بولىنەتىن قارجى قوماقتى, ال ساپا شە؟.. پرەزيدەنت كۇن تارتىبىنە قويعان مىندەتتىڭ استىقتى ولكەلەرگە دە قاتىسى بار. وبلىستا جالپى قولدانىستاعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۇزىندىعى 9 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ 1468 شاقىرىمى – رەسپۋبليكالىق, 2487 شاقىرىمى – وبلىستىق, 5 مىڭ شاقىرىمعا جۋىعى اۋداندىق ماڭىزعا يە. بۇل ءجونىنەن شىعىس قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىنان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا. قيىرشىقتاستى-توپىراقتى جولداردىڭ ۇزىندىعى بويىنشا قوستاناي وبلىسىنان 1,2 ەسە, پاۆلودار وبلىسىنان 1,7 ەسە, اقمولا وبلىسىنان 1,3 ەسە ارتىق. ءجۇرگىزىلگەن مونيتورينگتىك تەكسەرىستەر قورىتىندىسىنا قاراپ جەرگىلىكتى جولداردىڭ 42 پايىزى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىنىن, 30 كوپىردىڭ جەتەۋى اپاتتىق جاعدايدا ەكەنىن ەسكەرسەك, قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ جەتىپ-ارتىلاتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. جولاۋشىلار كولىگى ءجانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ۆلاديمير بالاحونتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, جول ساپاسى جونىنەن قازاقستان الەمدەگى 127 ەلدىڭ اراسىنان 110-ورىن الادى. 2017 جىلى رەسپۋبليكالىق قازىنادان 11,1 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلىپ, وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزداعى 640 شاقىرىم جول ءجوندەلدى. كەللەروۆكا-چكالوۆو, ستانوۆوە-نوۆوميحايلوۆكا, سەرگەەۆكا-تيميريازەۆو, سميرنوۆو-قيالى سەكىلدى ءىرى باعىتتار جاڭارتىلدى. جولاۋشىلاردى دىتتەگەن جەرگە دىڭكەلەتپەي جەتكىزەتىن جولداردى قالپىنا كەلتىرۋگە بىلتىر بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەن 33 ميلليارد تەڭگە, بيىل رەكوردتىق 37 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى.
2021 جىلعا تامان اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 70 پايىزى جاقسارادى دەگەن باسقارما باسشىسى «توعىز جولدىڭ تورابى» سانالاتىن پەتروپاۆل ارقىلى ءترانزيتتى جۇك تاسىمالىنىڭ, اۆتوموبيلدەر قوزعالىسىنىڭ الىس-جاقىن شەتەلدەرگە كۇرت ارتۋىنا بايلانىستى ىشكى وڭىرلىك قاتىناستاردى جەتىلدىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن رەزەرۆتەرى جان-جاقتى ەسكەرىلگەنىن جەتكىزدى. سونىڭ ءبىرى, «پەتروپاۆل-قورعان» باعىتىنداعى تاس جولىن تۇبەگەيلى جاڭارتۋ بەلگىلەنىپ, وزىق ادىستەر قولدانىلۋدا. ءتورت جولاققا اينالاتىن حالىقارالىق تراسسانىڭ بويىنا جاڭا ۇلگىدەگى شامدار ورناتىلىپ, ءتۇرلى سەرۆيستىك-بيزنەستىك ينفراقۇرىلىمدار قىزمەت كورسەتەتىن بولادى
اكىمدىك وتىرىسىندا ايماق باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ ەلباسىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە تاپسىرعان حاتتامالىق تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جالپى قولدانىستاعى اۆتوموبيل جولدارىن دامىتۋدىڭ 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان وڭىرلىك باعدارلاماسى ءتۇزىلىپ, جىل سايىن 20 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلاتىنىن, مۇنىڭ ءوزى ءۇش جىلدا 1700 شاقىرىم جولدى قالپىنا كەلتىرۋگە ءمۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتقانى بار. جاسىراتىنى جوق, قارجىلاي دا, باسقاداي دا باسىمدىق بەرىلىپ كەلگەندىكتەن, رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە تراسسالاردىڭ جايى ءتاۋىر. «قازاۆتوجول» ۇك وبلىستىق فيليالى بىلتىردىڭ وزىندە عانا 18,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ 21 جوباسىن جۇزەگە اسىرىپتى. ال الىستاعى اۋىل جولدارىنىڭ ءمۇشكىل ءحالى ءدال وسىلاي تولعانتا قويماعانى انىق.
«قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىنا ەنگەن ايگىلى بوتاي قونىسى نەگىزىندە رەسپۋبليكالىق تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىن سالۋ جوسپارلانعان. ايىرتاۋ اۋدانىندا بۇدان باسقا قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلاردىڭ مەموريالدىق كەشەنى, يمانتاۋ, شالقار سەكىلدى سۋى ءمولدىر ايدىن كولدەر ورنالاسقان. وسىنداي تاريحي-تانىمدىق جەرلەردى, كۋرورتتىق ايماقتاردى تاماشالاۋعا, دەمالۋعا كەلەتىن ادامدار كوپ ماشاقات كورىپ ءجۇر. ىشكى, سىرتقى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا اسەرىن تيگىزەتىن كەرى تۇستار بارشىلىق. ونىڭ ءبىرى ويداعىداي سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ, ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعى. ەندى تۋريستەردىڭ جول ازابىنان قۇتىلاتىن كۇنى الىس ەمەس سەكىلدى. اۋدان اكىمى بەيبىت يسمانوۆپەن سويلەسكەنىمىزدە نەگىزگى جولداردى ەكى جىلدىڭ ىشىندە قايتا جاڭارتۋعا مۇمكىندىك مول ەكەنىن ايتتى. اۋدانداعى 37 تۋريستىك نىسانعا بىلتىر 30 مىڭعا تارتا تۋريست كەلىپ, 34,5 ميلليون تەڭگەنىڭ قىزمەتى كورسەتىلىپتى. يمانتاۋ-شالقار كۋرورتتىق ايماعى رەسپۋبليكالىق ون ۇزدىك جوبا قاتارىنا ەنگەنىمەن, تۋريستىك نىساندارعا اپاراتىن جولداردىڭ 70 پايىزى كۇردەلى ءجوندەۋدى قاجەت ەتەدى. بىلتىر بۇل ماقسات ءۇشىن 3,5 ميلليارد, بيىل 4 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلىپ, ساپا جايى ەرەكشە نازاردا ۇستالعان. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك شەڭبەرىندە كاسىپكەرلەر مەن ينۆەستورلاردى كوپتەپ تارتۋ بەلگىلەنگەن. سونىمەن بىرگە شالقار كولى اۋماعىن جاعالاي 17 شاقىرىمدىق جول قۇرىلىسى ءجۇرگىزىلمەك. بۇل جەرلەردە 14 دەمالىس ورنى بار. ءسويتىپ جىل سايىن كەلەتىن تۋريستەردىڭ سانى 50 مىڭعا دەيىن كوبەيمەك.
«بوتاي» تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قۇلباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ايعانىم قونىسى, شوقاننىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۋزەيى ورنالاسقان سىرىمبەتكە باراتىن جولدىڭ جاعدايى وتە ناشار. ونىڭ ۇستىنە تۋريستەردىڭ نيكولسكىدەن بوتايعا يمان بۇرلىق وزەنى ارقىلى جەڭىل كولىكپەن ءوتۋى وڭاي ەمەس. سەبەبى كوپىر سالىنباعاندىقتان تار وتكەل وتە قاۋىپتى. «ءبىز بۇل رەتتە ساۋالىمىزدى ءماجىلىس دەپۋتاتى كارىباي مۇسىرمانعا جىبەرىپ, ول ءتيىستى مينيسترلىكتەن مىنا ماسەلەلەردى ءبىرىنشى كەزەكتە شەشۋدى ءوتىنگەن بولاتىن. اتاپ ايتقاندا اۋداندىق ماڭىزى بار, ۇزىندىعى 27 شاقىرىم ساۋمالكول-سىرىمبەت جانە ۇزىندىعى 50,3 شاقىرىم كامەننىي برود – نيكولسكوە-بوتاي قونىسىنا كىرەبەرىس – كازانكا – ۆسەۆولودكا جول ۋچاسكەلەرىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ تىزبەسىنە قوسۋ جانە وعان جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ, اۆتوكولىك كوپىرىن سالۋ. بۇگىندە بۇل ماسەلەلەر ۆەدوموستۆو تاراپىنان قاناعاتتاندىرىلىپ, ءتيىستى قۇجاتتار ءراسىمدەلىپ بىتۋگە جاقىن. قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋ جاعى دا قولداۋ تاپقان», دەدى ول حالىق قالاۋلىسىنا اق العىسىن جاۋدىرىپ.
