىلشىلەرىن جۇزبە-ءجۇز تانۋى ءتيىس» دەپ ءمىندەتتەگەنى ءبىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى سول دەڭگەيگە كوتەرۋىمىزگە قامشى بولدى. سول جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىزدىڭ جازاتىن تاقىرىبىمىزدىڭ مازمۇنىن جاڭارتىپ, اياسىن كەڭەيتىپ, كاسىبي بىلىكتىلىگىمىزدى زاماناۋي تالاپتارعا ساي ۇشتاۋعا ىنتالاندىردى. «ەگەمەندە» ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ ەلدى, الاشتىڭ ازاماتتارىن تانىدىق, ءوزىمىز دە وقىرمان ىزدەيتىندەي جۋرناليست قاتارىنا قوسىلدىق.
– ادەتتە شىنىنىڭ ار جاعىنداعى ءمىنسىز الەم ءدال سول قالپىندا بوياماسىز قابىلداناتىنداي, كىسىنىڭ رۋحاني الەمى دە سىرتتان قۇرعاق ءسوز قۇراستىرىپ ايتۋعا كونبەيدى, ول جۇرەك كىلتىن تابا ءبىلگەن كىسىگە تاۋ سۋىنداي كىرشىكسىز سىڭعىرلاپ قويا بەرەدى دەپ جاتامىز. ال ءوزىڭىز قازىرگى ادامداردىڭ بويىنان قانداي قاسيەتتەردى كوبىرەك كورگىڭىز كەلەدى؟
– بۇرىنعى ادامداردىڭ تىلىمەن ايتقاندا, كىسىلىكتى كورگىم كەلەدى. مەنىڭشە, بۇل – مىنەزدەن دە كەڭ ۇعىمدى بىلدىرەتىن, ادامنىڭ بولمىسىن ايقىندايتىن فيلوسوفيالىق ۇعىم. باياعىداعى اتا-بابالارىمىزدىڭ «ادام بولار بالانىڭ كىسىمەنەن ءىسى بار, ادام بولماس بالانىڭ كىسىمەنەن نە ءىسى بار؟..» دەۋى جايدان-جاي ايتىلا سالماسا كەرەك-اۋ. ياعني ادامدى تانۋ, باعالاپ, باۋىر تۇتۋ, قادىرلەي ءبىلۋدىڭ ءوزى كىسىلىك قاسيەتكە جاتادى. ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدىڭ دا, قوعامنىڭ دا بويىندا وسى كىسىلىك كەلبەت كەمىمەسە ەكەن دەيمىن.
– ءوزىڭىزدى قازىر نە تولعاندىرادى؟ نە جازىپ ءجۇرسىز؟
– قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ دامۋىندا تولعاندىراتىن جايلار جەتكىلىكتى, ونىڭ ارقايسىسىنا توقتالىپ وتىرساق اڭگىمە ۇزاققا كەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بارلىق ءوزىم قۇرالپى زامانداستارىم سياقتى تىلەۋىمىز – ەلدىگىمىز, ىرگەمىزدىڭ بۇتىندىگى, بىرلىگىمىزدىڭ بەرىكتىگى, بولاشاعىمىزدىڭ باياندىلىعى. قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى جارقىندىعىنا, الەمدىك وركەنيەت كوشىنەن ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الاتىنىنا سەنىمىم كامىل.
نە جازىپ ءجۇرمىن دەگەنگە كەلسەك, بالالىقپەن ولەڭ جازعانىم بولماسا, ەسەيە كەلە جۋرناليستيكاعا باسى ءبۇتىن دەن قويعان اداممىن. اقىن-جازۋشىلىقتى, كىتاپ شىعارۋدى مۇرات تۇتپادىم.
جۋرناليستىك قىزمەتتەن كەتكەنىمە دە ءۇش جىلعا تاياپ بارادى, ازىن-شوعىن ويلارىمدى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاپ, جۇرتشىلىقپەن ءبولىسىپ وتىرامىن.
