ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە دiنتانۋ ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان بۇل باسقوسۋعا رەسەي, قىتاي, گرۋزيا سياقتى بىرنەشە ەلدىڭ ماماندارى, بiرقاتار قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرi, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى مەن ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنان كەلگەن وتاندىق زەرتتەۋشىلەر قاتىستى.
عىلىمي فورۋمنىڭ جۇمىسى بارىسىندا ءسوز العان ي.دجاۆاكاشۆيلي اتىنداعى تبيليسي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ساياساتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور مالحاز ماتتسابەريدزە قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىنا سەنەتىنىن, ەكى ەل اراسىنداعى مادەني, تاريحي, عىلىمي, ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءارى قاراي نىعايا تۇسەتىنىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار باسقا ەلدەردەن كەلگەن عالىمدار دا ەلباسىنىڭ ەل الدىنا قويىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىنداعى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنا ەرەكشە توقتالىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەردەلەۋ باعىتىنداعى قادامدارىمىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
سانكت-پەتەربۋرگ گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ساياساتتانۋشى-عالىم ي.تسەپكوۆا ءوز سوزىندە قازاقستانداعى باسقارۋشى ورگانداردىڭ ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا تاجىريبەسى مول ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, حالىق اراسىنداعى الەۋمەتتىك, مادەني, ءدىني قاتىناستاردىڭ توزىمدىلىك سەكىلدى نازىك سەزىمدەرگە ارقا سۇيەيتىنىنە جانە قوعامداعى بىرلىكتىڭ تۇعىرى بەرىك ورناعانىنا نازار اۋداردى.
ەلباسى ايتۋلى ماقالاسى ارقىلى الدىمىزعا اۋقىمدى مىندەتتەر قويىپ وتىر. ەندى سونى اسا بىلىكتىلىكپەن, ىسكەرلىكپەن ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋىمىز قاجەت. ماقالادا كورسەتىلگەن ستراتەگيالىق باعدارلار كەرەمەت يدەيالاردى قولعا الۋعا مۇرىندىق بولارى انىق. اسىرەسە جاستاردى اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باتىل تۇردە تارتا باستاۋ كەرەك.
ءبىزدىڭ زاماناۋي بىلىكتى عالىمدارىمىز, فيلوسوفتارىمىز بەن ساياساتتانۋشىلارىمىز, ءدىنتانۋ سالاسىنىڭ ماماندارى كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەنى تەرەڭ زەردەلەۋمەن اينالىسىپ كەلگەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, قازىرگى رۋحاني جاڭعىرۋ جاعدايىنداعى ءبىرشاما قايشىلىقتى ماسەلەنى عىلىمي وبەكتيۆتى ايشىقتاۋعا بەلسەندىلىكپەن اتسالىسىپ, بەل شەشە كىرىسىپ كەتەتىن ۋاقىت تا كەلدى.
ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىز ءوزىنىڭ الپىس جىلدىق تاريحىندا فيلوسوفيا, قۇقىق, الەۋمەتتانۋ, ساياساتتانۋ, ءدىنتانۋ سالالارى بويىنشا كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسىن ورىنداعان بولاتىن. مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا», «حالىق – تاريح تولقىنىندا», «عىلىمي قازىنا» باعدارلامالارى اۋقىمىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, كوپتەگەن ءىس اتقاردى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ تاقىرىپتىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۇندىلىقتارى جانە مۇراتتارى» اتتى جوبانى تابىستى ورىندادى.
ينستيتۋت 1958 جىلى قازاق كسر فيلوسوفيا جانە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولىپ قۇرىلعان ەدى. ال 2012 جىلدان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى دەپ اتالادى. ينستيتۋتقا اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆ, جابايحان ءابدىلدين, مۇرات بايماحانوۆ, ابدىمالىك نىسانباەۆ جەتەكشىلىك ەتكەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. ودان كەيىن دە كوپتەگەن بىلىكتى باسشى باسقاردى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستاندىق فيلوسوفيانىڭ, ساياساتتانۋدىڭ جانە ءدىنتانۋدىڭ بەت-بەينەسى ايقىندالىپ, ولاردىڭ حالىقارالىق بەدەلى ارتتى. اسىرەسە الەمدىك فيلوسوفيالىق قوعامداستىقتىڭ الدىندا مويىندالۋى, حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشە بولىپ قابىلدانۋى كورنەكتى دەڭگەيدە كورىنىس بەردى. مۇنىڭ ءبارى ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ شىعارماشىلىق سالاسىنداعى قاجىرلى ەڭبەگى, عىلىمي-تەوريالىق جانە پراكتيكالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ءناتيجەسى دەۋگە بولادى.
بۇگىندە فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ەلىمىزدەگى تانىمال جوعارى كاسىبي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى سانالادى. ينستيتۋت ءۇش باستى باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەيدى: فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ. وندا ءبىر ۇعا اكادەميگى, ەكى ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, جيىرمادان اسا عىلىم دوكتورى مەن عىلىم كانديداتى جانە وننان اسا PhD دوكتورى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا جاس عالىمدار ءبىلىم الۋدا, جاس ماماندار دايارلانۋدا.
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىندا جۇرگىزىلەتىن كەشەندى عىلىمي-زەرتتەۋلەر ادامنىڭ سانا-سەزىمىن, رۋحاني جەتىلۋى مەن شىعارماشىلىق جاسامپازدىعىن, ءبىلىم مەن عىلىم ماسەلەلەرىن جان-جاقتى تالداۋعا نەگىزدەلگەن. ادامي كاپيتالدى الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋگە ارنالعان بىرنەشە ۇجىمدىق مونوگرافيالار, عىلىمي ماقالالار سوڭعى جىلدارى كوپتەپ جارىق كورۋدە.
تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ءوز جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم-عىلىم سالاسىنا قوماقتى قارجى ءبولۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتەدى. عىلىم مەن ءبىلىم سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالالارعا كوڭىل بولىنەتىن بولسا, وندا ءبىز دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا تەزىرەك قوسىلا الاتىنىمىز كامىل. عىلىمعا دەن قوياتىن, بەت بۇراتىن جاستاردىڭ قاتارى كوبەيەدى, الەۋمەتتىك احۋالى دا جاقسارادى.
بۇگىندە كوپتەگەن ەلدەرمەن عىلىمي قاتىناسىن ءوربىتىپ وتىرعان فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى رەسەي, بەلارۋس, ازەربايجان, قىرعىزستان, قىتاي, گەرمانيا, اقش, تۇركيا, يران, وزبەكستان, تاجىكستان جانە باسقا دا ەلدەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن تىعىز عىلىمي ىنتىماقتاستىق ورناتقان. ينستيتۋت بازاسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, اباي اتىنداعى قازۇپۋ جانە ت.ب. جەتەكشى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماگيسترانتتارى مەن PhD دوكتورانتتارى تاعىلىمدامادان وتەدى.
گۋمانيتارلىق سالادا جۇزەگە اسىرىلۋعا نەگىزدەلگەن «100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىنىڭ جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى ماڭىزى زور ەكەندىگى داۋسىز. جوبادا اتاپ ءوتىلگەندەي, ستۋدەنتتەردىڭ تاريح, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, مادەنيەتتانۋ, فيلولوگيا سالالارى بويىنشا تولىققاندى ءبىلىم الۋىنا بارىنشا مۇمكىندىك جاسالۋى ايتىلعان. پرەزيدەنتتىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇل جوبا قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنا تىڭ مۇمكىندىكتەر اشىپ, ادام دامۋى مەن جاڭا وركەنيەتكە قادام باسۋىنا نەگىز بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى بىلىمنەن سۋسىنداپ, ينتەللەكتۋالدىق جەتىلۋ ارقىلى رۋحاني وركەندەۋ باستالاتىنى ايقىن.
ەلباسىنىڭ گۋمانيتارلىق بىلىمگە ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ سىرى تەرەڭدە جاتىر. «ءبىز ەندىگى جەردە قازاق ءتىلىن دامىتامىز, ونى ءبىلىم مەن عىلىم تىلىنە اينالدىرامىز» دەگەن وي تۇيىندەلەدى. دەمەك, شەت تىلدەرىندەگى وقۋلىقتار مەن عىلىمي ادەبيەتتەردەگى ماڭىزدى اقپاراتتى تۇپنۇسقادان الا ءبىلۋىمىز قاجەت. 100 جاڭا وقۋلىق, مىنە, وسىعان كەڭىنەن جول اشادى. بۇل – باعا جەتپەس رۋحاني بايلىق.
بولاشاقتا جاستارىمىز ءوركەنيەتكە بەت بۇرعان, ساياسي بەلسەندى, ءتوزىمدى, ءدىني ساۋاتتى, مادەنيەتى جوعارى, وتانىن قۇرمەتتەيتىن ناعىز ازاماتقا اينالعانىن قالايمىز. ولار بىلىكتى دە ءبىلىمدى زيالى تۇلعا رەتىندە ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن باعالايتىن, پاتريوت رەتىندە ەلىن, جەرىن سۇيە بىلەتىن, سونىڭ قادىرىنە جەتەتىن, قۇرمەت تۇتاتىن بولۋلارى ءتيىس.
ادامي كاپيتال دەگەندە ءبىز ءبىلىم ساپاسىن نازاردا ۇستاۋعا ءتيىسپىز. ءبىلىمنىڭ كۇندەلىكتى ءومىردەگى ماڭىزىنىڭ ارتۋى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىك ماسەلەسىنىڭ وزەكتەندىرىلۋى ارتۋ ۇستىندە. عىلىمنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, ونىڭ ءارتۇرلى سالالارىن دامىتۋ ارقىلى ءبىز قازاقستان عىلىمى مەن عالىمدارىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرەمىز.
الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى فيلوسوفيا مەكتەبى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىن, قازاقستاننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن قالىپتاستىرۋداعى ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ ءرولىن انىقتاپ, قازىرگى زامانعى ءدىنتانۋ سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ ءادىسناماسىن, ءتاجىريبەسى مەن كەلەشەگىن دامىتا تۇسەرى انىق.
ينستيتۋت عالىمدارىن اۋقىمدى مىندەتتەر كۇتىپ تۇر. ساياساتتانۋشىلار ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە, مەملەكەتتىك باسقارۋ شاراسىن جەتىلدىرۋ ىسىنە, قازاقستاندىق قوعام دامۋىنىڭ وزەكتى تۇستارىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. بۇل تۇرعىدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الماتى قالاسى بويىنشا عىلىمي-ساراپتامالىق توبى ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز شوعىرىمەن ىسكەرلىك بايلانىستى نىعايتا تۇسكەن.
قازاق حالقىنىڭ رۋحاني الەمىن جۇيەلەيتىن قازاق فيلوسوفياسى ەجەلدەن قالىپتاسقان دانالىق تۋرالى ءىلىم. ءال-فارابي بابامىزدان باستاپ, باسقا دا وتكەن تاريحي داۋىرلەردىڭ ويشىلدارى ايتىپ كەتكەن باعا جەتپەس دانالىق مول رۋحاني مۇرالار ءاردايىم زەرتتەلىپ, دامىتىلا تۇسەدى. ءبىزدىڭ تۇجىرىمداۋىمىز بويىنشا, ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى تاريحي تۇلعالارىن تانىپ, ۇلت بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ زاڭدىلىقتارىن انىقتاۋعا تالپىنۋى زاڭدى.
وسى تۇرعىدان العاندا ءبىز ۇنەمى قوعامدىق سانانى جەتىلدىرە تۇسۋگە باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ۇلتتىڭ بىرەگەيلەنۋ ءداستۇرى ۇلت رۋحانياتىنا, ۇلتتىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ زياتكەرلىك قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءبىز ءۇشىن قوعامدىق سانانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولۋى ءتيىس. تاريحىمىزدا بەلگىلى ويشىلدار, فيلوسوفتار مەن عالىمدار از بولماعان. سولاردىڭ ەڭبەگىن سارالاپ, وتكەنىنە كوز جۇگىرتىپ, بۇگىنىمىزبەن ۇشتاستىرا زەرتتەۋىمىز قاجەت.
وتكەن تاريحىمىزعا, تانىم-تۇسىنىكتەرىمىزدىڭ ەۆوليۋتسياسىنا, بولمىسىمىزعا كوز جۇگىرتسەك, عالىمدارىمىز ۇدايى تىنباي ىزدەنىستىڭ, بىلىمدىلىكتىڭ, عالىمدىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. قوعامدىق سانانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بىرەگەيلىك, ازاماتتىق ۇعىم, تۇلعالىق بەينە قالىپتاسۋى ءتيىس. ونىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى – ۇلتتىق تاربيە, سالت-سانانىڭ, ءداستۇردىڭ ساقتالۋى, تاريحقا دەگەن قۇرمەتتىڭ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ۇمىتىلماۋى, زامان تالابىنا ساي بەيىمدەلۋ, ءبىلىمدى بولۋ, عىلىمنىڭ مەملەكەتكە تيگىزەر پايداسىن باعالاۋ, ۇلتتىڭ دەربەستىگىن ۋاقىت تالابىنا ساي نىعايتا ءبىلۋ. قوعامدىق سانانى جەتىلدىرە وتىرىپ ۇلتتىق بىرەگەيلىككە كۇش بەرەتىن ۇلتتىق سانا, وتاندى ءسۇيۋ, وتانشىلدىق, اۋىزبىرشىلىك, ەرجۇرەكتىلىك, توزىمدىلىك, ساۋاتتىلىق, ادالدىق, تازالىق, تارتىپكە باعىنۋ, قابىلەتتىلىك سەكىلدى قاعيدالاردى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. وسىنداي قۇندىلىقتار جۇيەسىن ءوربىتىپ وتىرساق ول وركەنيەتتى دامۋىمىزدىڭ باستاۋى بولارى انىق.
اقان بيجانوۆ, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور