جۇما, 15 ناۋرىز 2013 1:37
بۇل ناگرادا تۋرالى نە بىلەمىز؟
بيىل كسرو-داعى ەڭ جوعارى اسكەري ماراپات – «جەڭىس» وردەنىنىڭ تاعايىندالعانىنا 70 جىل تولىپ وتىر. ونىمەن ءبىر كۇندە قاتارداعى جاۋىنگەرلەر مەن ەڭ كىشى وفيتسەرلەرگە جەكە ەرلىگى ءۇشىن بەرىلەتىن «داڭق» وردەنىنىڭ ءۇش دارەجەسى دە بەلگىلەنگەن. ءۇش دارەجەسىن تولىق العانداردىڭ سانى 2674 ادام. ولار كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا تەڭەستىرىلگەندەر. سونىمەن قاتار, 1944 جىلى اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ قىزمەتشىلەرى مەن قولباسشىلارىنا ارنالعان ۋشاكوۆ جانە ناحيموۆ وردەندەرى ەڭ سوڭعى اسكەري ماراپات رەتىندە تاعايىندالعان-تىن. بۇلار دا مىڭداعان ادامدارعا بەرىلگەن, ال «جەڭىس» وردەنىن 16 ادام عانا العان. سوندىقتان دا ءبىز وسى وردەننىڭ تاريحىنا توقتالا كەتكەندى ءجون كوردىك.
جۇما, 15 ناۋرىز 2013 1:37
بۇل ناگرادا تۋرالى نە بىلەمىز؟
بيىل كسرو-داعى ەڭ جوعارى اسكەري ماراپات – «جەڭىس» وردەنىنىڭ تاعايىندالعانىنا 70 جىل تولىپ وتىر. ونىمەن ءبىر كۇندە قاتارداعى جاۋىنگەرلەر مەن ەڭ كىشى وفيتسەرلەرگە جەكە ەرلىگى ءۇشىن بەرىلەتىن «داڭق» وردەنىنىڭ ءۇش دارەجەسى دە بەلگىلەنگەن. ءۇش دارەجەسىن تولىق العانداردىڭ سانى 2674 ادام. ولار كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا تەڭەستىرىلگەندەر. سونىمەن قاتار, 1944 جىلى اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ قىزمەتشىلەرى مەن قولباسشىلارىنا ارنالعان ۋشاكوۆ جانە ناحيموۆ وردەندەرى ەڭ سوڭعى اسكەري ماراپات رەتىندە تاعايىندالعان-تىن. بۇلار دا مىڭداعان ادامدارعا بەرىلگەن, ال «جەڭىس» وردەنىن 16 ادام عانا العان. سوندىقتان دا ءبىز وسى وردەننىڭ تاريحىنا توقتالا كەتكەندى ءجون كوردىك.
«جەڭىس» وردەنى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1943 جىلعى جارلىعىمەن كۋرسك يىنىندە گەرمانيا اسكەرلەرىنىڭ «ورتالىق» توبى تالقاندالعاننان كەيىن اسا ءىرى اسكەري وپەراتسيالاردى جەڭىسپەن اياقتاعان جوعارى اسكەري قولباسشىلارعا عانا بەرىلەتىن ماراپات رەتىندە بەكىتىلگەن. بۇل وردەن كسرو-داعى ەڭ جوعارى, كولەمى ەڭ ۇلكەن ناگرادا عانا ەمەس, الەمدەگى ەڭ قىمبات وردەن بولىپ تابىلادى. لاعىل تاستان (رۋبين) جاسالعان جۇلدىزدىڭ جان-جاعى گاۋھارلارمەن (بريلليانت) كومكەرىلگەن. ورتاسىنا كرەملدىڭ سۋرەتى سالىنىپ, ونىڭ جوعارعى جاعىنا «سسسر», ال تومەنگى جاعىنا «پوبەدا» دەگەن سوزدەر