سارىارقانىڭ ءۇزىلىپ تۇسكەن مونشاقتاي كوركەم پۇشپاعى كوكشەتاۋ – ءتىلىمىزدى بۇزعان تىڭنىڭ ەپيتسەنترى. تاۋەلسىزدىك ءتاجىن كيمەي تۇرعان كەزىمىزدە بۇرىن ەتى ۇيرەنبەگەن سىرت ادامنىڭ ءوڭىردىڭ وڭىنە كوزى تۇسسە, ءوزىن رەسەيدە جۇرگەندەي سەزىنەر ەدى. ەكى دۇركىن ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارى قايتارىلىپ, دالانىڭ ديدارى مەن قالانىڭ كوشەلەرى ءىشىنارا قازاق تىلىندە اتالا باستادى. ايتسە دە, ءالى دە قىرۋار جۇمىس كۇتىپ تۇر. مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا 77 اۋىلدىق وكرۋگ, 228 ەلدى مەكەن جانە 491 كوشە اتاۋىنىڭ يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلار ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر. جالپاق جۇرت رۋحاني جاڭعىرىپ, وشكەنىمىز جانىپ, جوعالعانىمىز تابىلىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەپ جاتقالى قانشا ۋاقىت. ەندىگى ارادا يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلاردىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭاشا جاڭعىرعانى, ءادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرعانى ءلازىم. ەلدىڭ دە قالاۋى سول. ماسەلەن, 2018 جىلعى 5 قازاندا وتكەن وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا اۋداندار مەن ستەپنوگور قالاسىنان تۇسكەن 487 ۇسىنىس قارالعان. وسى قوماقتى تسيفرلاردان-اق ەلدىڭ تالابىن تۇيسىنۋگە ابدەن بولادى. ءاربىر ۇسىنىستى ەگجەي-تەگجەيلى ساراپقا سالىپ, اقىل تارازىسىنان وتكىزگەن وتىرىس بارىسىندا 15 ەلدى مەكەن مەن 468 كوشە قايتادان وزدەرىنىڭ تاريحي اتاۋلارىمەن اتالاتىن بولىپ ۇيعارىلدى. ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەرگىلىكتى وكىلەتتى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ شەشىمدەرى شىعارىلىپ, ادىلەت ورگاندارىنا تىركەۋ ءۇشىن جولداندى.
بۇل ماسەلەنى جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا كۇن قۇرعاتپاي جازىپ جاتىر. باسپاسوزدە جارىق كورگەن ءاربىر ۇسىنىستا تولىمدى پىكىر مەن تاباندى زەرتتەۋ بار. سونىڭ بارلىعى ءبىر ارنادا توعىسادى. ەلدىڭ ۇلتتىق رۋحاني تامىرىنان ءنار العان, جانارتاۋداي اتىلعان جاڭعىرۋ كونە تاريحتىڭ تاعىلىمىن بۇگىنگى كۇننىڭ تالعامىمەن ۇيلەستىرە ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى دەسەك, باعزى زامانداعى بابالاردان كەيىنگى ۇرپاققا ميراس بولىپ قالعان قاسيەتتى جەر-سۋ اتاۋلارىن قايتا تۇلەتىپ, ادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرۋى كەرەك-اق.
ارينە بۇعان دەيىن شىبىق باسى سىندىرىلمادى دەسەك, جالعان بولار ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بۇعىپ جاتقان رۋح بۇرق-سارق ەتىپ باس كوتەردى. مىنە, سول كەزدەگى العاشقى لەكپەن 1991-2004 جىلدارى التى اۋدان, ءبىر قالا, 21 ەلدى مەكەن, 84 كوشەنىڭ اتاۋى جاڭاردى. ماسەلەن, الەكسەەۆكا – اقكول, ماكينكا – بۇلاندى, دەرجاۆينكا – جارقايىڭ, بالكاشينو – ساندىقتاۋ بولىپ وزگەرسە, وبلىس ورتالىعى كوكچەتاۆ – كوكشەتاۋ قالاسى بولىپ تۇزەلدى. ەل قۋاندى, جالپاق جۇرت جادىرادى. سوندا دا تويات تاپقان جوق. تۇتقىرلانعان ءتىلدى تۇتقىننان بوساتۋ قاجەت ەدى. تىلمەن بىرگە بايتاق دالا بابا تىلىندە سويلەسە دەگەن باعالى باستاما كوتەرىلدى.
2004 جىلى وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى اشىلعاننان كەيىن ونوماستيكا جۇمىسى جاندانا باستادى. ەكىنشى لەكپەن 2004-2015 جىلدارى 144 ەلدى مەكەن, 1717 كوشە جاڭا سيپاتتاعى, ەل ەسىنەن ءوشىپ بارا جاتقان بۇرىنعى تاريحي اتاۋلارىمەن اتالاتىن بولدى. بۇل شىن مانىندە ەلدىڭ رۋحىن كوتەرگەن, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان جاي ەدى. ماسەلەن, تابيعاتى تامىلجىعان ششۋچە اۋدانىنىڭ اتىن بۇرىنعى بۋراباي اتاۋىمەن اتاۋ تۋرالى زيالى قاۋىم قانشا مارتە ماسەلە كوتەردى. كوپ تىلەگى قابىل بولىپ, اۋدان بۋراباي اتاۋىنا يە بولدى. ايتسە دە, قالانىڭ اتاۋى ششۋچينسك بولىپ سول قالپى تۇر. اۋدان اتاۋىن وزگەرتكەندە, قالا اتاۋىن وزگەرتپەۋ, بۇرىنعى تاريحي اتاۋىن بەرمەۋ ەشبىر قيسىنعا كەلمەيدى.
سوڭعى ءۇش جىلدا عانا 2016 جىلى وبلىس بويىنشا 239 كوشە, 2017 جىلى 299 كوشە جانە جەتى ەلدى مەكەن جاڭارعان اتاۋعا يە بولسا, 2018 جىلى 23 ەلدى مەكەن مەن 696 كوشەنىڭ اتاۋى وزگەرتىلدى. كوشەلەردىڭ 69-ى – كوكشەتاۋ قالاسىنا تيەسىلى. ايتسە دە, وبلىس ورتالىعىندا يدەولوگيالىق تۇرعىدان ابدەن سىلىكپەسى شىعىپ ەسكىرگەن, ءمان-ماعىناسى جوق كوشەلەر سامساپ تۇر. ونى ايتاسىز, بىلتىر وبلىستاعى 15 لەنين كوشەسى, 9 كومسومولسكايا كوشەسى, 7 سوۆەتسكايا كوشەسى اتاۋىنان قۇتىلدىق. كوكشەنىڭ كوركىن بۇزعان چاپاەۆ, ۆوروشيلوۆ, پۋگاچەۆ, بۋدەننىي, ماركس, ەنگەلس كوشەلەرى دە ۇلتتىق تانىمعا جاقىن اتاۋلارمەن الماستىرىلىپ, مالوتيموفەەۆكا, انتونوۆكا, كراسنوياركا, ماكسيموۆكا, كراسنىي گورنياك سياقتى ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى جاڭارتىلدى.
– «ەل ەرىمەن كورىكتى» دەمەي مە, كەيىنگى ۇرپاق ەلدىڭ ابزال ازاماتتارىنىڭ ءومىرىنەن ونەگە الۋ جايى دا – باستى نازاردا. كوپشىلىكتىڭ تىلەگىنە وراي, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن ەڭبەكشىلدەر اۋدانى ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ جارىق جۇلدىزى ءبىرجان سالدىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن وبلىستىق فيلارمونياعا ۇكىلى ىبىرايدىڭ, وبلىستىق سپورت مەكتەبىنە بالۋان شولاقتىڭ, كوكشەتاۋ قالاسىنداعى №18 قازاق ورتا مەكتەبىنە ساكەن سەرى ءجۇنىسوۆتىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى,– دەيدى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايگۇل دۇزەلبايقىزى.