– ءوڭىردىڭ تاريحي, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرى مەن دالانىڭ, تابيعاتتىڭ عاجايىپ ناقىشى تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان جازبالارىڭىزدى وقىعان ساتتە ازەلگى بابالارىمىزدىڭ التىن ساندىعىنىڭ اۋزى اشىلعانداي كەرەمەت شۋاققا كەنەلىپ, كوز الدىمىزدان نەبىر كوركەم بەينەلەر كولبەپ شىعا كەلەدى. ءومىردى ءشۇباسىز سيپاتتايتىن مۇنشاما بوياۋ قورىن قايدان تاباسىز؟
– مەن اتا-اجەلەرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن جان ساۋعالاپ, اتامەكەننەن ۇدەرە كوشىپ, حورەزمنىڭ ويىنان پانا تاپقان, ءامۋدىڭ جاعاسىندا ومىرگە كەلگەن ۇرپاقتىڭ وكىلىمىن. قۇيتتايىمىزدان ۇلكەندەردەن ماڭعىستاۋدىڭ ويى مەن قىرىن ەن جايلاعان ەلدىڭ بۇرىنعى كۇنى, باتىرلارى مەن اقىندارى, بايلارى مەن ساقيلارى تۋرالى ارماندى اڭگىمەلەر, ءتۇندى تاڭعا اسىرا جىرلايتىن جىرشىلاردان داستان-قيسسالار تىڭداپ وستىك. ولاردىڭ قانى مەن جانىنداعى سىزداعان ساعىنىش سەزىمدەرىن تيتىمدەي جۇرەگىمىزبەن ۇعىنىپ, بولىستىك. ەسەيە كەلە ماڭعىستاۋعا قاراپ بوزدايتىن ارۋانا كۇيگە ماتالىپ, اقىرى بالالىعىمىز ءوتكەن جەر جانناتى – جەتىسايدى تاستاپ, جاستىعىمىز وتكەن ارۋ الماتىعا قارايلاماستان اقتاۋدان ءبىر-اق شىقتىق. بىراق مەنىڭ ماڭعىستاۋ تاريحى مەن ونەرى, ءمادەنيەتى, تابيعاتى, تاعىسىن تاعىلار تۋرالى بىلەتىنىم ونىڭ توپىراعىندا جارالعان ءتول پەرزەنتتەرىنە قاراعاندا تىم از, ءتىپتى ماردىمسىز. جازعاندارىم الدەقالاي ءساتتى شىعىپ, كوپشىلىككە ۇناپ جاتسا, ول ينتۋيتيۆتىك سەزىمنىڭ, ياعني ىشكى تۇيسىكتىڭ تۇنباسى, اتا-انا ارقىلى بويعا سىڭگەن ساعىنىش پەن شەر-شەمەننىڭ سىعىندىسى دەپ بىلەرسىز. بۇل – ءبىرىنشىدەن.
ەكىنشىدەن, ماڭعىستاۋ تاقىرىبىنا قالام تارتقاندا وقىرمانىڭ دا, سىنشىڭ دا كوبەيەدى... ءابىش اعادان باستاپ, نە جازعانىڭدى, قالاي جازعانىڭدى سىرتتاي قاداعالاپ وتىراتىن مىقتىلاردىڭ كوپتىگىن ىشتەي تۇيسىنەتىنسىڭ. سوسىن نامىسقا تىرىساسىڭ, بارىڭدى سالاسىڭ, تاڭعالدىرا الماساڭ دا «مۇنىسى نەسى؟» دەگىزىپ ۇياتقا قالماسىڭدى ويلايسىڭ.