جازىلعان. وسىنىڭ ءبارى اق التىندى (پلاتينا) وزەككە ورناتىلعان. اۋەلدە ونىڭ 30 داناسىن جاساۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, 5400 گاۋھار جانە لاعىل تاستار, 9 كيلوگرامم اق التىن بولىنگەن. ءبىر وردەندەگى گاۋھار تاستىڭ سالماعى 16 كارات بولۋى كەرەكتىگى دە ناقتىلانعان. بىراق, ءىس جۇزىندە 20 وردەن عانا جاسالىپ, ونىڭ 19-ى ادامدارعا تاپسىرىلعان. ماراپاتتىڭ نوبايىن «وتان سوعىسى» وردەنىنىڭ اۆتورى, سۋرەتشى ا.كۋزنەتسوۆ ازىرلەگەن. قازىر وسى وردەننىڭ نارىقتىق باعاسى 17 ملن. دوللاردىڭ شاماسىندا كورىنەدى. ءبىر قىزىعى, قاجەتتى كولەمدەگى لاعىل تاستار تابىلماي, ولاردىڭ ورنىنا جاساندى تاستار قويىلىپتى. بۇل ۇزاق ۋاقىت بويى مەملەكەتتىك قۇپيا رەتىندە, ءتىرى جانعا سەزدىرىلمەگەن. ول تەك كسرو قۇلاعان سوڭ عانا بەلگىلى بولىپ وتىر.
وردەننىڭ نوبايىن ءستاليننىڭ ءوزى بەكىتكەن ەكەن. جۇلدىزدىڭ ىشىنە الدىمەن لەنين مەن ءستاليننىڭ باستارى سالىنىپتى, ستالين ونى الدىرىپ تاستاپ, ورنىنا كرەملدىڭ سپاسسك مۇناراسىن ورناتقىزعان. ال مۇنارانىڭ باسىنداعى جۇلدىزشا ساپاسى ەڭ جوعارى التىننان قۇيىلعان.
ايرىقشا ماڭىزدى اسكەري وپەراتسيالاردى جەڭىسپەن ىسكە اسىرۋدى ماراپاتتاۋعا ءتيىستى وردەن دە ايرىقشا بولۋ كەرەكتىگىن ستالين تەز بولجاعان. سوندىقتان ونى جاساۋ جونىندەگى قۇپيا جۇمىستاردى دا تىكەلەي ءوزى قاداعالاپ وتىرعان. جەكە كۇزەتىنىڭ باستىعى گەنەرال ا.ۆلاسيك ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە ءستاليننىڭ قولباسشى گەنەرالداردى شاقىرىپ الىپ, وردەننىڭ نوبايىمەن قالاي تانىستىرعانىن جازادى. ءبارىنىڭ دە ىشتەرىنەن تامسانىپ, وردەننىڭ جوباسىنا قاتتى تاڭىرقاعاندارىن كورگەن «كوسەم» ءوزىنىڭ دۇرىس شەشىم قابىلداعانى تۋرالى قورىتىندىعا كەلگەنىن جازادى ول. «ناسلاديۆشيس پرويزۆەدەننىم ەففەكتوم سدەلال سۆوي وكونچاتەلنىي ۆىۆود: س وردەنوم ون ۋگادال. چتو نازىۆاەتسيا, پوپال ۆ توچكۋ…», دەلىنگەن ەستەلىكتە.
العاشقى ماراپاتتاۋ 1944 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە بولعان. ءنومىرى ءبىرىنشى وردەندى مارشال گ.جۋكوۆ, ەكىنشىسىن مارشال ا.ۆاسيلەۆسكي تاققان. ي.ءستاليننىڭ ءوزى تەك ءۇشىنشىسىن الىپتى. وسى ۇشەۋى «جەڭىس» وردەنىن 1945 جىلى ەكىنشى رەتتەن العان. بۇلاردان باسقا مارشالدار ك.روكوسسوۆسكي, ي.كونەۆ, ر.مالينوۆسكي, ل.گوۆوروۆ, ك.مەرەتسكوۆ, س.تيموشەنكو, ف.تولبۋحين جانە ارميا گەنەرالى ا.انتونوۆ ءبىر-ءبىر رەتتەن ماراپاتتالعان.
جالپى, حالىق اراسىندا ءستاليننىڭ قاراپايىمدىلىعى, ەشقاشان ءوزىن ءوزى العا شىعارىپ, ورىنسىز جارنامالامايتىندىعى تۋرالى اڭگىمە كوپ. ارتىق قادامدار شىن مانىندە ءوزىنىڭ ەسىمىنە جاقسى اتاق ەمەس, كىر كەلتىرەتىنىن سۇڭعىلا ادام ءبىلىپ وتىرعان. 1945 جىلدىڭ 26 ماۋسىمىندا, قىزىل الاڭدا جەڭىس شەرۋى ءوتكەننەن كەيىن ەكىنشى كۇنى ول كەۋدەسىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى مەن ەكىنشى «جەڭىس» وردەنىن قاداتتى. 27 ماۋسىمدا, ياعني كەلەسى كۇنى جوعارعى كەڭەسكە «كەڭەس وداعىنىڭ گەنەراليسسيمۋسى» اتاعىن بەكىتتىرىپ, ونى ءوزى الادى.
ال جاساندى ماراپات ابىروي اپەرمەيتىنىن ويلاۋعا ورەسى جەتپەگەن ل.برەجنەۆ كەۋدەسىنە جىلتىراقتاردىڭ ءبارىن تاققانىمەن, ودان اتاعى وسكەن جوق, كەرىسىنشە, مازاق بولدى. ايتا كەتەتىن جايت, ول 1978 جىلى, سوعىس بىتكەن سوڭ 33 جىلدان كەيىن مەملەكەتتىك ساقتاۋدا (گوحران) جاتقان 20-شى «جەڭىس» وردەنىن دە توسىنە قاداعان بولاتىن. بىراق ءوزى ولگەننەن كەيىن, 10 جىل وتكەن سوڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باسشىلىعى بۇرىنعى جارلىقتى وزگەرتىپ, وردەندى ۇكىمەتتىك ساقتاۋعا قايتارىپ الدى.
«جەڭىس» وردەنى بەس شەتەلدىك قولباسشىلار مەن مەملەكەت باسشىلارىنا دا بەرىلگەن. ولاردىڭ ىشىندە اقش-تىڭ ارميا گەنەرالى د.ەيزەنحاۋەر, ۇلىبريتانيانىڭ فەلدمارشالى ب.مونتگومەري سياقتى كسرو-نىڭ وداقتاس ەلدەرىنىڭ قولباسشىلارى بار. سونىمەن قاتار, رۋمىنيا كورولى ءى ميحاي, قارسىلىق سوعىسىن بەلسەندى ءجۇرگىزگەن يۋگوسلاۆيا مارشالى ي. بروز تيتو, پولشا اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى م.روليا-جيمەرسكي العان. ءبىر قىزىعى, «جەڭىس» وردەنىن العان كەڭەس ادامدارىنىڭ وتباسى يەسى قايتىس بولعان سوڭ قىمبات ماراپاتتى «الماس قورىنا» قايتارۋعا زاڭمەن مىندەتتەلگەن. ال بۇل تالاپ شەتەلدىكتەرگە تاراتىلمايدى.
كەيىن ارالارى قاتتى سۋىپ, ستالين: «ۆوت شەۆەلنۋ ميزينتسەم, ي تيتو نە بۋدەت» دەگەنگە دەيىن بارعان يوسيف بروز تيتو سوعىستىڭ بالقان تەاترىندا يتاليا كۇشتەرىنەن باسقا نەمىستەردىڭ ءۇش ۇلكەن كورپۋسىنا توتەپ بەردى. جالعىز نەمىس-فاشيستەرىنە عانا ەمەس, ول حورۆات فاشيستەرى (ۋستاشي) مەن سەرب مونارحيستەرىنە (چەتنيك) قارسى دا جەڭىستى جورىقتار جاسادى.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتاردىڭ وزىندە وداقتاستار كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءبىر-بىرىمەن ورتاق مامىلەگە كەلمەي, ۇنەمى قىرعي-قاباق بولىپ جۇرگەن. سونىڭ ىشىندە پولشا ماسەلەسى دە بار. ستالين پولشانىڭ انگلياعا جاسىرىنعان قۋعىنداعى وكىمەتىمەن 1943 جىلى سوڭعىنىڭ تۇتقىنداعى پولياك وفيتسەرلەرىن جاپپاي اتۋ فاكتىسىن مويىنداۋدى تالاپ ەتۋىنە بايلانىستى بارلىق ديپلوماتيالىق قاتىناستارىن ۇزگەن. سونداي-اق, ول پولشا جەرىندە بريتانيانىڭ قولداۋىمەن پارتيزاندىق سوعىستار جۇرگىزگەن گەنەرال بۋر-كوماروۆسكيدى دە مىسە تۇتقان جوق. ال 1942 جىلى كسرو-دا قۇرىلىپ, تولىق جاساقتالۋى وداقتاستاردىڭ مىندەتىنە بەرىلۋگە بايلانىستى يران ارقىلى تاياۋ شىعىسقا شىعارىلعان گەنەرال اندەرستىڭ ۇلكەن اسكەرىنە دە ول سەنىمسىزدىك ءبىلدىردى. سوندىقتان, پولشانىڭ بولاشاق وكىمەتى سۇيەنەتىن اسكەري قۇراما وسى بولادى دەپ ول ەكىنشى رەت كسرو اۋماعىندا 1943 جىلى پولياك جانە بەلارۋس حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق باتىرى تادەۋش كوستيۋشكو اتىنداعى ديۆيزيانى جاساقتاتتى. ونىڭ نەگىزىن «پولياك پاتريوتتارىنىڭ وداعىنا» مۇشە ادامدار قۇراعانىمەن, وفيتسەرلىك قۇرامدا كەڭەستىك كومانديرلەر كوپ بولاتىن. ريازان قالاسىنىڭ تۇبىندەگى اسكەري لاگەردە كسرو وكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن جاساقتالعان بۇل ديۆيزيانى كەيبىرەۋلەر قازاقستاندا جاساقتالعان دەپ قاتەلىككە ۇرىنىپ ءجۇر. ورتالىق ازيادا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا جاساقتالعان قۇراما جوعارىدا اتالعان اندەرستىڭ اسكەرى بولاتىن.
بار-جوعى 15 مىڭدىق ادامدى قۇراعان ديۆيزيا ارتىنان, پولياك جەرىنە جەتكەن سوڭ, 300 مىڭدىق (كسرو-نىڭ ەسەبى بويىنشا) پولشا اسكەرىنە اينالىپ, بەرليندى الۋ وپەراتسياسىنا دەيىن قاتىستى. مىنە, وسى اسكەردىڭ باس قولباسشىسى م.روليا-جيمەرسكيگە ستالين «جەڭىس» وردەنىن بەرگىزدى. بۇل ءىستى وداقتاستاردىڭ قىربايلىعىن قاساقانا كوزگە ىلمەي, كوممۋنيست جيمەرسكيدىڭ بەدەلىن ءوسىرۋ ءۇشىن جاسالعان ساياسي قادام دەپ ساناۋشىلار كوپ.
