سەيسەنبى, 14 مامىر 2013 2:57
سۋرەتكەردىڭ جاڭا كەيىپكەر ىزدەپ الاسۇراتىنى سياقتى تاريح بەتتەرىندە دە بۇرىنعىلارعا ۇقسامايتىن, ەرەكشەلىگى مەن ءبىتىم-بولمىسى, جاراتىلىسى مەن ۇستانىمى بولەك, تاعدىرىنىڭ سوقپاعى مەن ءسۇرلەۋى وزگەشە دارا تۇلعالار كەزدەسەدى. مەن وسىنداي تۇلعالار ءومىرىن قىزىعىپ وقىعالى دا ءبىراز ۋاقىت بولدى. سولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ تۇرمەدە وتىرىپ, قىزى ينديراعا جازعان حاتتارى, لي ءميننىڭ اكەسى ماو تسزەدۋن تۋرالى وكپەسى مەن وكسىگى كەۋلەگەن جۇرەكجاردى مەمۋارى, لەونيد ملەچيننىڭ الەمنىڭ ءىرى تۇلعالارى تۋرالى زەرتتەۋلەرى مەن ن.نازارباەۆ تۋرالى ەڭبەگى, ەۆگەني پريماكوۆتىڭ «مىسلي ۆسلۋح», ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ «ەلىن سۇيگەن, ەلى ءسۇيگەن ەلباسى», قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ «قازاقتىڭ جاڭا ءداۋىرى» سىندى قۇندى دۇنيەلەردى ەرەكشە اتاپ ايتقان بولار ەدىم.
سەيسەنبى, 14 مامىر 2013 2:57
سۋرەتكەردىڭ جاڭا كەيىپكەر ىزدەپ الاسۇراتىنى سياقتى تاريح بەتتەرىندە دە بۇرىنعىلارعا ۇقسامايتىن, ەرەكشەلىگى مەن ءبىتىم-بولمىسى, جاراتىلىسى مەن ۇستانىمى بولەك, تاعدىرىنىڭ سوقپاعى مەن ءسۇرلەۋى وزگەشە دارا تۇلعالار كەزدەسەدى. مەن وسىنداي تۇلعالار ءومىرىن قىزىعىپ وقىعالى دا ءبىراز ۋاقىت بولدى. سولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ تۇرمەدە وتىرىپ, قىزى ينديراعا جازعان حاتتارى, لي ءميننىڭ اكەسى ماو تسزەدۋن تۋرالى وكپەسى مەن وكسىگى كەۋلەگەن جۇرەكجاردى مەمۋارى, لەونيد ملەچيننىڭ الەمنىڭ ءىرى تۇلعالارى تۋرالى زەرتتەۋلەرى مەن ن.نازارباەۆ تۋرالى ەڭبەگى, ەۆگەني پريماكوۆتىڭ «مىسلي ۆسلۋح», ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ «ەلىن سۇيگەن, ەلى ءسۇيگەن ەلباسى», قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ «قازاقتىڭ جاڭا ءداۋىرى» سىندى قۇندى دۇنيەلەردى ەرەكشە اتاپ ايتقان بولار ەدىم.
مەمۋاردىڭ دا ءوز ءپرينتسيپى بار. اسىرەسە, اقىن-جازۋشىلاردىڭ مەمۋارلارىندا وسەك پەن قياناتقا جول بەرىلەتىنىن اننا احماتوۆا وكىنىشپەن جازعان. « ۇلى اقىنداردىڭ ادەبيەتكە قۇبىلىس بولىپ كەلۋىن ايتۋدان گورى, ولار تۋرالى قاپ-قاپ وسەكتىڭ مەمۋاردان ورىن الاتىنىن ايتا وتىرىپ, بۇل جانردا فالش وقيعالار ادام سەنەتىندەي ەتىپ جازىلاتىنى وكىنىشتى», دەيدى ۇلى اقىن.
ساياسي ادەبيەتتى بۇل قاتارعا قوسپاعان ءجون. جالپى, ساياسي ادەبيەتتەر اقتارىلا بەرمەيتىن جۇمباعىمەن, جالپاق جۇرتقا بەلگىسىز شىندىعىمەن وقىرمانىن تاڭعالدىرىپ وتىرادى. ساياساتتىڭ دا قۇبىلعان وبرازىن كورەسىڭ. يمپەريانىڭ دا وتپەلى بولاتىنىن, كورول مەن يمپەراتوردىڭ دا ءومىر ساحناسىنان وتە شىعاتىن ءداۋىر مەن داۋرەننىڭ وتكىنشىلىگىن ەرىكسىز مويىندايسىڭ. تاريحتىڭ اقيقات بەتىن پاراقتاپ وتىرىپ, ءوز ەلىڭنىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعىنا امالسىز كۇدىگى ارالاس ۇمىتپەن قارايتىنىڭ دا سول.
وسى ولشەممەن العاندا, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «بەلاسۋ», «نۇر مەن كولەڭكە», «ون دەلاەت يستوريۋ», ت.ب. ساياسي جازبالارى قازاق مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ساياسي ۇستانىمدارى مەن مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستار تاريحىن بۇكپەسىز, ءادىل ايتا بىلۋىمەن قۇندى. الەمگە ايگىلى ساياسي قايراتكەرلەردىڭ تۇلعالىق پورترەتتەرىن سۋرەتكەرلىكپەن جاساي وتىرىپ, ولاردىڭ پىكىرى مەن ساياسي ۇستانىمدارىنا ءوزىنىڭ دە كوزقاراستارىن جاسىرماي, ورىندى ايتقان.
الەمگە تانىمال ساياساتكەر, قازاقتىڭ اردا ۇلى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي وچەركتەرىن وقىعاندا ونىڭ تۇلعا, بەلگىلى ءارى بەلدى ساياسي قايراتكەر ەكەنىنە تولىق كوز جەتكەندەي. جەكە ويلارىن ىركىپ, قازاقى كوڭىلجىقپاستىققا بارمايتىن ول تاريحي بەتبۇرىستاردا جەكە پايىمداۋىن جاسىرعان ەمەس. بارلىق ەڭبەكتەرىندە قازاقتىڭ بۇگىنگى كۇنىن ايتا وتىرىپ, ەرتەڭگىسى تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىرۋدى ماقسات تۇتقان. ءوز ۇلتىنا سۇيىسپەنشىلىكپەن عانا ەمەس, سىنمەن دە قارايدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, توقاەۆقا قازاقتار «ءتولبالاسى» رەتىندە قارامايدى دەگەن جاڭساق پىكىر تۋدىرعىسى كەلگەندەر دە بولدى. ونىڭ وي ەركىندىگى مەن كورەگەندىگى باسقا ەلدەردىڭ مادەنيەتى مەن ساياسي احۋالىن وزگەلەردەن تەرەڭ بىلەتىندىگىندە. وسى قاسيەتتىڭ ارقاسىندا ول يدەالداندىرۋدان بويىن تازا ۇستادى. ەلىڭدى تانۋ ءۇشىن ولارمەن ۇنەمى بىرگە بولۋ ازدىق ەتەدى, ەلىڭە سىرت كوزبەن دە قاراي ءبىلۋ كەرەكتىگىن قاسىم-جومارت توقاەۆپەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەندە ەستىدىم. تاۋەلسىز قازاقستانعا وسىنداي تۇلعانى كەزىندە ەلگە قايتارىپ الۋدى ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى دەپ بىلەمىن.
1992 جىلى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ماسكەۋدىڭ ءومىرىنە ابدەن ءسىڭىسىپ, كاسىبي مامان رەتىندە باعالانىپ, جوعارى لاۋازىمعا تاعايىندالۋعا ۇسىنىس الىپ وتىرعان ق.ك.توقاەۆقا: «بەري شينەل, يدي دوموي», – دەۋى ازىلدەن گورى شىندىققا جاقىن بۇيرىعى بولار. جاڭا مەملەكەت قۇرىپ جاتقان ەلباسىمىز: «ەلگە قىزمەت ەتەتىن كەز كەلدى, بوركىڭدى كي دە, ەلگە قايت!» – دەپ ىنىگە سالماق سالعانى دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي قالاۋى ما, ەكەن؟.. الدە «جاس كەلسە – ىسكە!» دەگەن پەيىلمەن ورتاق ءمۇددەگە قىزمەت ەتۋدى كوزدەگەنى مە؟.. قالاي بولعاندا دا جاڭا مەملەكەت قۇرۋداعى باسقا تۇسەر قيىن كەزەڭدەردە ارقا سۇيەر, ەل اماناتىن بىرگە جۇمىلىپ, بىرگە كوتەرىسەر ءبىر ۇلدىڭ سىرت ەلدە جۇرگەنىنەن گورى, ءوز ەلىنىڭ ءمۇددەسىنە قىزمەت ەتسىن دەگەن ۇسىنىسىن ەلباسىمىزدىڭ كورەگەندىگى دەپ بىلەمىز.
ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىنا كەلىسىم بەرگەن ق.ك.توقاەۆ رەسەي سىرتقى ءىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۆەتنامعا وكىل رەتىندە جاڭا لاۋازىمعا تاعايىنداپ وتىرعان قىزمەتىنەن باس تارتىپ, ەلگە قايتتى. وعان «كەلىپ قالىپسىڭ» دەپ جىلى ورىن ۇسىنا قويۋشىلار دا بولا قويمادى. الماتىعا كەلىسىمەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ قىتايعا باراتىن دەلەگاتسياسىنا ەنگىزىلىپ, ساراپشى رەتىندە جولعا شىقتى. وسى تۇستا قىتاي ەلىن تەرەڭىرەك بىلەتىندىگىمەن دە, ءارى قىتاي ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەندىگىمەن دە كوزگە تۇسسە كەرەك, قايتىپ ورالعان ساتتە-اق, قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. سول ساتتەن باستاپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ ديپلوماتياسىن قالىپتاستىرا باستاعان كانىگى مامان, ديپلومات توقاەۆتى كۇللى قازاق جۇرتى تانىپ تا, مويىنداپ تا ۇلگەردى. ون التى جاسىندا ماسكەۋگە وقۋعا اتتانعان جاس جەتكىنشەك قىرىققا شىققان كەمەل شاعىندا وتانىنا ورالدى. ءبىرنەشە تىلدە ەركىن سويلەپ, ەلدى اۋزىنا قاراتقان ساياساتكەرگە «قازاقى ەمەس ەكەن, قالانىڭ تاس كوشەسىندە وسكەن» دەگەن سياقتى ايىپتاۋلار تاعىلعانى دا راس. ماعجان اقىن ايتقانداي, «جۇرت اسپانعا ورلەگەن جۇيرىك جۇرەكتى موينىنا قۇرىق سالىپ قۇلاعى سالپيىپ تۇرا قالاتىن ماستەك بولسا دەپ قالاعانىمەن» توقاەۆتىڭ بولەك بولمىسى بۇل قۇرىققا كونبەدى. كونبەۋ, ارينە, ماستەكتەرگە جاقپايتىنى بەلگىلى.
حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە ازيا ەلدەرىمەن بايلانىس جاساۋ ق.ك.توقاەۆقا تاپسىرىلعانىمەن, قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتتاعى تۇجىرىمداماسىنىڭ تەزيستەرىنە ۇسىنىستار ەنگىزۋىنە تۋرا كەلدى. شىندىعىندا, ىرگەسى ەندى قالانا باستاعان قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى ىشكى ساياسات تا, ونىڭ تۇجىرىمداماسى دا بولماعانى بەلگىلى. قازاقستان وزگە ەلدەرمەن بايلانىستا بولۋ ءۇشىن الدىمەن باعىت-باعدارىن ايقىنداپ الۋى شارت ەدى. بۇل جولدا دا توقاەۆتىڭ ىسكەرلىگى دە, مەملەكەتشىل تابيعاتى دا وزگەلەردەن ەرەك كورىندى.ول جاۋاپتى دا قيىن ساتتەردى باستان كەشىرە وتىرىپ, ءوزىنىڭ پاتريوتتىعىمەن دە, رومانتيزمىمەن دە ەلباسى جۇكتەگەن مىندەتتەردى ابىرويمەن ورىنداپ شىقتى.
«نۇر مەن كولەڭكە» كىتابىندا الەمدىك دەڭگەيدە تانىلعان دارا تۇلعالاردىڭ قازاقستان مەملەكەتى تۋرالى كوزقاراستارى وقىرمانعا تەرەڭ وي سالادى. قىتايدى ورنىقتى دامۋ جولىنا ءتۇسىرىپ, ءۇشىنشى عارىشتىق ەل رەتىندە ۇلى دەرجاۆاعا اينالدىرعان تسزيان تسزەميننىڭ قازاقستان مەملەكەتىن قولداۋى جانە كورشى قازاق ەلىنە دەگەن ۇستانىمى ارقىلى ەلباسىنىڭ بەدەلى مەن سىرتقى جاعدايدىڭ قالىپتاسۋىنا قول جەتكىزگەن ق.ك. توقاەۆتىڭ دا ەڭبەگىن ايتقانىمىز ورىندى بولار ەدى.
تسزيان تسزەميننىڭ: «قىتاي ەشقاشاندا قازاقستانعا جامانشىلىق جاسامايدى, ءسىزدىڭ ەلگە قاتىستى ەشقانداي قاستىق ارەكەتكە بارمايدى», دەپ اشىق مالىمدەمە جاساۋى شەكارا پروبلەماسىن رەتتەۋگە ۇلكەن ۇلەسىن تيگىزدى. وتكەن عاسىردان بەرى شەشىمىن تاپپاي تۇرعان بۇل ماسەلەدە يادرولىق قارۋى بار ەڭ ءىرى ەكى ەلدىڭ قاقتىعىسىپ, مامىلەگە كەلە الماي تۇرعانى جاسىرىن ەمەس بولاتىن. سوندىقتان دا قازاقستان ءۇشىن ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر ارقىلى شەكارالىق پروبلەمالاردى شەشۋ نەگىزگى ماسەلە بولدى.
«…قىتاي دەلەگاتسياسى نەگىزىنەن سوناۋ ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا قول قويعان شارتتاردىڭ ءماتىنىن قاراۋعا دەن قويدى. اتالمىش ماسەلەنى تسين داۋىرىندەگى قىتاي مەن پاتشالىق رەسەي قول قويعان شارتتاردىڭ نەگىزىندە قاراي كەلگەندە قازاقستانعا مەيلىنشە ءتيىمسىز ەكەنى انىقتالدى. بۇل رەتتە ەكى ەلدىڭ جوعارى باسشىلارى ن.نازارباەۆ پەن تسزيان تسزەميننىڭ جەكە قارىم-قاتىناستارى باعا جەتپەس ءرول اتقاردى. تسزيان تسزەمين قازاق كوشباسشىسىنىڭ دالەلدەمەسىن تۇسىنىستىكپەن قابىل الدى. ءتىپتى ن.نازارباەۆپەن ەكەۋىنىڭ اراسىندا بولعان اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە ول: شەكارا ماسەلەسىن كەيىنگىگە شەگەرە بەرمەي شەشۋ قاجەت, باسشىلاردىڭ كەلەسى بۋىنى بۇل مىندەتتى شەشە الماي, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ موينىنا كوپتەگەن قيىندىقتاردى ارتىپ كەتەدى دەپ استارلى ءسوزدىڭ ۇشىعىن شىعارىپ قويدى. قىتاي كوشباسشىسىنىڭ تەرەڭنەن ويلايتىن زەردەلى پايىمىمەن كەلىسپەۋگە بولمايتىن.
تسزيان تسزەمين مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە وزدەرى ارالاسپايىنشا, بۇل ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. قوس كوشباسشىنىڭ تاريحي كورەگەندىگى دە وسىدان ايقىن كورىنىسىن تاپقان. شارتقا قول قويىلعاننان كەيىن تسزيان تسزەمين قىتايدىڭ وزىندە اسكەري ادامدار مەن كەيبىر مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ تاراپىنان, سونداي-اق گونكونگ پەن تايۆاننىڭ ءارتۇرلى ۇيىمدارى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاراپىنان قىتاي كوشباسشىسىنىڭ دا سىنعا ۇشىراعانى بۇل كۇندە ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. قىتاي داۋلى اۋماقتىڭ 53 پايىزىن قازاقستانعا بەرۋگە كەلىستى. سىنشىلار قىتايدىڭ بارلىق جەردى ءوز قويناۋىنا قايتارىپ الۋ ءۇشىن جاس مەملەكەتپەن كەلىسسوزدەردى سوزا تۇرۋ كەرەك ەدى دەگەندى ايتىپ جاتتى. تەڭ قۇقىلى ىنتىماقتاستىقتى ورناتىپ, دامىتۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تسزيان تسزەمين سىندى تاريحي تۇلعالار ايرىقشا ءرول اتقاردى».
ق.توقاەۆتىڭ ساياسي جازبالارى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قازاق مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىنداعى تاريحي قۇجاتتار مازمۇنى, اقيقاتى مەن ارپالىسى, ەلباسىنىڭ مەملەكەت مۇددەسى جولىنداعى ەرلىگى مەن جانكەشتىلىگى, ءبىزدىڭ ءوزگە حالىقتىڭ وكىلىندەي تەرەڭنەن ويلاي الماي, تاياز عانا بويلاي سالاتىن اڭعال تۇستارىمىز ەرتەڭگى بولاشاق ۇرپاقتىڭ ۇلكەن ساياساتتا ۇتىلماۋىنا جول كورسەتەر سەرىگى, انىقتاماسى بولماق.
«نۇر مەن كولەڭكە» حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار اراسىنداعى بايلانىستار مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ديپلوماتيالىق شەجىرەسى دەۋگە لايىق ءدۇنيە. ق.ك.توقاەۆ كەز كەلگەن ساياسي قايراتكەردىڭ الدىمەن ءوز ەلىنىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان قارايتىنىن جاسىرمايدى. بۇل ءداستۇر مەملەكەتتىڭ مۇددەسى جولىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەردىڭ نەگىزگى ۇستانىمى, بويتۇمارى بولۋى كەرەك.
«نۇر مەن كولەڭكەدە» ق.ك.توقاەۆ ءۇش دارا تۇلعانى ەرەكشە ءبولىپ اتايدى. كوفي اننان, تسزيان تسزەمين, بوريس ەلتسين.
اۆتوردىڭ ىزگى قۇرمەتپەن, اسا ىجداھاتتىلىقپەن باعالاعان تۇلعاسىنىڭ ءبىرى – كوفي اننان. نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى, الەمگە ايگىلى ساياساتكەرمەن توقاەۆتىڭ دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعانىن, وسىنداي ءىرى تۇلعانى دا سىناۋشىلار مەن كىنا تاققانداردىڭ تابىلعانىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, وسى ءبىر قاراپايىم دا زيالى جاننىڭ ونەگە تۇتاتىن تازالىعى مەن پاراساتتىلىعى حاقىنداعى اڭگىمە وقىرماننىڭ كوڭىلىن بەي-جاي قالدىرمايدى.
كوفي انناننىڭ افريكالىقتارعا قولۇشىن بەرۋگە دايار تۇراتىندىعىن, ەلدىڭ اشتىعى مەن جۇقپالى اۋرۋعا ءجاردەمدەسۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قوياتىنىن جانە وسىنداي جاۋاپتى ىسپەن اينالىساتىن ادامداردىڭ «دۇرىس ادامدار» ساناتىنان قۇرىلۋىن باستى نازاردا ۇستاپ, جاۋاپكەرشىلىكپەن قاداعالاۋى ونىڭ ءوز ەلىنە, وتانداستارىنا دەگەن ازاماتتىق ۇستانىمىن اڭعارتادى. اۆتور كەيىپكەرىنىڭ كەلبەتىن, ساياساتتاعى تاپقىر تالانت يەسى ەكەنىن ونىڭ افريكالىق رۋح پەن ەۋروپالىق بيازىلىعى بىرەگەي ۇيلەسىم تاپقاندىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارا وتىرىپ, «كوفي افريكا ساۆاننالارىندا ءجۇرگەن اڭشىنى ەسكە تۇسىرەتىندەي. ول ارقاشاندا ساق ءارى سەرگەك. اڭنىڭ ءىزىن كورمەي-اق, يىسىنەن-اق ءدوپ باسىپ تانيتىن ناعىز قىراعىنىڭ ءوزى», دەيدى. بۇل – ساياسي پورترەت…
اۆتور وسى ءسوز ساپتاۋى ارقىلى كوفي انناننىڭ ساياسي تۇلعالىق پورترەتىن ايقىندايدى. ق.ك.توقاەۆ ساياسي ءارىپتەستەرىنىڭ ءار سوزىنەن تەرەڭ ماعىنا تابا بىلگەن. ساياساتكەر رەتىندە ايتىلعان ءسوزدىڭ استارىندا قۇپيا قالعان ماعىنانى ءدال تانۋعا ابدەن ماشىقتانعان ديپلومات: «…ونىڭ ءسوزىنەن جاھاندانۋعا بايلانىستى كوڭىل تولماۋشىلىقتىڭ سارىن-لەبى ەسىپ تۇردى. كوفي الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا ءوزىنىڭ كوپتەن بەرى وي سارابىنان وتكىزگەن, تۇجىرىمدارى مەن پايىمدارىن جەتكىزدى. قىزمەتتەن كەتەر الدىندا كوفي اننان ببۇ قىزمەتىن جاقسارتۋ جونىندەگى ءوز ارەكەتىنىڭ بوس اۋرەشىلىكپەن وتكەنىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. «تاريحتا باس حاتشىنىڭ لاۋازىمىن اتقارعان ەكىنشى افريكالىق بولا وتىرىپ, قازىرگى زاماننىڭ ادامزات باسىنا تونگەن ءۇش باستى قاتەردىڭ سالماعىن وزىمە قابىلدادىم: «قاۋىپسىزدىك قاتەرى, دامۋعا تونگەن قاتەر, ادام قۇقىعى مەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋدىڭ قاتەرى» اننان وسى پروبلەمالاردىڭ بارلىعىن جان-ءدۇنيەسىمەن قابىلداپ, سوعان جانى اۋىردى, ويتكەنى افريكا قازىرگى زاماننىڭ جاندى جاراسىنا اينالعان ەدى. بۇل پروبلەمالاردىڭ شەشىلمەگەنى بىلاي تۇرسىن, قايتا ودان سايىن شيەلەنىسىپ كەتتى. اننان كەيبىر ازيالىق ەلدەردەگى پروگرەسس ءوزىنىڭ افريكاسىندا جالعاسىن تاپپاعانىن, ونىڭ كەدەيلىككە, اۋرۋ-سىرقاۋ مەن قاندى قاقتىعىستارعا بەلشەسىنەن باتىپ جاتقانىن مويىندادى. شىن مانىسىندە وسى سوزىندە كوفي اننان قاتەرلى پروبلەمالار الدىنداعى ءدارمەنسىزدىگىن جانە ءوزىن بۇۇ-نىڭ جوعارى لاۋازىمىندا بولا تۇرا افريكا ەلدەرىنە كومەك بەرۋگە ەش ارەكەت جاساي الماعانىنا قاتتى نالىدى.
«دوستارىم مەنىڭ, جاھاندانۋ دەگەنىمىز – بيىك جالىنا اركىم قارمانىپ شىعا بەرمەيتىن اساۋ تولقىن», – دەدى اننان. ول جاھاندانۋعا ءوز كوزقاراسىن اشىق جەتكىزىپ: «جاھاندانۋ – ادامزاتتى تەوريالىق جاعىنان عانا بىرىكتىرىپ, ءىس جۇزىندە اجىراتادى», – دەپ تۇجىردى.
ق.ك.توقاەۆ كوفي انناندى اسەرشىلدىك پەن سەزىمگە بوي الدىرمايتىن ۇستامدىلىعىمەن ەرەكشەلەندىرەدى.
ۋلان-باتوردان استاناعا كەلگەن باس حاتشى موڭعولداردىڭ قوناقجايلىلىعىنان قاتتى شارشاعانى جايلى, داستارقان باسىندا ۇزاق وتىرماۋدى حاتتاما قىزمەتىنە تاپسىرادى. وسىدان ساباق العان قازاقتار قىزىقتى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرادى. سونداي كەزدەسۋدىڭ بىرىندە چەشەن-ينگۋش دياسپوراسى جەتەكشىسىنىڭ ءسوزى جادىندا قالعان باس حاتشى: «رەسەيدە سوعىسىپ جاتقان وسى حالىق پا؟» – دەپ سۇرايدى. – وزىندىك سيپاتى بار حالىق ەكەن. بۇلار سىزدەرگە قيىندىق تۋعىزباي ما؟ – دەدى دە مۇنىڭ سەبەبىن ءوز تۇرعىسىنان پايىمداپ, ىشتەي ويلانىپ قالدى», – دەيدى اۆتور. وسىنداي دەتالدار ارقىلى اۆتور وقىرمانعا كەيىپكەر كەلبەتىن تولىق اشۋعا ۇمتىلعان.
«ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەيدى ءبىزدىڭ حالىق. وسى ويدى باسشىلىققا العان ق.ك.توقاەۆ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ قالىپتاسۋىنا, جاس مەملەكەتتىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرگە جول اشقانىنا قازاق مەملەكەتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدا بارىنشا كۇش سالعان, بەدەلىن سالعان, ءتىپتى دوستىعىنىڭ ءوزىن دە ەل ءمۇددەسى ءۇشىن پايداعا اسىرعان ەلباسىمىزدىڭ قايسارلىعىنا, باتىرلىعى مەن تاپقىرلىعىنا قىزىعا وتىرىپ, دالەلدەر مەن مىسالدار كەلتىرەدى. ن.نازارباەۆ تۇلعاسى قۇرعاق ماقتاۋدى قاجەت ەتپەيتىنىن, ول حالقى ماقتاناتىنداي ەڭبەك جاساعانىن «نۇر مەن كولەڭكەدەن» تولىق كورۋگە بولادى. راس, ءبىزدىڭ اقپارات الەمى دالەلدى ماقتاۋدىڭ ورنىنا جاپپاي ماداقتى جالاۋلاتىپ, تۇلعانىڭ نۇرىن تاسىتامىن دەپ كولەڭكە تۇسىرەتىنىن بىلمەي دە قالىپ جاتادى. ودان گورى تاريحي ءمانى الدەقايدا كۇردەلى, قاراپايىم حالىق بىلە بەرمەيتىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي ۇستانىمدارىن جەتكىزەتىن وقىرمان قاۋىمعا, زيالى جۇرتقا جول تابا ءبىلۋ كەرەك سياقتى. ۇتىلىستار مەن جەڭىستەردى كوزى قاراقتى قازاق بالاسى بىلۋگە ءتيىس. مەملەكەت پەن حالىقتىڭ قۋانىشى مەن كۇدىگى ءبىر-بىرىنەن جاسىرىن بولماسا, حالىقتا كۇڭكىل دە بولمايدى. جاسىراتىنى جوق, بىزدە كۇڭكىل كوپ… كۇڭكىل ۇلعايسا كوبىك ءسوز كوبەيەدى. كوبىكتە سالماق تا, بولاشاق تا جوق.