جولدارى جوق اۋىلداردىڭ كوبى وسى وڭىردە شوعىرلانعان. قىس تۇگىل جازدىڭ لايساڭ كۇندەرىندە قاتىناس ءۇزىلىپ, ات-اربامەن قاتىنايتىن جايتتار از ۇشىراسپايدى. ىشكى جولداردىڭ ساپاسىن قاداعالاۋعا اۋداندىق اكىمدىكتەر جاۋاپتى بولعانىمەن, جول جوق جەرگە اسفالت توسەمەك تۇگىل, توپىراق ءتوگىپ, قيىرشىقتاس ارالاس قۇم شاشۋعا قاۋقارى جەتە بەرمەيدى. ءاڭگىمە قارجىنىڭ تاپشىلىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. ەسەپتى كەزدەسۋلەردە ۋادە ءۇيىپ-توگىلىپ بەرىلگەنىمەن, ورىندالۋى شيكى كۇيىندە قالاتىنى, سيىرقۇيىمشاقتانىپ, تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتەتىنى سوندىقتان. ونى شەنەۋنىكتەردىڭ ءىشى سەزسە دە, جۇرتشىلىقتى جۇباتۋدان باسقا امالى قالماعان سەكىلدى. تىلشىلەر قوسىنىنا حابارلاسقان مامليۋت اۋدانى بوستاندىق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىن 15 جىلدان بەرى جولدىڭ ساپاسىزدىعى ابدەن قاجىتقان. بار-جوعى 10 شاقىرىم ارالىقتاعى گرەيدەر جولدىڭ ناشارلىعىنان قوعامدىق كولىك قاتىناۋىن سيرەتكەن. كورىكسىز كوشەلەر دە اۋىلدىڭ سۇرقىن قاشىرىپ تۇر. سۋ الاتىن مۇناراعا جەتۋ ءبىر مۇڭ دەيدى ولار. كەرىسىنشە, وسى اۋدانعا قاراستى ۆوسكرەسەنوۆكا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى قۋانىشتى. ولار وي-شۇڭقىرلارعا تولى جولدىڭ ءجوندەلىپ جاتقانىنا ءدان ريزا. مىنە, ءبىر اۋدانداعى كەرەعار ەكى كورىنىس!