– ءبىر اۋلەتتەن قوس بىردەي تۇلعا شىعۋ – اتا-انا ءۇشىن زور باقىت قوي. مىسالى, بەلگىلى ايتىس اقىنى, تەرمەشى, جىرشى مەلس قوسىمبايعا ءيىسى قازاقتىڭ قۇرمەتى شەكسىز. بۇل قۇنارلى تامىردان دارىعان قاسيەت پە, الدە ءتاربيەدەن بە؟
– مەلستىڭ قازىرگى زامانعى ايتىس ونەرىنىڭ باستاۋىندا ءوز ورنى بار تۇلعا ەكەنىنە ءسوزىم جوق. ال مەن كوپتەگەن زامانداسىم سياقتى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قاي جەرگە سالسا سول ورىندا ادال ەڭبەك ەتكەن قالامگەرلەرىنىڭ ءبىرىمىن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي تازا قازاقى, قاراپايىم وتباسىندا تاربيەلەنىپ, وستىك. قانمەن كەلەتىن قاسيەت بولسا وزىمىزدەن, ناعاشى جۇرتتارىمىز جاعىنان تاراتقاندا دا ارعى اتالارىمىزدا باتىرلىق تا, بيلىك تە, دەگدارلىق پەن دىندارلىق تا بولعان دەسەدى. ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, ۇلگى تۇتقانىمىز – اكەم وزەنباي كىشكەنتاي كۇنىمىزدە ءسىڭلىم ەكەۋمىزدى كەزەك-كەزەك موينىنا وتىرعىزىپ الىپ, كۇندە كەشكىسىن ءان سالىپ وتىراتىن. بۇل تۋرالى كەزىندە «ەگەمەن قازاقستاندا» «اكەم سالعان اندەر-اي» دەگەن ماقالام جاريالانىپ, سونى وقىعان مارقۇم زاۋرەش ەسبەرگەنوۆا اپامىزدىڭ ارنايى ىزدەپ كەلگەنى بار... شەشەم قىرمىزى اكەسى, ءتورت اعاسى ءبىلىمدى مولدا بولعان, شاريعاتتان دا, قازاقى اڭىز-اڭگىمەلەردەن دە حابارى مولدىعىنا قوسا مايىن تامىزىپ اڭگىمە ايتا بىلەتىن ادام ەدى. ءبىر قىزىعىندا باپامنىڭ بالاسى بولىپ وسكەن مەن انامنىڭ اڭگىمەسىنە كوپ ءمان بەرمەي, كىتابي ءسوزدىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ كەتتىم دە, مەلس قانا اجەسىنىڭ اڭگىمەلەرى جۇرناعىن الىپ قالدى... اكەمنىڭ ءىنىسى ازي اعام قولى ءسال بوساسا, دومبىراسىن الىپ, ادايدىڭ ىلمە كۇيلەرىن سىلقىتا تارتىپ, نە باياۋلاتىپ ماڭعىستاۋ جىر-تەرمە, تولعاۋلارىنىڭ ماقامىن ايتىپ, ءۇيدى اسەم سازعا تولتىرۋشى ەدى. مەلس تيتتەي كۇنىنەن تاتەسىنىڭ دومبىراسى قۇلاعىن تىستەپ, اۋەنگە ىلەسە ارقاسى قوزىپ, قومپاڭداپ وتىراتىن. اعامىزدىڭ جارى قوڭىراۋ شەشەمىز دە كونەقۇلاق اڭگىمەشىلدىگىنە قوسا, ەمسەكتىگى بار ءۇي-ىشىلىك دارىگەرىمىز ەدى. وسىنداي وشاق باسى, وت قاسىندا وسكەن ءبىزدىڭ اۋلەت بالالارىنىڭ شۇكىر, ونەردەن, سوزدەن قۇرالاقانى جوق دەرلىك. مەلسكە ىلەسە ءبىراز ايتىستارعا قاتىسقان, جازبا اقىندىعى دا بار, ومىردەن جاس كەتكەن نۇرلان باۋىرىمىزدىڭ ارتىندا ءبىر كىتاپتىق جىر-مۇرا قالدى.
– «ءتىلدىڭ ۇشىمەن ەمەس, جۇرەگىمەن ءۇن قاتىسا الاتىن ادامدار بارى قانداي جاقسى».
بۇل تۇرعىدا ءوزىڭىزدى جولى بولعان جانمىن دەپ ەسەپتەيسىز بە؟
– اتام قازاق «ادام تىلدەسكەنشە, جىلقى كىسىنەسكەنشە» دەيدى ەمەس پە, ءتىلدىڭ ارقاسىندا قالىڭ ەلىممەن ءتۇسىنىسىپ, تىرشىلىك كەشىپ كەلەمىن. ال جۇرەكپەن تۇسىنىسەتىن ادامدار كىم-كىمدە دە ساناۋلى بولاتىنى سياقتى مەندە دە ءبىر...ەكى...ءۇش...
– اباي «ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى قالاي اياقتاعانىنان ەمەس, ونى قالاي باستاعانىنان كورىنەدى».
ءبىز «وتكەن ءداۋىر جاس السا جانارىنا, جۇرەگىڭ تاس تا بولسا ءبىر ءجىبيدى». بۇل ويدى ءارى قاراي قالاي ساباقتاعان بولار ەدىڭىز؟
– بۇل – جاقىندا فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىنە سالىپ, تورەلىگىن وقىعانداردىڭ وزىنە قالدىرعان جازبام. انشەيىندە ءاربىر جازباما ءۇن قوسىپ, جىلت ەتىپ ءبىر كورىنىپ قالاتىن دوستارىمنىڭ ءوزى ءۇن قوسا المادى, اڭگىمەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىنگەنمەن بىرەۋلەرى ىشتەن تىندى, ەندى بىرەۋلەرى بوگەلمەستەن ءۇنسىز ءوتىپ كەتتى. قاي-قايسىسىن دا جازعىرار جايىمىز جوق.