بازبىرەۋلەر ويلاعانداي وپ-وڭاي قۇرىلا سالعان مەملەكەت جوق. مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋى قيىنشىلىقتار مەن قايشىلىقتاردى شەشە ءبىلۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىككە قول جەتتى. توقاەۆتىڭ ساياسي وچەركتەرىن وقىعاندا كەيبىر ەلدەردىڭ قازاقستاندى ءوز ىقپالىندا كورگىسى كەلگەنىن دە بايقاۋعا بولادى.
«…شيەلەنىسپەن ءوتىپ جاتقان كەلىسسوزدىڭ ءبىر ساتىندە بوريس نيكولاەۆيچ احۋالدى سەيىلتۋ ءۇشىن ىشىمدىك اكەلۋدى سۇرادى. قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرى ءتورت ريۋمكەگە قۇيىلعان اراعى جانە جەڭىل-جەلپى تىسكە باسارى بار تاباقتى الىپ كىردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ: «نەگە ءتورت ريۋمكە؟» دەگەن سۇراعىنا كابينەتتىڭ قوجاسى جايباراقات قانا: «ەكى ريۋمكە از, ال ءتورتەۋى – جەتكىلىكتى», – دەدى. وسى ءبىر ءوزىنشە ويناقى ديالوگتان سوڭ پرەزيدەنتتەر باۋىرلاستىق دوستىق ءۇشىن توست كوتەردى.
ودان سوڭ ءبىزدىڭ پرەزيدەنت: «رەسەي – ۇلكەن مەملەكەت قوي, بايقوڭىر ءۇشىن سىزدەر نەگە تولەم جاساعىلارىڭىز كەلمەيدى؟» – دەدى. بوريس نيكولاەۆيچ بۇل سۇراققا باسىن شايقاپ: «كوپ تالاپ ەتىپ وتىرسىزدار, 200 ملن. دوللاردى ءبىزدىڭ بيۋدجەتىمىز كوتەرە المايدى. مەنى جولداستارىم تۇسىنبەي قالۋى مۇمكىن, ولار عارىش ايلاعىن قازاقستاندىكى دەپ مويىنداعانىمىزدىڭ تولەمى رەتىندە تەگىن الۋدى سۇراپ وتىر», – دەپ جاۋاپ بەردى. سويدەدى دە بۇدان ارعى پىكىرتالاستى سوزۋدىڭ ەندى ماعىناسى جوق دەگەندەي ول قولىن شالت سەرمەپ قالدى. بىراق ن.نازارباەۆ عارىش ايلاعىن جالداۋ اقىسىن تولەۋدى اقىرىنا دەيىن تالاپ ەتىپ وتىرىپ الدى. سوڭىندا ب.ەلتسين كەلىسۋگە بەل بايلاپ: 50 ملن. دوللار, ودان ءبىر دوللار دا ارتىق ەمەس دەدى. بىرەر سەكۋند ويلانعان ن.ءابىش ۇلى: «بوريس نيكولاەۆيچ, جالداۋ اقىسىن 100 ملن. دوللار دەڭگەيىندە بەلگىلەيىك, بۇعان قوسا 15 ملن. دوللار دوستىعىمىز ءۇشىن بولسىن», – دەدى. بۇل ۇسىنىس سول كەزدەگى مينيستر اندرەي كوزىرەۆكە ۇناماي, ول جالما-جان ءوز پرەزيدەنتىنە بىردەڭە دەپ كەڭەس بەرگىسى كەلىپ ەدى, بىراق ەلتسين ونىڭ مۇنىسىن جاقتىرماي قالدى. ول ۇستەلدى الاقانىمەن: «كەلىسەمىن!», – دەپ سارت ەتكىزىپ ءبىر ۇردى دا, ءوزىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترىنە ءوز ورنىڭدى ءبىل دەگەندەي سۇستى كوزىمەن كارلەنە قاراپ قويدى.
بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان بايقوڭىر پروبلەماسىن شەشۋگە, بالكىم وزگەشە ورايمەن كەلۋ كەرەك تە بولار. بىراق سول كەزدە بۇدان باسقا امال جوق ەدى, ن.نازارباەۆ وتە كۇردەلى احۋالدا ءمۇمكىندىكتىڭ ءبارىن سالىپ, ءوز دەگەنىنە قول جەتكىزگەندەي بولدى. ەڭ باستىسى, بىرەگەي قۇرىلىم بولىپ تابىلاتىن, بۇكىل ادامزات وركەنيەتىنە تيەسىلى عارىش ايلاعى ەشبىر داۋسىز قازاقستاننىڭ زاڭدى يەلىگىندە بۇتىندەي قالدى, سونىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز عارىشتىق مەملەكەتتەر قاتارىنا ەندى. الەمدىك قوعامداستىق عارىش ايلاعى ءجونىندەگى كەلىسىمدى ساياسي جاعىنان وڭتايلى شەشىم دەپ قابىلدادى.
ەلتسين قىزمەتىنەن كەتكەننەن كەيىن ونىڭ جەكە تەلەوپەراتورى نازارباەۆ رەسەيلىك پرەزيدەنتپەن كەلىسسوزدەر كەزىندە قالاعان ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن شىعىستىق قۋلىقتى پايدالاندى-مىس دەگەندى ايتىپتى. ءىس جۇزىندە بارلىق كەزدەسۋلەرگە قاتىسىپ, باسى-قاسىندا بولعان ادام رەتىندە بۇعان سەنىمدى تۇردە ايتارىم, مۇنداي پايىمداۋلار ەشبىر شىندىققا جاناسپايدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە بۇل ەكى دوستىڭ, ماقساتتاس ادامداردىڭ, ارينە, سونىمەن بىرگە, ارىپتەستەردىڭ اراسىنداعى كەلىسسوزدەر بولاتىن».