«جەڭىس» وردەنىن ءۇشىنشى بولىپ (تيتو مەن جيمەرسكيدەن بۇرىن) توسىنە قاداعان ادام رۋمىنيا كورولى ءى ميحاي. بۇل ماراپاتتاۋدىڭ سىرىن تۇسىنبەيتىندەر قازىر دە بار. ويتكەنى, كوممۋنيست ەمەس, كسرو-مەن 1944 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن سوعىسىپ كەلگەن مونارحتىڭ توسىنە وسىناۋ قىمبات وردەندى الدى-ارتىن ءجىتى بولجاپ وتىراتىن ءستاليننىڭ 1945 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە قاداۋى تۇسىنبەۋشىلىك تۋدىراتىنى راس. «گەرمانيانىڭ جەڭىلەتىندىگى ءالى تولىق بەلگىلى بولماعان شاقتا رۋمىنيانىڭ گيتلەرلىك گەرمانيادان قول ءۇزۋ ساياساتىن ىسكە اسىرعان ەرلىگى ءۇشىن» دەپ جازىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ جارلىعىندا. بىراق 23 جاسار ميحاي گيتلەردەن قول ءۇزىپ, رۋمىنيانىڭ كوندۋكتاتورى (فيۋرەرى) انتونەسكۋدى تۇتقىنداپ, ءوز ارمياسىنىڭ كۇشىن گەرمانياعا قارسى بۇرعان 1944 جىلدىڭ 23 تامىزىندا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جەڭىسپەن اياقتالاتىنى بەلگىلى بولعان ەدى. بۇل كەزدە قىزىل ارميا پولشانى جاۋدان بوساتقان, ەۋروپادا ەكىنشى مايدان اشىلعان, گەرمانياعا قارسى ونىڭ كەشەگى وداقتاسى يتاليا دا سوعىس جاريالاعان, فرانتسيا تازارتىلعان, سلوۆاكيادا كوتەرىلىستەر بولىپ جاتقان. وسىنىڭ ۇستىنە جەڭىستى جورىقتارعا ابدەن توسەلگەن 101 ارمياسى بار ستالينگە سانى كوپ بولعانىمەن, ساپاسى جوعارى دەڭگەيدە ەمەس, ونىڭ ۇستىنە كەشە عانا وزدەرىنىڭ وداقتاسى رەتىندە دوس قۇشاقتارىن ايقاستىرىپ جۇرگەن نەمىستەردى بۇگىن اتۋعا مورالدىق دايىندىقتارى بولا قويماعان رۋمىنيا اسكەرىنىڭ قاجەتتىلىگى دە شامالى ەدى. بىراق, قالاي دەسەك تە, 1944 جىلدىڭ تامىزىنان 1945 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن گەرمانياعا قارسى جارتى ميلليوندىق رۋمىن اسكەرى سوعىس جۇرگىزدى. بۇل 30-عا جۋىق ديۆيزيا بولاتىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا رۋمىن اسكەرىنىڭ 170 مىڭدايى قازا بولعان. بۇل سوعىستىڭ سوڭعى ۋاقىتىندا كسرو, اقش جانە ۇلىبريتانيا اسكەرلەرىنەن كەيىنگى ءتورتىنشى ورىندا بولعان انتيگيتلەرلىك كۇش ەدى. بىراق, سوعان قاراماي, كسرو-نىڭ وداقتاستارى رۋمىنياعا فاشيزمگە قارسى «بىرلەسە سوعىسقان ەل» مارتەبەسىن بەرۋدەن باس تارتقان. ال وسى كەزدە گيتلەرگە قارسى 290 مىڭدىق ارميا جاساقتاعان فرانتسياعا, ودان دا از اسكەر شىعارعان يتالياعا وسىنداي مارتەبە بەرىلگەن. وسىنىڭ بارىنە قارسىلىق رەتىندە ستالين وداقتاستارىنا قيتىعا وتىرىپ, ميحايدىڭ ەڭبەگىن د.ەيزەنحاۋەر جانە ب.مونتگومەريگە تەڭەستىرىپ, وعان كسرو-نىڭ ەڭ جوعارى وردەنىن بەرگىزدى. مىنە, ميحايدىڭ وردەنىنىڭ وسىنداي سىرى بار. 1921 جىلى تۋعان ءى ميحاي ءالى كۇنگە ءتىرى. ەلىن كوممۋنيستەر بيلەگەن جىلدارى ول تاقتان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولىپ, شۆەيتسارياعا ەميگراتسياعا كەتكەن, ءالى كۇنگە سوندا تۇرادى. «جەڭىس» وردەنىن سول جىلدارى ول ايگىلى ميللياردەر روكفەللەردىڭ وتباسىنا 1 ميلليون دوللارعا ساتىپ جىبەرگەن دەگەن دە سىبىس بار.
مىنە, كسرو-نىڭ ەڭ جوعارى اسكەري ماراپاتىنىڭ تاريحى وسىنداي.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».