سەيسەنبى, 12 اقپان 2013 7:15
ءوز زامانىندا كەڭ بايتاق جەرىمىزدى, بىتىراي قونعان ەلىمىزدى قىزعىشتاي قورعاعان, حالقىنىڭ بوستاندىعى, بولاشاق ۇرپاقتىڭ باقىتى جولىندا قاسىق قانى قالعانشا كۇرەسكەن قازاقتىڭ حاس باتىرلارى جىلدار, عاسىرلار وتسە دە ۇمىتىلمايدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەننەن بەرى ولاردىڭ تاريحتاعى ورنىن ايقىنداۋ, ونەگەلى ىستەرىن ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ, لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ باعىتىندا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلۋدا. سونىڭ ءبىر مىسالى, ۇكىمەت ۇستىمىزدەگى جىلى قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 350 جىل تولۋىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى جاقىندا قاۋلى قابىلدادى.
سەيسەنبى, 12 اقپان 2013 7:15
ءوز زامانىندا كەڭ بايتاق جەرىمىزدى, بىتىراي قونعان ەلىمىزدى قىزعىشتاي قورعاعان, حالقىنىڭ بوستاندىعى, بولاشاق ۇرپاقتىڭ باقىتى جولىندا قاسىق قانى قالعانشا كۇرەسكەن قازاقتىڭ حاس باتىرلارى جىلدار, عاسىرلار وتسە دە ۇمىتىلمايدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەننەن بەرى ولاردىڭ تاريحتاعى ورنىن ايقىنداۋ, ونەگەلى ىستەرىن ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ, لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ باعىتىندا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلۋدا. سونىڭ ءبىر مىسالى, ۇكىمەت ۇستىمىزدەگى جىلى قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 350 جىل تولۋىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى جاقىندا قاۋلى قابىلدادى.
راسى سول, تاريح قويناۋىندا قالعان باياعىنىڭ باتىرلارىنىڭ, بي-شەشەندەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى دەرەكتەردى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەۋ, جۇيەلەۋ جەڭىل ءجۇرىپ جاتقان جوق. ءسىرا, ول ۇزاق جىلدار بويى قازاققا ەرلىكتى دە, بىلىمدارلىقتى دا, شەشەندىكتى دە, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوپ يگىلىكتەردى قيماعان ساياساتتىڭ سانامىزعا ءسىڭىپ قالعانىنان بولسا كەرەك. قوجابەرگەن بابامىزدىڭ اتى دا كوپ ۋاقىت قالىڭ ەلگە بەلگىسىز بولىپ كەلدى. XVIII عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى بۇقار جىراۋدىڭ قوجابەرگەنگە ارنالعان «عادىل ەر» دەگەن تولعاۋىنداعى:
كوشەبە كەرەي اعاسى,
تولىباي سىنشى بالاسى.
قول باستاعان قوجەكەڭ,
ءۇش ءجۇزدىڭ بولدى-اۋ داناسى, – دەگەن نەمەسە «ۇستازىما» دەگەن تولعاۋىنداعى «باتا العان بۇقارمىن, قوجابەرگەن اسىلدان» – دەگەن سوزدەردى, قوجابەرگەننىڭ ءوزى «ەلىم-اي» داستانىندا بۇقار جىراۋعا:
شاكىرتىم سۇيىندىكتە بۇقار جىرشى,
ول بۇقار – ءوزى اقىن, ءوزى سىنشى.
ولداعى قاراپ جاتپاس اتتان سالار, –
سوزىنە ونىڭ, حالقىم, قۇلاق ءتۇرشى! – دەگەنىن كوزگە ىلمەي كەلدىك.
دەسەك تە, زەرتتەۋشىلەردىڭ قوجابەرگەن بابامىزدىڭ عيبراتتى عۇمىرىنا قىزىعۋشىلىعى ەشقاشان دا باسەڭسىگەن ەمەس. قوجابەرگەننىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى قازاق حالقىنىڭ العاشقى اعارتۋشىسى ىبىراي التىنساريندى دە قىزىقتىرعان. ىبىراي التىنسارين قوجابەرگەننىڭ اتىن 1879 جىلى ورىنبور باسپاسىنان جارىق كورگەن «قازاق حرەستوماتياسى» جانە قازان قالاسىندا باسىلىپ شىققان «ماكتۋبات» دەگەن كىتابىنا ەنگىزەدى. قوجابەرگەن مۇراسىنا س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, س.كوبەەۆ, ب.مايلين, ع.مۇسىرەپوۆ, ءى.وماروۆ سىندى حالقىمىزدىڭ اسىل ۇلدارىنىڭ دا دەن قويعانى تاريحتان بەلگىلى.
بۇلارعا دەيىن قوجابەرگەن تولىباي ۇلى تۋرالى داستەم سال قاراباس ۇلى (1677-1752), جانكىسى جىراۋ كوشەك ۇلى (1734-1817), جاناق تولەك ۇلى (1743-1821), باھرام شاقشاق ۇلى (1779-1826), كورپەش, سەگىز سەرى باھرام ۇلدارى, شاڭگەرەي بوكەەۆ (1847-1920), ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ جازعان.
1983 جىلى الماتىداعى عىلىم باسپاسىنان «ەرتە داۋىردەگى قازاق ادەبيەتى» دەگەن ەڭبەك جارىق كوردى. وسى كىتاپتا قوجابەرگەن جىراۋعا دا ورىن بەرىلگەن. مىنە, سودان بەرى قوجابەرگەن تولىباي ۇلى تۋرالى بىرنەشە كىتاپ, جۇزدەن استام زەرتتەۋ ماقالالار جارىق كوردى.
2000 جىلدىڭ 19-20 جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قوجابەرگەن تولىباي سىنشى ۇلىنىڭ ەل تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولى» دەگەن تاقىرىپتا قىزىلجار قالاسىندا وتكەن عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا نەگىزگى بايانداما جاساعان اكادەميك مارقۇم م.ق. قوزىباەۆ قوجابەرگەن مۇراسىن زەرتتەۋ, بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ – زامانا تالابى ەكەنىن باسا ايتقان. «قوجابەرگەن بابامىز كوپ باتىرلاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس. ول 1688-1710 جىلدارى 22-23 جىل بويىندا قازاق, نوعاي, قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ بىرىككەن جاساعىنا قولباسشىلىق جاساعان سارداربەك, ورداباسى, ورتالىق ازيا دەڭگەيىندەگى اسكەري قايراتكەر! «اقتابان شۇبىرىندىدان» كەيىن قوجابەرگەن ۇلى جەڭىستى شىڭداعان ستراتەگ», – دەگەن ەدى سوندا اتاقتى اكادەميك اعامىز.
تاريحتان بىزگە جەتكەن دەرەكتەر بويىنشا, قوجابەرگەن تولىباي ۇلى 1663 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى بلاگوۆەششەنكا سەلوسىنىڭ ماڭايىنداعى گۇلتوبە دەگەن جەردە, باتىرلار مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. ولاي دەيتىنىمىز, ورتا ءجۇزدىڭ كەرەي رۋىنان تارايتىن تولىباي سىنشى دا, ءحVى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن ءحVىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە ءومىر سۇرگەن داۋلەن دە (تولىبايدىڭ اكەسى), ارعى اتاسى كوشەبە دە باتىر بولعان. قوجابەرگەننىڭ:
ارعى اتام تۋ ۇستاعان ەر كوشەبە,
قاي باتىر تەڭ كەلىپتى كوشەبەگە,
نەمەسە:
ول سوعىس ەسىمحاننىڭ تۇسىندا وتكەن,
قالماقتى داۋلەن اتام قىرعان شەتتەن, – دەۋى سودان.
وسىنداي ەل قورعانى بولعان اسىلداردىڭ تۇياعى تولىبايدىڭ اتى بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن كورەگەندىگىمەن, قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىمەن, شەشەندىگىمەن, ەل ىرگەسى سوگىلسە, قىلىشىن قىنابىنان سۋىرار ەرلىگىمەن دە شىققان. ول گۇلتوبەدە كوپ جىل بويى قازاق, نوعاي, قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ بىرىككەن اسكەرىن باسقارىپ ەل تىنىشتىعىن قورعاعان, ورداباسى – باھادۋر اتانعان. ەل ىشىندە ءالى كۇنگە دەيىن تولىباي سىنشىعا تەلىنەتىن ناقىل, قاناتتى سوزدەر از ەمەس.
ال, قوجابەرگەنگە كەلسەك, ول اقىن-جىراۋ, ءانشى-كۇيشى, سازگەر عانا ەمەس, ەل تاعدىرى تارازى باسىنا تارتىلعان قان-مايدان جورىقتاردا قالىڭ قولدى باستاعان باتىر, ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى, قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى سياقتى تاريحي كونستيتۋتسيالىق پارمەنى بار «جەتى جارعىنى» جازعان جەتى ءبيدىڭ ءبىرى. ءجۇز جاساعان قوجابەرگەن ءومىرىنىڭ الپىس جىلىن ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ, ات ۇستىندە وتكىزگەن. بۇل جونىندە كوزى تىرىسىندە ۇلت نامىسى اتانعان ايگىلى زاڭگەر سالىق زيمانوۆ 2011 جىلى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى سابىر قاسىموۆ باستاعان ءبىر توپ ازاماتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قىزىلجار قالاسىندا ءوتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا بىلاي دەگەن بولاتىن: «قوجابەرگەن – ءبىزدىڭ تاريحىمىزداعى تۇتاس قۇبىلىس, بۇكىل عۇمىرىن قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكە ارناعان ۇلى تۇلعا.» اتاقتى عالىم بۇل سوزدەردى تەكتەن-تەك ايتا سالعان جوق. ول قوجابەرگەن تولىباي ۇلى, ونىڭ «جەتى جارعىنى» جازۋعا قاتىسقانى تۋرالى ءوزىنىڭ تولىق شىعارمالار جيناعىندا دا قۇندى دەرەكتەر كەلتىرەدى.
بەلگىلى كوتەش اقىن راي ۇلى دا ءوزىنىڭ «جيەن جىراۋ» داستانىندا:
اقىلداسىپ ءۇش بيمەن
«جەتى جارعىنى» جازعان ەر.
كىم دەسەڭىز ول بەكتى:
قوجابەرگەن كەمەڭگەر, – دەپ جازادى.
قوجابەرگەن جاسىندا ۇرگەنىش, بۇحارا, ساماركاند مەدرەسەلەرىندە وقىپ مول ءبىلىم الادى. اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرەدى. وسىنداي ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا 1683-1688 جىلدارى ءاز-تاۋكە حاننىڭ ەلشىلىك قىزمەتىنە 5 جىل باسشىلىق ەتىپتى. ونىڭ:
تىلىنە اراب-پارسى بولدىم جەتىك
ونى دا قولدانبادىم ونەر ەتىپ.
كورشى ەلگە ەلشىلىككە ىلعي بارىپ.
مەن ءجۇردىم قازاعىما قىزمەت ەتىپ, – دەگەن جولدارى وسىنى ۇقتىرادى.
بابامىز – 1688-1710 جىلدارى قازاق, نوعاي, قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ بىرىككەن قولىنا اسكەرباسى بولىپ قالماق شاپقىنشىلىعىنا قارسى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان سوعىستاردا تالاي رەت ءىرى جەڭىستەرگە جەتىپ, ورداباسى اتاعىن العان ۇلكەن باھادۋر, اسكەري قايراتكەر. ونىڭ 23 جىل اسكەر باسقارعانى ءوزىنىڭ «ءۇش بي» اتتى ولەڭىندە بىلاي دەپ كورسەتىلگەن:
باسقارىپ ءۇش ءجۇز قولىن 23 جىل,
ورنىمدى بوگەنبايعا بەردىم بيىل.