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ساياسي كوزقاراسى مەن تالعام پاراساتى ونىڭ تاڭداپ العان كەيىپكەرلەرىنەن-اق كورىنەدى. ەل مۇددەسى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدە كۇش-جىگەرىن اياماي جۇمساي العان, تابيعات بەرگەن ۇستامدىلىق پەن بايسالدىلىق, زيالىلىق پەن كەمەلدىلىك اۆتوردىڭ ءوز كەلبەتىن دە تانىتادى. بۇلاي ايتۋعا مەنىڭ حاقىم بار دەپ ويلايمىن. سەبەبى, تاعدىر ماعان پارلامەنت سەناتىندا سەنات توراعاسى حاتشىلىعىنىڭ قىزمەتكەرى بولۋدى بۇيىردى. بۇل كەزدە سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بولاتىن.
ون التى جىل مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىندە قىزمەت ىستەپ, قاعازباستىلىقتى ابدەن مەڭگەرگەن ماعان بۇل قىزمەت اسا قيىندىق تۋدىرمادى. بىراق قاسىم-جومارت توقاەۆ سىندى قايراتكەردىڭ تىكەلەي باسشىلىعىندا قىزمەت اتقارۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى مىندەتتەدى. شىندىعىن ايتسام, مەنىڭ قالىپتاسقان مەملەكەتتىك قىزمەتكەر رەتىندەگى ءىس قاعازدارىمەن جۇمىس ءتاسىلىم دە, كوزقاراسىم دا, ۇستانىمىم دا ءتورت جىلدىڭ ىشىندە بۇتىندەي وزگەردى .
ق.ك.توقاەۆتىڭ ۇنەمى ىزدەنىپ, كوپ وقىپ وتىراتىندىعىن جازۋ ستولىنان اڭعارۋعا بولاتىن. قازاق ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى الەم دەڭگەيىنە كوتەرىلە الماي ءجۇرۋىنىڭ سەبەپتەرىن ايتقانى دا, كەلتىرگەن مىسالدارى دا وتە ورىندى ەدى.
«ءبىزدىڭ ادەبي شىعارما دا, كوركەم فيلمدەر دە ماحابباتتىڭ دەڭگەيىنەن ۇزامايدى. قاۋجايتىندارى ءبىر-اق تاقىرىپ», – دەگەن سىنىنا دا تولىق كەلىسەتىنمىن. اتاعى دارداي ءبىر جازۋشىنىڭ ەلباسىمەن كەزدەسۋگە بارعاندا, «ماعان باسىڭىزدان وتكەن ماحاببات حيكاياڭىزدى جاسىرماي ايتىپ بەرىڭىز, مەن ءسىز تۋرالى جازايىن», دەگەنى دە اۋمەسەرلىكتىڭ كورىنىسى.
ەلباسىنىڭ جاڭا مەملەكەت قۇرۋشى رەتىندەگى تۇلعاسى كوركەم ادەبيەتتە ءوز ورنىن ءالى العان جوق. جازۋشىلاردىڭ ءىرى تۇلعانى بەينەلەي الماي جۇرگەنى دە, مەملەكەت تاريحىنا بارا الماي, تاريحي تاقىرىپتاردى تىزگىندەي الماي جۇرگەنىن دە مويىنداۋىمىز كەرەك. راس مۇنداي ۇلكەن تاقىرىپتارعا ۋاقىت تا, جاعداي دا قاجەت…
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قازاق باسىلىمدارىندا ناسيحاتتالىپ, ماقتالىپ جاتقان اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارىن سۇراتىپ, مىندەتتى تۇردە وقىپ شىعاتىن. ال ءبىزدىڭ ءمادەنيەت سالاسىنداعى باسشىلاردىڭ ونەر ادامدارىن وقىماق تۇگىلى, تانىماۋى بۇل كۇندە انەكدوتقا اينالعان. توقاەۆتىڭ ەرەكشەلىگى – الدەكىمدەردىڭ ماقتاۋىنا يەك ارتا سالمايتىنى, ءوزى وقىپ, وي ءتۇيىپ بارىپ قانا باعاسىن بەرەتىنى. ءار كەزدەسۋلەردەگى سويلەيتىن ءسوزىنە مۇقيات قارايتىن. بالكىم, جازۋ ونەرى ءوز بويىندا بولعاندىقتان دا بۇل ماسەلەدە جان قيناماسا كەرەك.
كانىگى ساياساتكەر كوركەم ادەبيەتتى ءجىلىكتەپ شاققاندا تاڭعالاتىنمىن. توقاەۆ ءوز پايىمداۋلارىن دالەلدەي وتىرىپ, ادەبيەت, ونەر جايىندا ءسوز قوزعاعاندا ونىڭ جوعارى تالعام يەسى ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى.
قازاقستاننىڭ ۇلكەن ساياساتتاعى بەدەلى سياقتى ادەبيەتى مەن ونەرىن دە, تەاترى مەن كينوسىن دا مەملەكەت بەدەلىن كوتەرەتىن بيىكتەن كورگىسى كەلەتىنىن جاسىرمايتىن.
1983-1985 جىلدارى توقاەۆ كەڭەس زامانىنداعى ستۋدەنتتەرگە جەتەكشىلىك ەتىپ, العاش رەت تاجىريبە جيناقتاۋعا قىتايداعى پەكين ۋنيۆەرسيتەتىنە بارادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا «قازاقفيلم» تۋىندىسى دەگەن حابارلامانى ەستىپ, دوستارىن قازاق كينوسى «تاقيالى پەرىشتەنى» كورۋگە شاقىرادى. جاس جىگىتتىڭ ەلىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىنا كولەڭكە تۇسكەندەي كوڭىلسىز شىعادى. «كينودان شىققاننان كەيىن دوستارىم: «سەندەر قىرىققا كەلگەنشە ءوز ەرىكتەرىڭمەن ايەل دە الا المايدى ەكەنسىڭدەر عوي», دەپ مازاق قىلىپ ەدى», – دەدى ءبىر سوزىندە. كەڭەس زامانىندا تۇسىرىلگەن بۇل ءفيلمنىڭ استارىندا نە جاتقانىن سوندا عانا تۇسىنگەنىم بار. جالپى, ۇلتتى ناسيحات ەتۋدەن گورى, ونىڭ كەمشىلىگىن كورسەتۋ ارقىلى تومەندىگىن تانىتىپ, ورىس حالقىن ۇلى كورسەتۋدىڭ ارقيلى تاسىلدەرى بارلىق سالادا دا ىسكە اسىپ جاتتى. ارينە, قاراپايىم كورەرمەن بۇل جاعىنا نازار دا اۋدارماۋى مۇمكىن. بىراق توقاەۆتىڭ تالعامى مەن پايىمى قارابايىرلىقتى كەشىرمەيتىن. وسى تۇستا ونىڭ مەملەكەت مۇددەسىنەن عانا قارايتىن قىراعىلىعى مەن كەز كەلگەن ماسەلەدە ءىستىڭ استارىن ۇعىنا ءبىلۋ ەرەكشەلىگى بايقالادى.
قاراپايىم قىزمەتىمدەگى قارىم-قاتىناستا توقاەۆتى بيلىك باسىنداعى شەنەۋنىكتىك پسيحولوگيادان گورى ۇستازدىق, تۇلعالىق سيپاتتا تانىدىم. جالپى, شەنەۋنىكتەردىڭ كوزىنە شەل ءبىتىپ, «جارتى قۇداي» سەزىنىپ, سول سەزىمنىڭ جەتەگىنەن شىعا الماي وپات بولىپ كەتىپ جاتقاندارى دا جەتەرلىك.
توقاەۆ بۇل ماسەلەدە دە ەلدىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنە العان تۇلعا. ول ءوزىنىڭ اۆتورلىق قالاماقىسىن جەتىم بالالار ۇيىنە جىبەرىپ تۇراتىنىن, ءتىپتى سوڭعى جىلدارى قاراجاتتىڭ جەتىم بالالارعا جۇمسالۋدىڭ ورنىنا قولدى بولىپ جاتقانىن ەستىگەندە قاتتى نالىپ, ەندى اقشالاي ەمەس, قىستىق, كۇزدىك كيىم-كەشەكتەردى اتتاندىرىپ تۇرعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. بۇل, بالكىم, قيىن جىلداردا بالالار ۇيىندە وسكەن اكەسى كەمەل توقاەۆتىڭ تاعدىرىن ءجيى ەسكە الاتىندىعىندا ما, الدە بالا قاسىم-جومارتتىڭ ساناسىندا قالعان اكەسىنىڭ جان سىرىن, ءىشكى مۇڭىن تەرەڭ بىلگەندىگىنەن بە, قالاي بولعاندا دا وسى ارەكەتىن ادامگەرشىلىك, ازاماتتىق, يماندىلىق تۇرعىسىنان تانيسىڭ.
رەسەي جۋرناليستەرى: – سىزگە تاعدىرىڭىز ءبىر ادامعا لايىق ساتتىلىكتەردى سىيلاعان ەكەن, تاعدىرعا ريزامىسىز؟ – دەگەن ەكەن. سوندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەككلەزياستىڭ: «نە پروۆورنىم دوستاەتسيا ۋسپەشنىي بەگ, نە حرابرىم پوبەدا, نە مۋدرىم حلەب, ي نە ۋ رازۋمنىح بوگاتستۆو…», – دەگەن ءسوزىن ەسىنە الىپتى.
«ءسوز – كوڭىلىڭدى وسىرەدى دە, ءسوز – كوڭىلىڭدى قالدىرادى دا, كەيدە ءتىپتى جانىڭدى جارالاپ, ولتىرەتىن دە – ءسوز», – دەپتى ءبىر سۇحباتىندا قازاقتىڭ اردا ۇلى.
بۇگىندە ول – بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىن, دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمنىڭ ءىرى ءارى نەگىزگى بولىمشەسىن باسقارىپ وتىرعان ازيالىق مەملەكەتتىڭ تۇڭعىش وكىلى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بۇۇ-نىڭ جۇيەسىندە ماڭىزدىلىعى جاعىنان ەكىنشى باسشى تۇلعا. بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ارتىپ وتىرعاندىعىنىڭ ناقتى كورىنىسى.
الپىستىڭ اسۋىنا شىقپاي تۇرىپ-اق الەم ساياساتىنا ءۇن قوسىپ, جاھانعا ۇلتى قازاق بولىپ تانىلعان دارا تۇلعانى جاقسى سوزبەن جادىراتقىمىز كەلدى. ەلدەن جىراقتا جۇرسە دە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىنە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ارداقتى ۇلىنا ەلىنىڭ تىلەكتەس ەكەنىن ءبىلدىرگىمىز كەلدى.
روزا مۇقانوۆا,
جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.