قازاقتا «تۋعانىڭدى كورگەنىم جوق, ءولگەنىڭە جىلامايمىن» دەگەن دە ءسوز بار. قازىرگى كەيىنگى تولقىن جاستاردىڭ قۇلاعىنا جەتپەگەن دە ناقىل بولار. قانداي جاعدايدا ايتىلسا دا وڭىپ تۇرعان ءسوز ەمەس. نە دە بولسا قازاقتىڭ باۋىرمالدىعىنا, ءبىر-بىرىنە جاناشىرلىعىنا كۇمان تۋدىرىپ, ءبىر-ءبىرىنەن بويىن اۋلاق سالۋعا باستايتىن سىڭايلى ءسوز. الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالاردى زەردەلەپ وتىرسام, ماعان قازىر وسى ءسوز ءداۋىرلەپ, قولى ءجۇرىپ تۇرعانداي كورىنەدى. جوقتان وزگەدەن ىلىك تاۋىپ, ۇلتىڭنىڭ ومىردەن ءوتىپ كەتكەن جاقسىسى مەن جايساڭىنىڭ سۇيەگىن سىرقىراتۋ, ءتىرىسىنىڭ جاعاسىنا جارماسۋ, ەلىنە سىڭگەن ەڭبەگىنەن ءمىن تاۋىپ, بارىن جوققا شىعارىپ كۇستانالاۋ, نەسىن ايتاسىز, راقىمنان, اياۋشىلىقتان جۇرداي ىمىراسىز جازبالار جانىڭدى كۇيزەلتەدى.
اراشاعا تۇسكەندى ايامايدى, جابىلىپ اراداي تالايدى, جاندارمەن ءبىر توقتاسا ابايدىڭ ايتقانىنا توقتار-اۋ دەپ, ابايعا جۇگىنەسىڭ... سونداي كوڭىل كۇيى ۇستىندەگى جازبا ەدى.
– ءپىر بەكەت بابانىڭ ماڭگىلىك مەكەنى تۋرالى كوپ جازىپ جۇرگەن تۇلعانىڭ ءبىرىسىز. دامىعان ەلدەردە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى جىلىنا مىڭداعان تۋريستەر كەلىپ تاماشالاپ, ەرەكشە قورعالادى. وكىنىشكە قاراي تۋريزم سالاسى ءبىزدە ءالى ءوز دەڭگەيىندە ەمەس. بۇل جەردە ورتاعا سالايىن دەگەن وي – ءپىر بابامىز دامىل تاۋىپ جاتقان قاسيەتتى مەكەندى كورۋگە الەم جۇرتشىلىعى تامسانا اعىلاتىنداي ۇلكەن دەڭگەيگە قاشان جەتكىزەمىز دەگەن ماسەلە عوي...
– جالپى, بىزدەگى اۋليەلى, كيەلى ورىنداردى كوپشىلىككە قولجەتىمدى تۋريستىك نىساندارعا اينالدىرۋ كەرەك دەگەن كوزقاراستان باسقا قاعيدا كەرەك پە دەپ ويلايمىن. بۇل ورىندار جاي قىزىقتاۋ نىسانى ەمەس, ءومىردىڭ سانسىز ساۋالىنا جاۋاپ ىزدەپ, كۇيزەلگەن ادامداردىڭ جانىنا مەدەت تابار پاناسى, شەكسىز, شەتسىز الەمنىڭ قۇستىڭ ۇياسىنداي جىپ-جىلى, جايلى, اۋراسى مەن اياسى بولەك بولشەگى قالپىندا ساقتالعانى ءجون. قالاي دەگەندە دە ءپىر بەكەت اتاعا اپاراتىن سوقپاق بۇگىندە داڭعىل جولعا اينالعان, قازاقستانىمىز عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلىپ جاتقان زيارات ەتۋشىلەردە (تۋريستەر دەۋگە كەلمەيدى) ەسەپ جوق. باسقا اۋليە-امبيەلەرگە زياراتتاۋشىلار قاتارى دا جىلدان-جىلعا كوبەيۋدە. ولاردى ادام اياعى جەتەرلىكتەي ەتۋدە جەرگىلىكتى بيلىك قۇرىلىمدارى دا, بيزنەس وكىلدەرى دە ءوز جوسپارلارى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە.
