بەيسەنبى, 7 ناۋرىز 2013 7:37
3 ناۋرىزدا رجەۆ قالاسىنىڭ جاۋدان ازات ەتىلگەنىنە 70 جىل تولدى. 1941 جىلدىڭ سوڭىنان 1943 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن سوزىلعان رجەۆ-ۆيازما شەبىندەگى شايقاستار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى عانا ەمەس, جالپى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءبىر قانتوگىستى ۇرىستار بولىپ تابىلادى. اتاقتى جازۋشى يليا ەرەنبۋرگتەن ءتورت جىلدىق سوعىستا بارىنەن بۇرىن قاي شايقاس ۇمىتىلماستاي بولىپ ەسىڭىزدە قالدى دەگەندە, «رجەۆ» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ماسكەۋدەن باتىسقا قاراي باعىتتالعان قايتالانباس شابۋىلدار ناق وسى رجەۆ تۇبىندە باستالدى. ەگەر رجەۆ شايقاسى بولماسا, ماسكەۋ مەن ستالينگرادتاعى,
بەيسەنبى, 7 ناۋرىز 2013 7:37
3 ناۋرىزدا رجەۆ قالاسىنىڭ جاۋدان ازات ەتىلگەنىنە 70 جىل تولدى. 1941 جىلدىڭ سوڭىنان 1943 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن سوزىلعان رجەۆ-ۆيازما شەبىندەگى شايقاستار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى عانا ەمەس, جالپى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءبىر قانتوگىستى ۇرىستار بولىپ تابىلادى. اتاقتى جازۋشى يليا ەرەنبۋرگتەن ءتورت جىلدىق سوعىستا بارىنەن بۇرىن قاي شايقاس ۇمىتىلماستاي بولىپ ەسىڭىزدە قالدى دەگەندە, «رجەۆ» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ماسكەۋدەن باتىسقا قاراي باعىتتالعان قايتالانباس شابۋىلدار ناق وسى رجەۆ تۇبىندە باستالدى. ەگەر رجەۆ شايقاسى بولماسا, ماسكەۋ مەن ستالينگرادتاعى, كۋرسك يىنىندەگى جەڭىسكە قول جەتكىزۋ قيىن ەدى دەپ ايتۋعا بولادى. بىراق رجەۆ شايقاستارى كوپ ۋاقىتقا دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى جانە تىم از زەرتتەلدى… سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن «مارس» دەگەن شارتتى اتاۋمەن بەلگىلى وسى اسكەري وپەراتسيانىڭ قۇجاتتارى قۇپيا ۇستالىپ كەلدى. كەڭەستىك تاريحنامادا رجەۆ-ۆيازما پلاتسدارمىنداعى سوعىس وپەراتسيالارى «جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ۇرىستار» دارەجەسىندە اتالىپ ءجۇردى. رجەۆكە «اسكەري داڭقى بار قالا» قۇرمەتتى اتاعىنىڭ 2007 جىلى عانا بەرىلگەنى سونىڭ ءبىر مىسالى.
شىنتۋايتقا كەلگەندە, ۇلى وتان سوعىسى تاريحىندا اۋقىمى مەن اياۋسىزدىعى جاعىنان رجەۆ شايقاستارىنا تەڭدەسەتىن شايقاس جوق دەۋگە بولادى. بۇل شايقاسقا ەكى جاقتان 10 ميلليونعا جۋىق ادام قاتىستى, سوعىس اۋماعى سەگىز وبلىستى قامتىدى, ۇرىستاردىڭ ۇزاقتىعى 17 ايعا سوزىلدى. سوعىسۋشى تاراپتار ءۇشىن ستراتەگيالىق جاعىنان ماڭىزدى بولعانىن ايتپاعاندا, رجەۆ شايقاستارى شەكتەن شىققان مانەۆرلەرى, وراعىتۋدىڭ, قورشاۋدىڭ, قارسى سوققى بەرۋدىڭ ۇيلەسىمى تۇرعىسىنان دا ايرىقشا ەرەكشەلىكتەرىمەن كورىندى.ۇرىستار بەس مايداندى, وتىزدان استام ارميا مەن كورپۋستى قامتىدى, وعان مىڭداعان تانك قاتىستى, ءبىر شايقاس ءۇشىن بۇرىن بولىپ كورمەگەن اسكەري وپەراتسيالار – التى رەت شابۋىلداۋ جانە ءتورت رەت قورعانۋ وپەراتسياسى جۇزەگە اسىرىلدى.رجەۆ-ۆيازما پلاتسدارمى كسرو استاناسىنان 150 شاقىرىم جەردە ەدى, سول سەبەپتى رجەۆ قالاسى «ماسكەۋدى الاتىن كىلت» دەپ سانالدى. كەڭەس باسشىلىعى نەمىستەردىڭ 1942 جىلى ناق وسى باعىتتاعى شابۋىلىنان قاتتى قاۋىپتەندى. رجەۆ-ۆيازما باعىتىنداعى ۇرىستار سول سەبەپتى ۇلى وتان سوعىسىنداعى وزەكتى دە كۇرت وزگەرىستى شايقاستار دەپ سانالادى.تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنشە, «مارس» وپەراتسياسى بارىسىندا ەكى جاقتان 2,5 ملن.-نان استام ادام قازا تاپقان. كونستانتين سيمونوۆتىڭ بۇل جەرلەردى «ءولىم اڭعارى» دەپ اتاعانى كەزدەيسوقتىق ەمەس. وسى قاندى قىرعىننىڭ ءتىرى كۋاگەرى بولعان اتاقتى اقىن الەكساندر تۆاردوۆسكي ءوزىنىڭ ايگىلى «يا ۋبيت پودو رجەۆوم» ولەڭىندە وزەكتەن وتەتىن ىزعارلى, اششى شىندىقتى تولعايدى. وسى ءبىر توزاق وتىنداي ۇرىستىڭ قايناعان ورتاسىندا الماتى جانە اقتوبە قالالارىندا جاساقتالعان قازاقستاندىق 100-ءشى جانە 101-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگادالارى سوعىسىپ, ورتاق جەڭىسكە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. بريگادالارداعى جەكە اسكەر قۇرامىنىڭ 80 پايىزدان استامى ناق وسى رجەۆ توپىراعىندا قازا تاپتى.ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز رجەۆ پەن ۆيازما جانىندا, ولەنينو سەلوسىنىڭ ماڭىندا, مولودوي تۋد جانە بەلىي دەرەۆنيالارى تۇبىندە جانقيارلىقپەن شايقاستى. قاقاعان ايازعا, قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارىنىڭ, باسقا دا سوعىسقا قاجەتتى نارسەلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە جانە جاۋدىڭ قاسارىسقان قارسىلىعىنا قاراماستان, جەرلەستەرىمىز قىزىل اسكەردىڭ بارشا جاۋىنگەرلەرى سياقتى, ءاربىر سۇيەم جەردى, ءاربىر دەرەۆنيانى قانتوگىستى ۇرىستارمەن بوساتىپ وتىردى. جاۋ اسكەرى 1943 جىلى ناۋرىزدا رجەۆ قالاسىن تاستاپ شىققانعا دەيىن ءدال وسىلاي ۇزدىكسىز ۇرىستار جۇرگىزىلدى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا قازاقستاندىق قاھارمانداردىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن رجەۆ جەرىندە 100-ءشى جانە 101-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگادالارى جاۋىنگەرلەرىنە ارنالعان كورنەكتى مەموريال ورناتىلدى. بۇل مەموريال ۇزىندىعى 27 مەتر گرانيت قابىرعانى بەينەلەيدى, وندا قازاقستاننىڭ كارتاسى ورناتىلعان. كارتادا وسى بريگادالار قۇرىلعان اقتوبە جانە الماتى قالالارى جانە ەلورداسى – استانا قالاسى كورسەتىلگەن. مەموريال قابىرعاسىنا «ءماڭگىلىك تاعزىم. 100-ءشى جانە 101-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگادالارى جاۋىنگەرلەرىنە قازاقستاندىقتاردان» دەگەن جازۋ جارقىراتا جازىلدى. ەسكەرتكىش تۇعىرىنا ىشىندە تۋعان جەردىڭ توپىراعى بار كاپسۋل سالىندى. ەڭ باستىسى – گرانيت تاقتالاردا ەكى بريگادا قۇرامىندا سوعىسقان 10 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىقتىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلدى. قوس بريگادا جاۋىنگەرلەرى تۋرالى دەرەكتەردى قازاقستاندىق ديپلوماتتار رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسك قالاسىنداعى مۇراعاتىنان تاپتى. بۇرىن جاۋىنگەرلەردىڭ كوپشىلىگى «حابارسىز كەتكەن» دەپ ەسەپتەلىپ, وتباسى مۇشەلەرى ولاردىڭ تاعدىرى جايىندا ەشبىر حابارسىز بولىپ كەلدى, قاي جەردە جەرلەنگەنىن بىلمەي ءجۇردى. «حابارسىز كەتكەندەردىڭ» جاقىن-جۋىقتارى مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى الەۋمەتتىك تولەمدەر الا المادى. ديپلوماتتاردىڭ وسى يگىلىكتى ءىسى ارقىلى تاريحي ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلتىرىلدى دەپ ويلايمىن. جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت بويى مۇراعات پاپكالارىندا ساقتالعان جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-ءجونى جاريا بولىپ, وزدەرىنىڭ لايىقتى ورنىن الدى. باق-تا وسىنداي اقپارات جاريالانعاننان كەيىن ونداعان قازاقستاندىق وتباسىلار اكەلەرى مەن اتالارى جاتقان قاسيەتتى جەرگە كەلىپ, تاعزىم ەتتى, قۇران وقىپ, دۇعا باعىشتادى.مەموريالدىڭ اشىلۋىنا وراي «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاننان «جەڭىس پويىزى» كەلدى. پويىز رجەۆ-ۆيازما شايقاسىنىڭ قاتىسۋشىلارىن, ارداگەرلەردى, جاۋىنگەرلەردىڭ ۇرپاقتارىن, قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرىن – 200-گە جۋىق جولاۋشىنى وسى تاريحي ورىنعا جەتكىزدى. اتالعان وقيعالاردىڭ بارلىعى قازاقستاندىق تالانتتى رەجيسسەر نازگۇل ءابۋتۇراپوۆانىڭ رجەۆ شايقاسىنا قاتىسۋشى جەرلەستەرىمىزگە ارنالعان «جەڭىس رۋحى» تەلەۆيزيالىق فيلمىندە جان-جاقتى كورسەتىلگەن.قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى بولعان ۋاقىتتا رجەۆ-ۆيازما شايقاسىنىڭ ارداگەر قاتىسۋشىلارىمەن, قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ تۋىسقاندارىمەن ءجيى كەزدەستىم. سول كەزدە ولار قاھارمان جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگىنە ەسكەرتكىش ورناتىپ, ەڭ باستىسى – تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرگەنى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنە شىنايى ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. وسى رەتتە ۇلى قولباسشى الەكساندر سۋۆوروۆتىڭ قازا تاپقان ەڭ سوڭعى سولدات جەر قوينىنا بەرىلگەنشە, سوعىس اياقتالدى دەپ ەسەپتەۋگە بولمايدى دەگەن سوزدەرى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.بۇل مەموريالدىق كەشەن ءبىزدىڭ ءبىر قاسيەتتى پارىزىمىزدى ورىنداعانىمىز ءارى ۇلتتىق ماقتانىشىمىز بولىپ ورنىقتى. نەگىزىنەن قازاقتاردان قۇرالعان ۇلتتىق اتقىشتار بريگادالارى جاۋىنگەرلەرىنىڭ ۇرپاقتارى اكەلەرى مەن اتالارىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ءۇشىن رجەۆ سىندى اسكەري داڭقى بار قالاعا ءالى تالاي كەلەتىنى ءسوزسىز.بۇگىندە وسى تەكتەس جۇمىستاردى ءبىز ۋكراينادا جۇرگىزۋدەمىز. ۇستىمىزدەگى جىلى كيەۆتىڭ جانە ۋكراينانىڭ جاۋدان ازات ەتىلگەنىنە 70 جىل تولادى. بۇرىنعى كەڭەس حالقىمەن بىرگە, ۋكراينانى جاۋ قولىنان ازات ەتۋ شايقاستارىنا قازاقستاندىقتار دا قاھارماندىقپەن ۇلەس قوستى. مايدانعا شاقىرىلعان 1,2 ملن. وتانداسىمىزدىڭ 600 مىڭى ۋكراينانى ازات ەتۋ ۇرىستارىنا تىكەلەي قاتىستى. بۇلاردىڭ اراسىندا ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ, داڭقتى پارتيزان قاسىم قايسەنوۆ جانە باسقا دا كوپتەگەن سوعىس جەڭىمپازدارى بار.قازاقستاندىقتاردىڭ ۋكراينانى جانە كيەۆتى جاۋ قولىنان ازات ەتۋدەگى جاۋىنگەرلىك ەڭبەگىن ەسكە الا وتىرىپ, قازاقستان ەلشىلىگى كيەۆ قالالىق مەملەكەتتىك اكىمشىلىگىنە 2013 جىلى كيەۆ قالاسىندا سالىنىپ جاتقان مەتروستانسالاردىڭ ءبىرىنە «قازاقستان» اتاۋىن بەرۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋعا ۇسىنىس جاسادى. قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, «حاركوۆ قازانى» دەپ اتالاتىن ەرەسەن شايقاستا تۇگەلگە جۋىق قىرىلىپ كەتكەن قازاقستاندىق 102-ءشى اتقىشتار جانە 106-شى كاۆالەريالىق ديۆيزيالارعا حاركوۆ تۇبىندە, سونداي-اق سلاۆۋتا قالاسىنا تاياۋ جەردەگى لاگەردە قازا تاپقان قازاقستاندىق تۇتقىندارعا ەسكەرتكىشتەر ورناتۋ جايى زەرتتەلىپ, زەردەلەنۋدە.ۋكراينانىڭ جاۋدان بوساتىلۋىنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي قازاقستان ەلشىلىگى ەكى تەلەۆيزيالىق فيلم جاساۋعا باستاماشى بولۋدا. ونىڭ ءبىرىنشىسى قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرلىگى مەن قاھارماندىعى جايىندا بولسا, ەكىنشى فيلم تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ۇلى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى تۋرالى باياندايدى. بۇل فيلمدەر قازاقستان مەن ۋكراينانىڭ تەلەارنالارىندا كورسەتىلىپ, كەيىننەن كيەۆ قالاسىنداعى « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ۇلتتىق مۇراجايى» قورىنا تابىس ەتىلەدى.مۇنداي جۇمىستاردى وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن, حالىقتاردىڭ ءبىرلىگى ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ۇلى جەڭىس – بۇرىنعى كەڭەس وداعىن مەكەندەگەن تۋىسقان حالىقتار ىنتىماقتاستىعىنىڭ قۋاتتى قاينارى, ول ديپلوماتيانى تەرەڭدەتىپ, ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ورىستەتۋگە باعا جەتپەس مۇمكىندىك بەرەدى. ۇلى جەڭىس ءۇشىن جانىن قيىپ, ەرلىكتەرىمەن ادامزاتتىڭ الدىنا جارقىن بولاشاق اشقان وسىناۋ قاھارماندار الدىندا بۇگىنگى ۇرپاق وتەي المايتىنداي بورىشتى ەكەنىن سەزىنگەنىمىز ءجون. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز – جەڭىمپازداردىڭ قاسيەتتى ەرلىگىن تاريحي زەردەمىزدە ساقتاپ, بارشا كەڭەس حالقىنا ورتاق جەڭىسكە جەتكىزگەن وتانشىلدىق پەن ماقتانىش سەزىمىن بۇگىنگى ۇرپاق بويىنا ءسىڭىرۋ بولۋعا ءتيىس.زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ,قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋكرايناداعى جانە مولدوۆا رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى.كيەۆ.