«سىر ۇلاندارى» ورتالىعىمەن ەلوردادا وتكەن «بالالار ءۇشىن ءادىل سوت: ءتاسىلدەر مەن قىزمەتتەردى جەتىلدىرۋ» اتتى جيىندا تانىستىق. بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا Unicef باعدارلاماسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى مەيرامگۇل الىبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, بالالاردى قولداۋ ورتالىعى جەتكىنشەكتەردى وقشاۋلامايدى, كەرىسىنشە قاتارعا قوسۋدى ماقسات ەتەدى. وندا قۇقىق بۇزعان, قىلمىس جاساعان 18 جاسقا دەيىنگى بالالار بەيىمدەۋدەن وتەدى. 2015 جىلدىڭ اياعىندا رەسمي اشىلىپ, 2016 جىلدىڭ باسىندا بالالاردى قابىلداي باستاعان «سىر ۇلاندارى» – Unicef-ءتىڭ ەۋروپالىق وداقپەن بىرلەسە جاساعان جوباسىنىڭ ءبىرى. ورتالىق وسىعان دەيىن 86 بالانى بەيىمدەپ, قاتارعا قوسقان. بۇل – اتالعان حالىقارالىق قوردىڭ اپروباتسيادان وتكىزگەن جوباسى. ەگەر قىزىلوردا قالاسىنداعى وسى ورتالىقتىڭ ناتيجەسى جوسپارداعىداي بولسا, قازاقستانداعى بارلىق وڭىردەن اشۋ قاراستىرىلماق.
«قيىن بالالارعا پسيحولوگ, الەۋمەتتىك قىزمەتكەر, ءتۇرلى سەكتسيا ماماندارى قىزمەت كورسەتەدى. وسى ارقىلى ءبىز بالاعا نە ۇنايتىنىن انىقتايمىز. ماسەلەن, بالانىڭ بويىندا اگرەسسيا بولسا, ونى سپورتقا نەمەسە ۇياڭ, ۇيالشاق كەلەتىندەرىن ءتۇرلى كونتسەرتتەر ۇيىمداستىرۋعا باعىتتايدى. ونداعى جۇمىس ادەتتە 3-6 ايعا سوزىلادى», دەيدى ۇيلەستىرۋشى. ونىڭ ءمالىمەتىنشە, ورتالىقتا بەيىمدەلۋدەن وتكەن بالالاردىڭ وقۋ ۇلگەرىمى جوعارىلاپ, ءتارتىبى تۇزەلگەن.
Unicef ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرعان جيىندا 2019 جىلعى 1 ساۋىردە قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءجونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىمەن بايلانىستى ماسەلەلەر بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدا كورسەتىلگەن وڭ وزگەرىستەردىڭ ماڭىزدىلىعى تالقىلاندى.
بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەرجان ەرسايىنوۆ زاڭناماداعى وسى وزگەرىستەردىڭ زاڭمەن بايلانىسقا تۇسكەن بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋداعى اسەرىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان زاڭ نەگىزىندە ازىرلەنگەن ستاندارت جوباسى بويىنشا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ قۇزىرەتىنە يە بولدى. شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق ساراپشىلار ستاندارت جوباسىن بىرلەسىپ ازىرلەگەن. مۇندا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ زاڭىنا سايكەس بىرنەشە باعىتتار, ياعني قيىندىققا تاپ بولعان بالالارعا الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق تۇرعىدا قولداۋ كورسەتۋ قاراستىرىلعان. كوميتەت توراعاسىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى جىلدان جىلعا ازايىپ كەلەدى. 2017 جىلى 3134 قىلمىس جاسالسا, 2018 جىلى 2936-عا, ياعني 6 پايىزعا ازايعان. 2019 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى كورسەتكىش بويىنشا 639 قىلمىس تىركەلىپتى. بۇل 2018 جىلدىڭ ءدال وسى ۋاقىتىنداعى كورسەتكىشتەن 12 پايىزعا تومەن. «بۇل – ۆەدومستۆوارالىق جۇمىستىڭ ناتيجەسى. بىرلەسىپ ىستەگەندە عانا جۇمىس ءوز جەمىسىن بەرەدى. مۇندا ءبىلىم بەرۋ, قۇقىق قورعاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىنا قوسا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى تارتا وتىرىپ, كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋى كەرەك. سالدارمەن ەمەس, سەبەپپەن كۇرەسۋدى كوزدەيتىن جاڭا زاڭ نورمالارىندا مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ەسەپ ءجۇرگىزۋ قاراستىرىلعان. وسىنىڭ نەگىزىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قولايسىز وتباسىلاردى انىقتاپ, مەديتسينالىق, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق كومەك بەرۋ ارقىلى وسى وتباسىلاردان شىققان بالالاردىڭ قىلمىس جاساۋىنا جول بەرمەۋگە بولادى», دەيدى ە.ەرسايىنوۆ.
اتالعان جيىندا Unicef-پەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ وتىرعان ەۋروپالىق وداقتىڭ قازاقستانداعى وكىلى يوحاننەس ستەنباەك مادسەندى سوزگە تارتتىق. ونىڭ ويىنشا, قيىن بالالاردى قاتارعا قوسۋ ماسەلەسى – ادامزاتقا ورتاق ءىس. قيىن بالالار ادەتتە پروبلەماسى كوپ وتباسىنان شىعادى. سونىمەن قاتار قوعامنان وقشاۋ جۇرەتىن اتا-انالاردىڭ قارىم-قاتىناسى دا بالالاردىڭ بويىندا جاعىمسىز قاسيەتتەردىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتەدى. بۇدان بولەك, اتا-انالاردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ تومەندىگى دە بالالاردى قۇقىق بۇزۋشىلىققا يتەرمەلەيتىنىن جەتكىزدى. «مەنىڭشە, بالا ومىرىندە بالالىق دوستىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ ورنى ەرەكشە. قازاقستانداعى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتەندىرۋ. بىراق بۇل بالالاردان ەمەس, الدىمەن ولاردىڭ اتا-اناسىنان باستالۋى كەرەك. ءاربىر اتا-انا بالانىڭ قوعامنان تىس قالماي, الەۋمەتتىك ورتادان وقشاۋلانباي, كوپتىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇرۋى قاجەتتىگىن ۇمىتپاعانى ابزال», دەيدى مادسەن مىرزا. دەگەنمەن حالىقارالىق ساراپشى قيىن بالالاردىڭ كوبەيۋىنە اتا-انالاردىڭ عانا ەمەس, قوعام مەن ونداعى قۇبىلىستاردىڭ, اينالاداعى اقپاراتتىڭ, ءتىپتى كورشىلەردىڭ دە اسەرى بارىن ايتادى.قوش, قيىن بالانىڭ قايدان شىعاتىنى كۇندەلىكتى ومىردەن, ءتاجىريبەدەن بەلگىلى بولار. ماسەلەنىڭ مانىسىنە تەرەڭدەۋ ءۇشىن سەبەبىن انىقتاپ العان دا ءجون-اق. الايدا, وسىدان شىعاتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. ول – «قيىن بالا قايدان پايدا بولسا دا, الدىمىزدا نەمەسە ورتامىزدا ءجۇر, ەندى ونى قالاي قاتارعا قوسامىز؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابۋ. «سىر ۇلاندارى» ورتالىعىندا تاربيەلەنىپ شىققان جاسوسپىرىمنىڭ ءومىرى تۋرالى شاعىن ۆيدەوروليك كوڭىلدى كۇپتى ەتەدى. ونداعى كەيىپكەر دوستارىنا قوسىلىپ, تەلەفون ۇرلايدى. ونىسى جاريا بولىپ قالعاندا, ءۇي ىشىندەگى ەشكىممەن سويلەسپەي, ساباققا بارماي قويادى. تەك سمارتفوندى شۇقىلاپ جاتا بەرەدى. اناسى الاڭداپ, اقىرىندا وسى ورتالىققا اكەلىپ تاپسىرادى. ورتالىق ديرەكتورى ساۋلە ماۋتانقىزى قيىن بالالاردى قاتارعا قوسۋ وڭاي ەمەس ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى جۇمىس تەك بالامەن شەكتەلمەيدى. «ءبىز وسى اپروباتسيانىڭ نەگىزىندە ورتا جانە جەڭىل قىلمىس جاساعان بالالارمەن جەكە-جەكە اينالىستىق. ولاردى قوعام قىلمىسكەر بالالار دەپ قابىلدايدى, مەكتەپ شەتتەتەدى, اكەسى ۇرادى, شەشەسى قىلمىسىن كۇن سايىن ەسىنە سالىپ, قۇلاق ەتىن جەيدى. ال ءبىز ولاردى ءومىردىڭ قيىن كەزەڭىنە تاپ بولعان بالالار دەپ اتايمىز جانە ىستەگەنىن ءسوز ەتپەيمىز. ەكى كوزقاراس پەن اتاۋدىڭ وزىندە جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار, سونىڭ ءوزى بالالاردى بەيىمدەيدى. اۋەلى بالامەن سىرلاسامىز, سونان سوڭ اتا-اناسىمەن اقىلداسامىز, ولاردى بالاسىمەن بىرگە ءتۇزۋ جولعا باعىتتايمىز دەگەن دۇرىس شىعار. سىنىپتاستارىمەن, دوستارىمەن, ءتىپتى كورشى-قولاڭىمەن دە تىڭعىلىقتى جۇمىس جۇرگىزدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە بالالار قاتارعا قوسىلدى», دەيدى ديرەكتور. ونىڭ ايتۋىنشا, قيىن بالالارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەگەن مۇنداي ورتالىق بۇرىن بولماعان. پارلامەنتتە وسى جوبانىڭ جەمىسى جونىندە بايانداعان س.ماۋتانقىزىنىڭ ءسوزىن جوعارعى سوت وكىلى دە: «العاش رەت قىلمىسقا بارعان 12 بالانى سوت وسى ورتالىققا جىبەرگەن. سونىڭ تەك 1-ءۋى عانا قايتا قىلمىس جاسادى. بۇل – ايتارلىقتاي ناتيجە», دەپ راستاعان. الايدا, ورتالىق ديرەكتورى Unicef-ءتىڭ سىناق رەتىندە جۇرگىزگەن جوبا مەرزىمىنىڭ اياقتالىپ, قارجى ءارى قاراي قاراستىرىلماعاندىقتان ورتالىق جۇمىسىنىڭ توقتاپ تۇرعانىن جەتكىزدى. «مەن – زاڭگەرمىن. قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. ەشبىر ورىندار قىلمىسقا بارعانداردى جەتكىلىكتى دارەجەدە تۇزەپ بەرمەيدى. اسىرەسە بالالارعا, بولاشاعى بار جاسوسپىرىمدەرگە وسىنداي ورتالىق اسا قاجەت. بالالار ءبىزدى ءالى كۇنگە دەيىن ىزدەپ كەلەدى. ءوز بالالارىمىزداي بولىپ كەتكەن. الدى ۇيلەنىپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىرمىز. قيىن بالالاردى قاتارعا قوسۋ قانشالىقتى قيىن بولعانىمەن, ولاردىڭ قىزىعىن كورۋ سونشالىقتى جۇرەككە جىلىلىق ۇيالاتادى», دەيدى ساۋلە ماۋتانقىزى.
ۇزدىك وقيتىن, دارىندى, قابىلەتتى, وزات وقۋشىلارمەن, تىلالعىش بالالارمەن كەز كەلگەن مامان جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىنى انىق. ال سۇرىنگەندى سۇيەپ, قۇلاعاندى تىرەپ, بۇزىلعانىن تۇزەپ جىبەرۋگە ەكىنىڭ ءبىرى تاۋەكەل ەتە بەرمەيدى. ەرەكشە بالالاردىڭ سىرلاسىنا اينالعان الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن پسيحولوگتاردىڭ ەڭبەگى ەرەن-اق. تەك سونداي ماماندار مەن تالاي قيىن بالانى قاتارعا قوسقان ورتالىقتىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاسالسا دەيسىڭ.