ەش ساردار قايت قىلعان جوق جارلىعىمدى,
كەزىندە ۇزاق سوعىس كۇندەر قيىن.
ەندەشە, م.ق. قوزىباەۆتىڭ جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن كونفەرەنتسيادا «اقتابان شۇبىرىندىدان» كەيىن قوجابەرگەن ۇلى جەڭىستى شىڭداعان ستراتەگ. قوجابەرگەن باتىرلاردىڭ باتىرى, قولباسشى, ءاز-تاۋكەدەي دانانىڭ وڭ قولى, قيىن زامانداعى ەل قورعانى», – دەپ ساڭقىلداۋى وتە ورىندى. اتاقتى تاريحشى «داۋىلپاز بابا – قوجابەرگەن» دەگەن ەڭبەگىندە قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ءاز-تاۋكەنىڭ تاپسىرماسىمەن «جەتى جارعىنى» اق بىلعارىعا جازىپ, حانعا تابىس ەتكەنى تۋرالى دەرەكتەر دە كەلتىرەدى.
قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ۇرپاققا قالدىرعان ادەبي مۇراسى وتە مول. ولاردىڭ ءبارىن جيناپ, ساقتاعان – سەگىز سەرى. اتاقتى سەگىز سەرى «ەلىم-اي» جىرىن شىعارعان قوجابەرگەن جىراۋ ەكەندىگىن بىلايشا ايتىپ كەتكەن:
قوجابەرگەن بابامىز
ارىدە وتكەن دانامىز.
«ەلىم-ايداي» قيساسىن
انمەن شىرقاپ سالامىز.
تۇلپار ءمىنىپ تۋ العان.
قوجابەرگەن بابامنىڭ
«ەلىم-اي» جىرىن جاتتاعام.
«اتا تەكتەي» داستانىن
جادىما مىقتى ساقتاعام
«ەلىم-اي» ءانىن بابامنىڭ
بالا كەزدەن شىرقادىم.
ول جىراۋدىڭ «كۇلدىرمام-اي», «قويلىباي كورگەن», «قاراسارى بولات كەرەي», «سوقىر ابىز», «بابا ءتىل», «جەتى جارعى», «قابانباي باتىر», «ەر كوكشە», «اسان اتا», «ەر قوساي», «ەر جانىبەك», «قورقىت بابا», «ەر ەدىگە», «وراق باتىر», ت.ب. ءتولتۋما شىعارمالارىن جيناپ, وزىنەن كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتكەن. وسى داستاندارىنىڭ بارىندە دە اقىن ەلدى سىرتقى جاۋعا قارسى ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسكە شاقىرىپ, قازاق حالقىنىڭ بىرىگىپ, ىرگەلى ەل بولۋىن ارمانداپ, سونى جىرعا قوسادى.
قوجابەرگەن شىعارمالارىنىڭ ەڭ شوقتىقتىسى, ءسوز جوق, – «ەلىم-اي» داستانى. جەتى بولىمنەن, 3683 شۋماقتان, 14732 جولدان تۇراتىن «ەلىم-اي» داستانىندا جىراۋ 1723 جىلدىڭ اپاتىن, حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتىن, كۇيزەلىسىن اشىنا جازادى. «ەلىم-اي» – ەل ومىرىندەگى تۇتاس ءبىر كەزەڭدى قامتيتىن تاريحي شىعارما. اۆتور بۇل ەڭبەگىندە جوڭعار يمپەرياسىنىڭ داۋىرلەپ, كۇشەيۋ سەبەپتەرىن, ءاز-تاۋكەدەن كەيىنگى قازاق حاندىعىندا بولعان تەكەتىرەس, باقتالاس, الاۋىزدىقتىڭ بەتپەردەسىن اشادى. «ەلىم-اي» داستانىنداعى:
ءاز تاۋكە بولسا-داعى دوستىققا ىنتىق,
ساتپادى كورشى ەكى جۇرت بىزگە مىلتىق.
جوڭعارلار قورعاسىن وق جاۋدىرعاندا,
نايزا ۇستاپ, ساداق تارتىپ قارسى شىقتىق – دەگەن جولداردىڭ دا استارىندا كوپ وي جاتقانى انىق. بۇل ارادا اڭگىمە جوڭعارلاردىڭ ورىستار مەن قىتايلارعا ارقا سۇيەگەنىندە بولىپ وتىر. داستاندا تۇرىكپەن, قوقان, حيۋا, بۇحاردىڭ قازاق ەلىنە دەگەن قاستاندىعى, وزبەك پەن تاجىكتىڭ جالتاقتىعى اشكەرەلەنەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, م.ق. قوزىباەۆتىڭ تىلىمەن ايتساق, «ونى تەك «داستان» دەۋ از سياقتى. ونىڭ ارناسى كەڭ – ۇلتتىڭ بولۋ, بولماۋى, وتان تاعدىرى. ءبىر عاسىرلىق تاريحتى سارالاپ, ۇلتتىڭ سان عاسىرلىق سالت-ساناسىن, مەملەكەت بيلەۋ جۇيەسىن باعالاپ, جۇزدەگەن مەملەكەت, اسكەري, ساياسي قايراتكەرلەرىن جەكە-جەكە دارالاپ, دۇبىرلەگەن وقيعالار بولعان جەردى ارالاپ جازىلعان ۇلى ەپوپەيالىق تۋىندى. «ەلىم-اي شىن مانىندە ۇلتتىق سانانىڭ بيىك شىڭى, ۇلتتىق سەرگەلدەڭگە دۋشار بولعانداعى مۇڭى, بولاشاققا قۇلاش سىلتەپ, قايسار نامىسشىل قازاقتىڭ ۇلت بولمىسىن جاڭعىرتۋعا ۇمتىلىسىنىڭ شانشىلا اتقان قاينار جىرى دا سىرى. «ەلىم-اي» – ۇلتىمىزدىڭ يليادا مەن وديسسەياسىنداي ەپيكالىق ومىرشەڭ تراگەدياسى».
حالقىمىزدىڭ اياۋلى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, باتىر – قالامگەر باۋىرجان مومىش ۇلى «ەلىم-اي» داستانى جايلى: «كەرەي قوجابەرگەن جىراۋداي بۇرىڭ-سوڭدى ءومىر سۇرگەن قازاق اقىندارىنىڭ بىردە-بىرەۋى قازاق جۇرتى جەرىنىڭ كولەمىن, شەكاراسىن ايقىنداپ بەرگەن ەمەس. ول كىسىنىڭ «ەلىم-اي» جىرى – اسكەري داستان! جاس بالا كەزىمدە ونى انشىلەردىڭ اۋزىنان تالاي رەت ەستىپ ەدىم. شىركىن, سول اسكەري داستان قايدا بار ەكەن؟» – دەپ جازعان ەكەن.
ءىرى عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەرمۇقان بەكماحانوۆتىڭ ءپىكىرى دە وسىعان ۇندەس. ول ءوز ويىن: «كوشەبە كەرەي قوجابەرگەن اقىن تولىباي سىنشى ۇلىنىڭ «ەلىم-اي» داستانى – تاريحي ەپوپەيالىق جىر. ءارى سول «ەلىم-اي» ەرلىك حيسساسىنىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى – 1723 جىلعى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» اتانعان ءىرى اپاتتىڭ سۋرەتىن ەل كوزىنە ەلەستەتكەن بىردەن-ءبىر تاريحي قۇجات!» – دەپ تۇجىرىمداپتى. وسى مازمۇنداس باعانى كەزىندە اكادەميك الكەي مارعۇلان, اكادەميك اقاي نۇسىپبەكوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەك سۇلەيمەنوۆ تە شەگەلەپ ايتقان ەكەن.
جىراۋ 1710 جىلعى جازدا ءوزىنىڭ كوپ جىلدارعا سوزىلعان اۋىر سوعىستارعا ۇزدىكسىز قاتىسىپ شارشاعانىن مويىنداپ, ءاز-تاۋكە حاننان ءوزىن ورداباسى قىزمەتىنەن بوساتۋدى ءوتىنىپ, ورنىنا شاكىرتى جاس بوگەنباي باتىر اقشا ۇلىن ۇسىنادى. ءاز-تاۋكە حان ارنايى قۇرىلتاي وتكىزىپ, بوگەنبايدى ورداباسى ەتىپ سايلاتادى, سول جيىندا قوجابەرگەن بوگەنبايعا اق باتاسىن بەرەدى.
بۇل جايىندا بۇقار جىراۋ بىلاي دەيدى:
قوجابەرگەن عادىل ەر,
قادىرىن بىلگەن قالىڭ ەل.
بوگەنبايداي باتىرعا
بيلىگىن بەرگەن ارداگەر.
قوجەكەمە بوگەنباي
شاكىرت بولعان جان ەدى.
سايلاتقان ونى ۇستازىم
قارادان شىققان حان ەدى.
جوعارىدا قوجابەرگەننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتىنە XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ دەن قويعانىن ايتتىق. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ودان ءسال بۇرىن, 1875 جىلى «زاپيسكي ورەنبۋرگسكوگو وتدەلا يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا» اتتى كىتاپتا (253 – بەتىندە) «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» ءانۇرانىنىڭ العاشقى نۇسقاسى 16 جول كولەمىندە بەرىلىپتى. سونىمەن بىرگە, تۇرسەكەڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ قىسقاشا تاريحى» اتتى ەڭبەكتىڭ ءبىرىنشى تومىندا «قوجابەرگەن جىراۋ (1663-1763)» اتتى ارنايى تاراۋ جاريالانىپ, قازاق ادەبيەتى تاريحىندا تۇڭعىش رەت «ەلىم-اي» ءانىنىڭ اۆتورى جايلى بىرقىدىرۋ مالىمەتتەر بەرىلگەنىن دە ايتادى.
الايدا, كەيىن ۇزاق جىلدار بويى قوجابەرگەن ەسىمى اتالماي كەلدى. اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ونىڭ ەكى سەبەبىن اتايدى. «ءبىرىنشى – قوجابەرگەن بابا ورىس يمپەرياسىنا اشىق قارسى, ونىڭ «ەلىم-ايى» يمپەرياعا قارسى تۋىندى. وندا ول ورىس يمپەرياسى قالماقتارعا قارۋ ساتتى, قولدادى دەپ ايىپتايدى… ەكىنشىسى – «ەلىم-ايى» قازاق حاندارىنىڭ تورە تۇقىمىنان سايلانۋىنا قارسى. ال, تورەلەر اۋلەتى قازاق قوعامىنا ەندەپ, بويلاپ ارالاسىپ, قۇرالاسىپ كەتكەن-ءدى».
قوجابەرگەن تولىباي ۇلى – شىن مانىندە, بار قازاققا ورتاق تۇلعا. سوندىقتان دا ونىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى سولتۇستىكقازاقستاندىقتار عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا تۇراتىن زەرتتەۋشىلەر جازۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە قوجابەرگەن باتىر حالقىنا قايتا ورالدى. ونىڭ ەرلىگى, دانالىعى تۋرالى كوپتەگەن ەڭبەكتەر جارىق كوردى. وسىنداي يگى ىستەرگە بەلگىلى زاڭگەر بەكەت تۇرعاراەۆ باسقاراتىن «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ» ۇيىتقى بولىپ كەلە جاتقانىن ايتۋ ءجون. اتالمىش قوردىڭ قولداۋىمەن جىراۋدىڭ تۋعان جەرىندەگى قورىمىندا جەرلەستەرى وعان ارناپ كۇمبەز ورناتىپ, اس بەردى. جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆكا سەلوسىنداعى قازاق مەكتەبىنىڭ الدىنداعى الاڭعا ەسىمى بەرىلىپ ءبيۋستى ورناتىلدى, مەكتەپتە مۇراجايى اشىلدى. پەتروپاۆل قالاسىنداعى № 6 قازاق ورتا مەكتەبى جىراۋ ەسىمىمەن اتالادى.
ءيا, ايتا بەرسەك, قولعا الىنىپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يگى ىستەر از ەمەس. بىراق, كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان شارۋالار دا باستان اسىپ جاتىر. وسى جايىندا جاقىندا مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى س.ن. احمەتوۆكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم.
وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ № 1678 قاۋلىسىنا سايكەس ۇستىمىزدەگى جىلى 350 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ مەرەيتويىنا دايىندىق بارىسىندا ءالى شەشىمىن تاپپاعان كەيبىر ماسەلەلەرگە توقتالىپ, اتاپ ايتقاندا, بالالار مەن جاستارعا اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ تەاترلارىندا تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, داۋىلپاز بابا – قوجابەرگەن تولىباي سىنشى ۇلى تۋرالى ساحنالىق قويىلىمدارعا بايگە ۇيىمداستىرىلىپ, ۇزدىك شىققان ستسەناريلەر بويىنشا سپەكتاكلدەر قويۋعا; تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, «ەلىم-اي» جىرى مەن قوجابەرگەن بابامىز تۋرالى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ءبىر ساعاتتىق دەرەكتى فيلم تۇسىرۋگە جانە ونى ەلىمىزدىڭ باستى تەلەارنالارىنان كورسەتۋگە; «ەلىم مەنىڭ» پاتريوتتىق اندەر كونكۋرسى اياسىندا حالىق اقىنىنىڭ ءومىرى مەن ەرلىگىنە ارنالعان كونكۋرس ۇيىمداستىرۋعا; «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, جامبىل اۋدانى, بلاگوۆەششەنكا ەلدى مەكەنىنە قاراستى «بۇركىت قونعان» دەگەن ورماننىڭ ماڭىندا ورنالاسقان قوجابەرگەن جىراۋدىڭ كەسەنەسىن مەملەكەت قامقورلىعىنا الىپ, قايتا تىركەۋدەن وتكىزىپ, كەسەنەگە كۇردەلى رەستاۆراتسيالىق جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە; استانا قالاسىنىڭ ورتالىق ءبىر كوشەسىنە قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ەسىمىن بەرۋ جانە قۇجاتتارىن دايىنداۋعا; رەسپۋبليكالىق اقىندار, جىراۋلار بايقاۋىن, ۇلتتىڭ رۋحىن قيىن كەزەڭدە دە كوتەرە بىلگەن تاريحي تۇلعا قوجابەرگەن جىراۋ ومىرىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋعا; بارلىق رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق كىتاپحانالاردا داۋىلپاز بابا – قوجابەرگەن تولىباي سىنشى ۇلىنىڭ تۋعانىنا 350 جىلدىعىنا ارنالعان كىتاپ كورمەلەرىن ۇيىمداستىرۋعا; بابامىزدىڭ 350 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالاردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تۇراقتى تۇردە جاريالاۋدى ۇيىمداستىرۋعا; قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ومىرىنە قاراستى تاريحي دەرەكتەردى قايتا سۇزگىدەن وتكىزىپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا شىعارىلاتىن ادەبيەتتەر نەگىزىندە ارنايى كىتاپ شىعارۋعا قارجى ءبولۋدى سۇرادىم.
قازاق «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەيدى. ولاي بولسا, بابالارىمىزدىڭ التىن باسىن تورگە سۇيرەپ, ولاردىڭ رۋحىن اسقاقتاتا بەرۋ – ۇرپاق پارىزى.
اباي تاسبولاتوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى
ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, تاريح
عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
استانا.