بۇدان باسقا ماڭعىستاۋدا ءتۋريزمنىڭ ەكسترەمالدى تۇرلەرىن, تەڭىزدەگى سپورت پەن ساياحاتتى دامىتا وتىرىپ تۋريستەر تارتۋ مۇمكىندىگى مول.
– ءابىش اعانىڭ (كەكىلباي ۇلى) ارۋاعى الدىنداعى ۇلكەن پارىزدى ءبۇتىندەپ جۇرگەن ەڭبەگىڭىز ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. «وتكەن تاريحتى وشىرۋگە ەمەس, جاڭا تاريحتى جاساۋعا اتسالىسىڭىز» دەپسىز. بۇل قاعيدانى ءار قازاق ۇستانسا, قانەكي. وسى ارادا ءابىش اعا رۋحاني ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى قاشان اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلمەك دەگەن سۇراقتىڭ قويىلۋى زاڭدى؟
رۋحاني ورتالىق كەلەشەكتە نەمەن اينالىسادى؟
– بيىل زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى,كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءابىش كەكىلباي ۇلى كوزى ءتىرى بولعاندا 80 جاسقا تولار ەدى. جاقىندا وبلىسقا كەلگەن ساپارىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇلعا ەسىمىن ۇلكەن قۇرمەتپەن ەسكە الىپ, ءابىش اعا مەرەكەسىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋدى ءوز باقىلاۋىنا الاتىنىن ايتىپ, وبلىس باسشىلارىنا دا ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى. بۇرىن مۇنداي ءىس-شارالاردى وتكىزۋ ءۇشىن ۇكىمەت دەڭگەيىندە قاۋلى قابىلدانۋشى ەدى, قازىر قالاي ەكەنىن بىلمەيمىن. ابەكەڭنىڭ تۋعان جەرىندە بىرقاتار جۇمىستار قولعا الىنىپ, ءجۇرىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ عيماراتى سالىنۋدا. جازۋشىنىڭ 80 جىلدىق مەرەكەسى اياسىندا ول ءابىش كەكىلباي ۇلى اتىمەن اشىلىپ, بولاشاقتا قۇرامىندا وبلىستىق كىتاپحانا, تەاتر سياقتى ونەر وردالارى بار رۋحاني ورتالىقتىڭ كىندىگى ىسپەتتى بولماق دەيدى. سول ارادا جازۋشىنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەرمەك. رۋحاني ورتالىقتىڭ مارتەبەسى مەن اتقاراتىن جۇمىسىنىڭ باعىتتارى, اۋقىمى كەيىن كەلە انىقتالا جاتار.
ال ءبىزدىڭ نۇرمۇحان ءجانتورين اتىنداعى وبلىستىق مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ ۇجىمى ءابىش اعانىڭ ادەبي مۇرالارىن ناسيحاتتاۋدى ونىڭ كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق باستاپ كەتكەن.تەاتر رەپەرتۋارىندا ابەكەڭنىڭ «ابىلاي حان» تاريحي داستانى, «ماحاببات مۇناراسى» ليريكالىق دراماسى, وسى اتتاس شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن قويىلعان «شىڭىراۋ» دراماسى بار.
2016 جىلى قالامگەردىڭ ادەبي مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىنداعى ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالىن وتكىزگەن بولاتىنبىز. جازۋشى مەرەيتويى اياسىندا بيىل وسى فەستيۆالدى تۇركسوي-مەن بىرلەسە «ءابىش الەمى» دەگەن اتپەن حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوتكىزىپ, مەرەكە ءمانى مەن ءسانىن اشا ءتۇسۋگە لايىقتى ۇلەس قوسامىز دەپ وتىرمىز. جالپى, ءابىش اعانىڭ كينوعا دا, تەاترعا دا سۇرانىپ تۇرعان تۋىندىلارى بارشىلىق...
– بۇگىندە ن.ءجانتورين اتىنداعى وبلىستىق مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ ءوڭىر رۋحانياتىن دامىتۋعا ءسىڭىرىپ جاتقان ەڭبەگى ولشەۋسىز ەكەنى راس. ونىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءدۇنيەگە كەلۋىنىڭ ءوزى كوپ ويعا جەتەلەيدى. سۇرايىن دەگەنىمىز, جالپى تەاتردىڭ اشىلۋىنا كىمدەر اتسالىستى, ول ءسات نەسىمەن ەستە قالدى؟
– تەاتر – توسىنداۋ جاعدايدا ءومىرگە كەلگەن ونەر ورداسى. ول كەزدە «ەگەمەننىڭ» ماڭعىستاۋداعى ءتىلشىسىمىن. 2001 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا اقتاۋدا جاستاردىڭ ۇلكەن فورۋمى ءوتتى. سول كۇندەرى ماڭعىستاۋدا جۇمىس ساپارىمەن جۇرگەن ەلباسىنىڭ جاستارمەن كەزدەسۋى جوسپارلانعان ەكەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەن جاستار اراسىندا حاتتامالىق فورمادا ءجۇرىپ جاتقان اڭگىمەگە زالدىڭ ورتاسىنان قولىن كوتەرىپ, «رۇقسات ەتىڭىزشى» دەپ ورنىنان تۇرعان ادەمىشە بويجەتكەن ارالاسا كەتتى. قاز-قاتار وتىرعان ۇلكەندى-كىشىلى شەنەۋنىكتەر نە ايتىپ قويادى دەگەندەي ءۇرپيىسىپ قالدى.
– ال ايتا عوي, – دەدى ەلباسى.
– ءبىزدىڭ قالامىزدا باراتىن مادەنيەت ورىندارى كوپ ەمەس, – دەدى بويجەتكەن. –سونىڭ ىشىندە تەاتر جوق. بىزگە تەاتر سالىپ بەرۋگە كومەكتەسىڭىزشى...
– مىنە, كوردىڭىزدەر مە؟ – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى زالدا وتىرعان شەنەۋنىكتەرگە قاراپ. – نە وبلىس, نە مينيسترلىك ماڭعىستاۋعا تەاتر كەرەك دەپ سۇراعان جوقسىزدار. ال حالىققا, مىنا جاستارعا ەكى قولعا ءبىر جۇمىس قانا ەمەس, رۋحاني ءوسۋ ءۇشىن تەاتر دا كەرەك ەكەن! سالۋىمىز كەرەك, – دەپ سول ارادا وبلىس اكىمى ل.قيىنوۆقا تاپسىرما بەرىپ, قۇرىلىستى ءوز قاداعالاۋىنا الدى. قيىن-قىستاۋ كەز ەدى عوي, باردان ءبولىپ, جوقتان جونىپ دەگەندەي تەاتر از ۋاقىتتا سالىنىپ, 2003 جىلى ناۋرىز مەرەكەسى كۇنى ساحنا شىمىلدىعىن «قىز جىبەك» جانە «توميريس» سپەكتاكلدەرىمەن اشتى.
– «تەاتر – ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى ساحنادان كورىپ, ءوزىن-ءوزى تۇسىنەتىن ورنى» دەگەن قاعيدا بار ەمەس پە؟ سول ايتقانداي, كوپ ادام مۇندا شولىركەپ, وزىنە رۋحاني ازىق الىپ قايتۋ ءۇشىن باس سۇعاتىنى ءمالىم. وسى جاعىنان تەاتر قويىلىمدارى جۇرتشىلىقتىڭ تالاپ-تالعامىنا سايما-ساي دەي الاسىز با؟
– تەاتر وتكەن ون التى جىلدا جۇزدەن استام ءتۇرلى جانرداعى تۋىندىلاردى ساحناعا شىعاردى. بۇل – از جەتىستىك ەمەس. مارتەبەسىنە ساي مۋزىكالىق تا, درامالىق تا قويىلىمداردى قاتار الىپ كەلەدى. دەگەنمەن, تاقىرىپتىق جاعىنان تاريحي جانە الەمدىك كلاسسيكانىڭ شوقتىعى بيىك شىعارمالارى باسىم. ءوزى دە نەشەبىر پاتشالار مەن قولباسىلاردىڭ بولمىسىن سومداۋدىڭ شەبەر ۇلگىسىن قالدىرعان نۇرمۇحان ءجانتورين تەاترىنىڭ كيەلى ساحناسىنان توميريس پاتشايىم, گاملەت حانزادا, لير پاتشا, شىڭعىس قاھان, الەكساندر ماكەدونسكي, ابىلاي حان مەن ابىلقايىر حان, تاعى دا باسقا كونەدەن جەتكەن جانە كۇنى كەشەگى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ءاليحان ءبوكەيحانوۆقا دەيىنگى كەسەك تۇلعالى كەيىپكەرلەر, يا بولماسا ماڭعىستاۋ قۇدىقشىلارىنىڭ ەڭبەكقور پاديشاسى ەڭسەپ بۇگىنگى كورەرمەنمەن سىرلاسىپ, مۇڭىن ءبولىسىپ, زارىن ايتىپ جاتادى. نەمەسە كورەرمەندى ءوز داۋىرىنە كوشىرىپ, ماڭگىلىك پەن جالعانشى, مارتەبە مەن مانساپ, داڭق پەن داقپىرت, ار مەن جان تازالىعى, ز ۇلىمدىق پەن ماحاببات, قورقاۋلىق پەن جەمقورلىق, ساتقىندىق پەن ادالدىق سياقتى سانالى ادام بالاسىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ۇعىمدارعا ەشبىر ۋاقىت شەكارا ەمەستىگىن جايىپ سالادى, ساقتاندىرادى... پاتشالار, پاتشايىمدار, حانشايىمدار, بەكتەر مەن باتىرلار, اقىندار مەن سۋرەتشىلەر, دانىشپاندار مەن عاشىقتاردىڭ ءبارى وتكەن داۋىرلەردە قالىپ كەتكەنى وكىنىشتى-اق... ولاردان جەتكەن مۇڭ مەن زار, ماحاببات پەن سۇيىسپەنشىلىك, قۋانىش پەن ۋايىم, ايارلىق پەن ادالدىق بىزدەن كەيىن دە جالعاسىپ, ادامزات بالاسىنا قانشا ۋاقىت جولداس بولارىن كىم ءبىلسىن... مىنە, ءبىزدىڭ تەاتردىڭ قويىلىمدارىن كورگەن سوڭ وسىنداي وي كەشەسىز. مۋزىكالىق, درامالىق قويىلىمداردىڭ كورەرمەنگە سىيلار اسەرى وزىنشە ءبىر ولجا!
قالاي دەگەندە دە ءجانتورين تەاترىنىڭ از ۋاقىت ىشىندە كىشكەنە وتاۋدان رەسپۋبليكاداعى ىرگەلى ونەر وردالارىنىڭ بىرىنە اينالعانى – بۇگىندە مويىندالعان شىندىق. ساۋىردە شىمكەنت پەن الماتى قالالارىنداعى گاسترولى ۇلكەن انشلاگپەن وتكەن تەاتر ۇجىمى تۋرالى قازاقستان تەاترلارى اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ۇلتتىق تەاتر جانە كينو ونەرىنىڭ ابىزى ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ: «اكەمتەاتر مەن ق.قۋانىشباەۆ تەاترىنان كەيىنگى ءۇشىنشى تەاتر» دەپ باعا بەرۋى ۇجىم ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە سانالادى.
– مۇنشاما زور تابىسقا جەتۋىنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– تەاترعا ىرگەسى قالانعان كۇننەن بەرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرنياز مۇحانوۆ باسشىلىق جاساپ كەلەدى. باس رەجيسسەرى جانە كوركەمدىك جەتەكشىسى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى گۇلسينا مەرعاليەۆا. ەكەۋى دە ۇلتتىق, ءتىپتى تمد مەن تۇركسوي اۋماعىندا تانىمال جاندار. ەكسپەريمەنتالدى-تاجىريبەلىك قويىلىمدارعا باتىل بارىپ, جاڭاشىلدىقپەن جۇمىس ىستەيدى. تەاتر حالىقارالىق بايقاۋلاردا بەس رەت گران-پري يەلەندى. رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا ونعا جۋىق اتالىم بويىنشا جۇلدەگەر اتاندى. جالپى, و باستان-اق ماعان وسىنداي تاتۋ-ءتاتتى, ىنتىماعىنا شىعارماشىلىق ىزدەنىسى مەن بەرەكەلى ءىسى جاراسقان ۇجىمداردا ەڭبەك ەتۋدى ءناسىپ ەتكەن جاراتقانعا شۇكىرلىگىم شەكسىز!
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي,
«Egemen Qazaqstan»