تالاس تۋدىرماس ءۇشىن ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارى مۇراعاتتىق قۇجاتتاردان, عىلىمي ەڭبەكتەردەن تابىلسا, ءتىپتى تاماشا. وسى ورايدا, باسقارما ماماندارىنىڭ ومبى وبلىسىنىڭ تاريحي مۇراعاتىنا بارىپ, «كارتوگرافيالىق قۇجاتتار تىزىمدەمەسى» قورىنان كونە كارتالاردىڭ كوشىرمەلەرىن تاۋىپ اكەلگەندىگىن ايتقان ءلازىم. وسى دەرەكتەردى سالىستىرا قاراعاندا, شورتاندى اۋدانىنداعى ەليزاۆەتينكا سەلوسىنىڭ تاريحي اتاۋى بوزايعىر ەكەندىگى انىقتالعان. الگى ءجادىگەردەن اتباسار, ساندىقتاۋ اۋداندارىنا قاراستى بىرقاتار ەلدى مەكەننىڭ بۇرىنعى تاريحي اتاۋلارىنىڭ قانداي ەكەندىگى بەلگىلى بولدى.
اقكول اۋداندىق مۇراعاتى قورىنان 1889 جىلى اسكەري توپوگرافتار كورپۋسى قۇراستىرعان توبىل, اقمولا جانە تورعاي وبلىستارىن قامتىعان 21 پاراقتان تۇراتىن «ازيالىق رەسەيدىڭ وڭتۇستىك شەكارالىق سىزىعى كارتاسى» دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى اتلاس تابىلدى. بۇل كارتادا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك اۋداندارىنىڭ تولىق گەوگرافيالىق سيپاتتاماسى بەرىلگەن, تاريحي اتاۋلارى ەنگىزىلگەن. مىنە, بۇل –بۇلتارتپايتىن مىقتى دالەل. وسى دالەل ارقىلى ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارىن زەردەلەۋگە مول مۇمكىندىك بار. ال تاريحي اتاۋلارى تابىلماسا, سول جەردى مەكەندەگەن تۇرعىنداردىڭ تالابىنا وراي, اقبۇلاق, قاراعايلى, تەرەكتى ءتارىزدى اتاۋ بەرۋ ءتاجىريبەسى دە بار.
جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى ەڭ الدىمەن كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن كەرەك. ودان باسقا قاجەتتىلىگى دە تولىپ جاتىر. بايتاق دالانى بابا تىلىندە سويلەتۋ ءۇشىن تالماي تالاپتانعان ءجون. ىزدەگەن جان تابار ەدى. بىرەر عانا مىسال كەلتىرەيىك. ماسەلەن, ارشالى اۋدانىنداعى ميحايلوۆكا اۋىلىنىڭ ەجەلدەن مويىلدى اتالعاندىعى تۋرالى دەرەك 1914 جىلعى اقمولا ۋەزى قونىس اۋدارۋ, ەلدى ورنالاستىرۋ بارىسى تۋرالى مالىمدەمە قۇجاتىندا كەزدەسەدى. ەسىل وزەنىنىڭ بىرنەشە ۇساق سالالارى بار, سونداي سالالاردىڭ ءبىرى – مويىلدى وزەنى. وزەن قاباعىنا ورنالاسقان اۋىل دا وسى اتاۋدى يەلەنگەن. وسى اۋدانداعى بەلوياركا اۋىلىنىڭ نەگىزگى اتاۋى – اقجار. وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سالقىنىنان كالكالاۋ ءتاسىلى ارقىلى وزگەرگەن. استراحان اۋدانىنداعى نوۆوچەركاسسك اۋىلىنىڭ ەجەلگى اتاۋى – شانشار. بۇل تۋرالى ومبى وبلىستىق تاريحي ءارحيۆى №198 قور, 3 ءتىزىم, 13 كارتادا انىق بەينەلەنگەن. وسى اۋدانداعى پەتروۆكا اۋىلىنىڭ ەجەلدى اتاۋى جىلاندى ەكەندىگى تۋرالى دەرەك ومبى وبلىستىق تاريحي ارحيۆىنەن تابىلىپ وتىر. ولكەتانۋشى كلارا امىرقىزىنىڭ «اتاقونىس اقيقاتى» اتتى ەڭبەگىندە: «1895 جىلى قۋشوقى, قوسكولدى مەكەندەپ وتىرعان اۋىلداردىڭ جەرلەرىن ەستليانديا, ليفليانديادان ەستوندارعا كرەستيان شەنەۋنىكتەرى ءبولىپ بەرىپتى» دەپ جازىلعان.
ءالى دە كوپ جۇمىس بار. جەتپىس جىلعى ءزىلماۋىر زارداپتىڭ جاراسى ءاپ-ساتتە جازىلا قويار دەيسىز بە؟!.
اقمولا وبلىسى