تايىنشا اۋدانى تيحووكەان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اۋدان ورتالىعىنا ەگىستىك القاپتار اراسىنداعى سۇرلەۋ جولمەن قاتىناۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى تىكە تارتىلعان گرەيدەر جول قىرىق جاماۋ قۇراق كورپەگە كوبىرەك ۇقسايدى. ايگۇل ورالباي 13 جىل بويى ۋادەگە ابدەن تويعاندارىن, اۋىلىشىلىك جولداردىڭ جايى سىن كوتەرمەيتىنىن ايتادى. سىرقاتتانعان ناۋقاستى اۋدان ورتالىعىنا جەتكىزۋدىڭ الەگى كوپ. ءبىر مىڭعا جۋىق ادام قونىستانعان وكرۋگكە الابوتا, شۇڭقىركول, تيحووكەان اۋىلدارى كىرەدى. ۋچاسكەلىك دارىگەر كوشىپ كەتكەندىكتەن, مەديتسينالىق قوسىن ق ۇلىپتاۋلى. ءبىر جىلدان بەرى اۆتوبۋس قاتىنامايدى. قالىپتى الەۋمەتتىك جاعداي جاسالماعاننان كەيىن ماماندار دا تۇراقتاي بەرمەيدى, دەيدى ءبازي قامارحان. ال اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرلان جاروۆ ۆينوگرادوۆكا مەن ياسنايا پوليانا جولدارى جوندەلگەنىن, تيحووكەانعا دەيىنگى ارالىققا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات جاسالىپ جاتقانىن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات سۇراعان ءوتىنىش قولداۋ تاپسا, ىسكە كىرىسەتىندەرىن, دارىگەر, قوعامدىق كولىك ماسەلەسى جاقىن ارادا شەشىلەتىنىن العا تارتادى. تۇرعىندار بولسا ۋادەنىڭ اياعى تاعى سۇيىلىپ, قاعاز جۇزىندە قالماۋىن تىلەيدى. وسى اۋدانداعى «تايىنشا-چكالوۆ» باعىتىنداعى جول قۇرىلىسىنىڭ دا «جىرى» ءالى تاۋسىلار ەمەس. قيمىل – باياۋ, ءىس – سىلبىر.
جاڭاشىلدىقتىڭ جاتتىعى جوق
رەسايلدەۋ (رەسايكليروۆانيە) ءادىسى وبلىس ورتالىعىندا وسىدان ءتورت جىل بۇرىن قولدانىلا باستاعان بولاتىن. ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى ءادىس نەگىزىندە ءبىر شاقىرىم جولدى كۇردەلى جوندەۋگە 80 ميلليون تەڭگەنىڭ ورنىنا 20 ميلليون تەڭگە عانا شىعىندالادى دەگەن اكىمدىكتەگىلەر بوركىن اسپانعا لاقتىرعانمەن, قۋانىشتارى سۋ سەپكەندەي باسىلىپ قالعان. قۇرىلعى وتە قىمبات تۇراتىندىقتان, ساتىپ الۋعا ەكى فيرما عانا تاۋەكەل ەتىپتى. ەندى قالانى اباتتاندىرۋ شارالارى اياسىندا رەدجۋۆاسيل يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياسىن ءتاجىريبەگە ەنگىزۋگە كىرىسىپ كەتكەن سىڭايلى. بۇل بويىنشا توعىز شاقىرىم جول جوندەلىپتى. ەمۋلسيالى-پوليمەرلى قوسپا اسفالت-بەتوننىڭ توزۋىن باسەڭدەتىپ, ۇزاق ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتكەنمەن, ءبىلەك سىبانا كىرىسۋشىلەردىڭ قاتارى ساۋساقپەن سانارلىقتاي. جاڭانى جاتسىنباستان تەز قابىلداۋدىڭ ورنىنا ەسكى داعدى شىرماۋىنان شىعا الماۋدىڭ سەبەپتەرى نە دەگەن سۇراققا اكىمدىك وتىرىسىندا وتكەن تالقىلاۋدا جاۋاپ تاپقانداي بولدىق. جيىندا ارنايى توپ جول ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزىپ, كوپتەگەن كەمشىلىكتىڭ بەتىن اشقانى ايتىلدى. «سۋ-808», «پەتروپاۆل جولدارى», «گەگارت», «دست-سك» سەكىلدى سەرىكتەستىكتەر ايىرتاۋ, شال اقىن, مامليۋت, ەسىل اۋداندارىندا اسفالت توسەگەن. ەكى جىل وتپەي جاتىپ ءبىراز بولىكتەرى وي-شۇڭقىرلارعا اينالىپ, وشاقتىڭ ورنىنداي ۇڭىرەيىپ قالعان. وسى ارادا اۋداندىق اكىمدىكتەگىلەر, كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسى جاعدايدى نەگە قاداعالاماعان دەگەن ساۋال تۋادى. جولداردىڭ ساپاسىنا ءبىرىنشى كەزەكتە جاۋاپ بەرەتىن مەردىگەر ۇيىمداردان قاتاڭ سۇرالماق تۇگىل ايىپپۇل تولەتتىرمەۋ, جەڭىل-جەلپى جازامەن قۇتىلىپ كەتۋ نەنى مەڭزەيدى؟ جولاۋشىلار تاسىمالى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىلىعى ءبارى تاپ-تۇيناقتاي, ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق ءتىركەلمەدى دەپ قانشا سەندىرۋگە تىرىسقانىمەن ساپانىڭ الا-قۇلا ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي بىردەن بىلىنەدى. انتونوۆكا, لاۆروۆكا, استراحانكا – قيالى باعىتتارى بويىنشا جاڭا تەحنولوگيالار ىسكە اسىرىلماعان. جول جوندەۋمەن تىكەلەي اينالىسۋعا كەي كاسىپورىندار يەلىگىندە تەحنيكاسى دا, مامانى دا جوققا ءتان قوسالقى مەردىگەر جالداعان. ارالارىندا سالىقتان جالتارىپ, جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەرگە ۋاقتىلى جالاقى تولەمەيتىندەرى دە سالانى مايلى جىلىكتەي كورىپ, جەڭىل كاسىپكە اينالدىرىپ العان با دەيسىڭ. «گەگارت» جشس 2017 جىلى 526 ميلليون تەڭگەنىڭ تاپسىرىسىن الىپ, بار-جوعى 1,5 ميلليون تەڭگە سالىق تولەگەن. بىلتىر 313 ميلليون تەڭگەنىڭ تاپسىرىسىن اتقارىپ, 12,6 ميلليون تەڭگە عانا تولەم اۋدارعان. «كومپانيا Best ستروي پەتروپاۆل» سەرىكتەستىگى 1 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق تاپسىرىس السا, تولەگەن سالىعى 2,5 ميلليون تەڭگە عانا. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋ جايى سىن كوتەرمەيدى. ولقىلىقتار جىل سايىن قايتالانعانىمەن, ازايۋدىڭ ورنىنا كوبەيىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. قانشا ەسكەرتىلسە دە كەللەروۆكا – يۋجنىي باعىتىنداعى جانە ايىرتاۋ اۋدانىنداعى «سولنەچنىي ۆيپ» شيپاجايىنا كىرەبەرىس جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ دۇرىس اتقارىلماعان. مۇنداي كەمشىلىكتەردىڭ ءبىر ۇشىعى مەردىگەرلەردى قاداعالايتىن ءتيىستى ورگاندار تاراپىنان ناقتى باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ءازىرلەيتىن ءبىر عانا مەكەمە بار. ونىڭ ءوزى جاڭاشىلدىق دەسە ات-تونىن الا قاشادى. بۇدان كەيىن يننوۆاتسيا تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققان كەي پىسىقايلار ارزان ماتەريالداردى پايدالانۋ ارقىلى تابىس تابۋدان يمەنبەيتىن ءتارىزدى. ماتەريالداردىڭ ساپاسىن باقىلايتىن ارنايى زەرتحانا ەكەۋ عانا. ولاردىڭ جۇكتەمەسى شامادان تىس كوپ.
113 ەلدى مەكەنگە قوعامدىق كولىكتىڭ جۇرمەيتىنى, جول جوندەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا تارتىلعان ادامداردىڭ 80 پايىزى ماماندانباعانى, بيىل 4 ايدىڭ ىشىندە اۋىر سالماقتى اۆتوكولىكتەردىڭ ءجۇرىپ-وتۋىنە 421 رۇقساتتىڭ بەرىلۋى, جۇك تاسىمالداۋ ەرەجەلەرىنىڭ 58 رەت بۇزىلۋى, جول بويىندا ۇلتتىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن بىردە-ءبىر نىساننىڭ جوقتىعى وسى سالاداعى سان سوقتىراتىن ساپاسىزدىقتاردى اڭعارتىپ تۇر.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى