سەيسەنبى, 12 اقپان 2013 6:47
قازاق حالقىنىڭ ارداقتى ۇلى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ وركەندەۋ جولىندا ەرەن ەڭبەك اتقارعان اسىل ازامات فازىل كارىم ۇلى كارىبجانوۆ – كىسىلىككە كىر شالدىرماي, ادام دەگەن ۇلى اتقا داق تۇسىرمەي وتكەن رۋحى بيىك پاراساتتى نار تۇلعا.
سەيسەنبى, 12 اقپان 2013 6:47
قازاق حالقىنىڭ ارداقتى ۇلى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ وركەندەۋ جولىندا ەرەن ەڭبەك اتقارعان اسىل ازامات فازىل كارىم ۇلى كارىبجانوۆ – كىسىلىككە كىر شالدىرماي, ادام دەگەن ۇلى اتقا داق تۇسىرمەي وتكەن رۋحى بيىك پاراساتتى نار تۇلعا.
مەن كارىبجانوۆ تۋرالى جەزقازعان شاحتالارىندا كەنشىلىك قىزمەتىمدى اتقارىپ جۇرگەندە ەمىس-ەمىس ەستۋشى ەدىم. تولىعىراق ماعلۇماتتى قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى فايزوللا سەرعازين اعايدان الدىم. ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شاقىرۋىمەن جەزقازعانداعى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتى پارتكومىنىڭ حاتشىسى رەتىندە جول ءتۇسىپ, ىسساپارمەن ماسكەۋگە كەلدىم. فايزوللا اعايدىڭ كۋنتسەۆوداعى ورتالىق ەمحانادا جاتقانىن بىلەتىنمىن. ىزدەپ بارىپ, حال-احۋالىن ءبىلىپ, كوڭىلىن سۇرايىن دەپ پالاتاسىنا كىرسەم, فايزەكەڭ وتە جۇدەپ كەتىپتى. سالەمدەسىپ, قول الىسقاننان كەيىن ول كىسى: «اينالايىن, كوپتەن-كوپ راحمەت! «ءجون بىلگەننىڭ جولى تۇسكىش» دەۋشى ەدى قازاعىم, «كىرگىزبەدى» دەپ تەلەفون سوعاتىندار از ەمەس, ال بۇل كەزدەسۋدى سارىارقا كوشىپ كەلگەندەي كورىپ, ءىشىم جىلىپ كەتتى», دەپ تەبىرەندى. «اعا, ءسىزدىڭ جەزقازعاندا جولىققان ەكى ساپارىڭىز مەن ءۇشىن وشپەستەي ءىز قالدىردى. شاحتا باسقارىپ جۇرگەندە پارتيا قىزمەتىنە جۇرەكسىنە بارىپ ەدىم, ءسىزدىڭ كەلىپ, العاشقىسىندا ەنجارلاۋ باسشىلاردى ءبىر سىلكىنتىپ كەتىپ, كەلەسى جولى ءوز ۋادەڭىزدى ورىنداپ, جەزقازعاندىقتاردى شۇعىل تارتىپكە شاقىرعانىڭىز مەن ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولدى», دەپ ءوز پىكىرىمدى ايان ەتتىم.
الدىنداعى سۋسىننان شامالى عانا ءبىر جۇتتى دا, اۋرۋ مەڭدەپ العان نۇرلى جۇزىمەن اقىرىن عانا ءبىر جىميدى. سودان كەيىن: «ەي, ىنىشەگىم-اي, «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندەگى ولەڭدەرىڭدى وقىپ ءبىر قۋانىپ ەدىم, كوڭىلىمدى تاعى دا ءبىر كوتەردىڭ, جاستارعا ۇلگى بولا بىلسەك ودان ارتىق نە كەرەك؟ بىراق, ءبىزدىڭ باسقارۋشى ءتاسىلىمىز دە, ءادىسىمىز دە فازىل اعانىڭ مىزعىماس تالاپكەرلىگىنىڭ ءۇزىمى عانا عوي. مەن ءوزىمدى كارىبجانوۆتىڭ شاكىرتىمىن دەپ ەسەپتەيمىن»,– دەپ تاماشا اڭگىمەلەردى قىسقا-قىسقا وتە تارتىمدى ايتتى دا: «فازىل اعا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى كەزىندە ونى جۇرت بىرىنشىمەن پارا-پار سىيلايتىن, ويتكەنى, جۇمىسقا دەگەن قاتال ءتارتىپتى قانشالىقتى زور مىندەتپەن ۇستانسا, ادامعا دەگەن سىيلاستىقتى دا سونشالىق ىزەتپەن ساقتاي بىلەتىن. ول كىسى ادام ءۇشىن, ەل ءۇشىن جاراتىلعان ۇلى تۇلعا عوي, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كورنەكتى مامانى ەكەنىن تانىتقانى ءبىر توبە, جەر استىنداعى شاحتەرلىك ءومىردى دە, مەتاللۋرگتەردىڭ جالىن اتقان جاعدايلارىن دا يگەرىپ الدى. قىسقاشا ايتسام, قاراعاندىنى قازاقتاندىردى. ەلجاندىلىق, ۇلتجاندىلىق, ءداستۇر سىيلاعىشتىق قاسيەتتەردى فازىل اعادان كوردىك. ىسكە بەرىك, جانى جومارت, ادامعا دەگەن مەيىرىمى شەكسىز, ەرەكشە سالماقتى ۇلى تۇلعا, نار ەدى عوي», دەپ الدە ءبىر تولعانىسپەن ءۇنسىز توقتادى. وسى جولى فايزوللا اعانىڭ اڭگىمەسىنىڭ اسەرىنەن قويىن داپتەرىمە:
ماقتاسا فازەكەڭدى قاراعاندى,
ۇلى جەر قازاقتاندى, جاڭالاندى.
ۇلتجاندى اسىل تۇلعا ەرتە كەتىپ,
جۇرەگىم كەنشى كۇندە جارالاندى, –
دەگەن شۋماق ءتۇستى. كەيىن تاپ وسى سارىنداس اڭگىمەلەردى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى ماقات رىمجانوۆ اعادان دا ەستىپ ەدىم: «ءوز زامانىنداعى وتە ءىرى تۇلعا ەدى, اتتەڭ, شىركىن, ەرتە كەتتى, ول ۇلتىمىزدىڭ قورعانى بولاتىن»,– دەگەنى جادىمدا وشپەستەي ساقتالدى.
ودان كەيىن حالىق قاھارمانى, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قانىش ساتباەۆتان كەيىن پرەزيدەنتى بولعان شافىق شوكيننەن جانە كەزىندە پاۆلودار وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, تىڭ ولكەسى اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان حاسەن نۇركەەۆ اعايدان دا كوپ ەستىدىم. بۇل ەكى اعامىز دا فازىل كارىم ۇلىمەن بىرگە وقىپ, قارا ناندى بولە جەگەن ستۋدەنتتىك دوستارى بولىپ شىقتى. شافىق اعا سول كەزدەگى قالتانىڭ تاقىرلىعىنان كورگەن قيىنشىلىقتاردى اڭگىمەلەپ, قوسالقى جۇمىستارعا جەگىلىپ نان تاپقان ساتتەرىن وتە قىزعىلىقتى جەتكىزەتىن. ال حاسەن اعاي فازىل اعانىڭ ادامگەرشىلىك, كىسىلىك, پاراساتتىلىق قاسيەتتەرىن وتە جوعارى باعالاپ, تاماشا مىسالدار كەلتىرەتىن. اسىرەسە, سول كەزدەگى ساياسي ءومىر, الەۋمەتتىك جاعدايلارعا بايلانىستى ستۋدەنتتىك ۇيىرمەلەردە بەلسەندىلىك كورسەتىپ, ءوزىنىڭ ادال ۇعىمىن اشىق ايتاتىنىن تالاي ەستىدىم. ناقتىلاي كەلگەندە, ماعجاننىڭ كۇرەسكەرلىك جالىنى ونىڭ ۇلتىنا دەگەن جاناشىرلىقتان لاۋلاعان وت ەكەنىن دالەلدەپ, اقتاڭگەر اقىننىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ, مىسالعا كەلتىرىپ ءجۇرىپتى. ەكى اعامىزدىڭ جان تەبىرەنىستەرىنىڭ ورتاق جەلىسىنە توقتالساق, فازىل اعانىڭ تەرەڭ بىلىمىنە ساي پاراساتتىلىق انا سۇتىمەن سىڭگەن ابزال مىنەزى ەكەن. ال, قازاقستانعا جەتىپ قىزمەت اتقارا باستاعاندا بۇل اسىل قاسيەتتەرى بابالاردىڭ ارۋاعى جەبەپ, ۇلعايا ءتۇسىپتى.
فازىل كارىم ۇلى كارىبجانوۆ 1912 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا رەسەيدەگى ومبى وبلىسىنىڭ شارباقكول اۋدانىنا قاراستى ايباس (قازىرگى جانان) اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. ول تۋعاننان كەيىن ءبىر جىلدىڭ شاماسىندا (1913 ج.) اكەسى كارىم اۋىر سىرقاتتان دۇنيەدەن وزدى. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي جاس بالا كەزىندە جازاتايىم سەبەپپەن ءبىر كوزىنەن وقىس ايرىلدى. اناسى ءاليپا قايراتتى دا قاجىرلى, مىرزا مەيىرىمدى, باۋىرمال بولىپتى. مىنە, وسى مىنەزىنىڭ ارقاسىندا ايتقوجا, سەيتقوجا, باتكەن, فازىل ەسىمدى ءتورت بالاسىمەن قالسا دا, اۋىر قازاعا مويىماي, ايتقوجادان تۋعان ءبىرىنشى نەمەرەسى ءسالىمدى دە ءوز باۋىرىنا باسىپ الىپتى. بەس بالانى تاربيەلەپ, ءوسىرىپ, ءوندىرىپ, 92 جاسىندا فازىلدىڭ الماتىداعى ۇلكەن قىزمەتتە جۇرگەنىن ءوز كوزىمەن كورىپ, بۇل جالعاننان جانىنا جارا سالماي اتتانىپتى. 1958 جىلى اناسى قايتىس بولعاندا فازىل اعا كەلىپ, سوڭعى ساپارىنا اتتاندىرىپ, باسىنا ءبىر تال شىبىقتاي بالا قايىڭدى وتىرعىزىپ كەتىپتى. 2009 جىلى سول قايىڭنىڭ بويى بۇلتتارعا جەتىپ, بۇتالارى جان-جاققا ساياسى مول قۇلاش جايىپ, جايقالىپ تۇرعانىن كورگەندە:
باسىندا اسىل انا اعاشىن-اي!
ايماققا اللا بەرگەن جاناشىرداي.
اق قايىڭ فازىل ەككەن جايقالىپ تۇر,
توقساننان اسىپ وتكەن اناسىنداي, –
دەپپىن. شىنىندا دا جايقالعان جاپىراقتارىنان ماڭايىن قولتىعىنا الىپ تۇرعان انا-قايىڭ ءاليپا شەشەيدىڭ ءوزىن ەلەستەتەدى. الىپ انادان تۋادى دەگەندەي, فازىل اعانىڭ ءوزى دە الىپ دەنەلى, زور تۇلعالى بولسا, اناسى دا, اناسىنىڭ باسىنداعى تولاعاي وسكەن اق قايىڭ دا ۇلاعاتتى اۋلەتتىڭ بەلگىسىندەي كوز تارتىپ تۇر.
ايتقوجادان تۋعان ءسالىم ەسىمدى نەمەرەسىن ءاليپا شەشەي ءوز بالالارىمەن قوسا وسىرسە, سالىمنەن تۋعان شوبەرەسى جانىبەك ءسالىم ۇلى كارىبجانوۆ تاۋەلسىزدىك تۋىن ەلباسىمەن بىرگە كوتەرىسكەن, استانانى اقمولاعا كوشىرگەندە بىرگە كوش-كولىكتى تۇسىرىسكەن, كەزىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, ءۇش وبلىستا اكىم, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىتايداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى, قر پارلامەنتىنىڭ ءماجىلىسى سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى بولعان كورنەكتى قايراتكەرىمىز, ونىڭ ءىنىسى حايرات تا ەلىمىزدەگى بەلگىلى ازامات. قازاقتىڭ ەجەلگى اتا ءداستۇرى بويىنشا كىشى بالا شاڭىراقتىڭ يەسى سانالادى, سول تارتىپپەن فازىل كارىم ۇلى قاي قيادا جۇرسە دە بارلىق كارىبجانوۆتارعا قامقورشى بولعانى بەلگىلى. «فازىل اعا» اتتى كىتابىمدى, اسىرەسە, «زامان سىرى» اتتى پوەمامدى جازاردىڭ الدىندا شارباقكولدەگى جانان اۋىلىنداعى بارلىق اعايىنداردىڭ فازىل اعاعا دەگەن ريزاشىلىعىندا شەك جوق ەكەنىنە كوزىم جەتتى.
بۇل اۋدان جۇماباي شاياحمەتوۆ, قوشكە كەمەڭگەر ۇلى, فازىل كارىبجانوۆ, جانىبەك كارىبجانوۆ, بالتاش تۇرسىنباەۆ جانە باسقا دا ايتۋلى ازاماتتاردى بەرگەن اتاقتى جەر ەكەن. شارباقكولدىكتەر بايىرعى اتا جۇرتىن قانشالىقتى سىيلاسا, تاۋەلسىز قازاقستان دا ول ايماقتىڭ تۇلەكتەرىن, اسىرەسە, ۇلاعاتتى اسىل ۇلدارىن سونشالىقتى قۇرمەتتەدى. سونىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن شارباقكولدىكتەر مەن ومبى وبلىسىنىڭ باسقا جەرلەرىنەن ەلگە جەتكەن قازاقتار بارشىلىق.
فازىل كارىم ۇلى العاشقى بەس سىنىپتىق ءبىلىمدى اۋىلىنداعى مەكتەپتەن الىپتى. شارباقكول اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن, اسىل اناسىنىڭ اق باتاسىن الىپ, ەت جاقىن اعايىن-تۋىستارىنىڭ كومەگىمەن ومبىداعى رابفاكقا 1929 جىلى ءتۇسىپ, 1933 جىلى ءتامامداپتى. بۇل جىلدارىنىڭ ۇلكەن ساباعى: اۋىلدا وسكەن زەرەك بالا ورىس ءتىلىن ۇيرەنىپ, ەكى تىلگە بىردەي تانىس بولىپ, ەكى حالىقتىڭ دا ادەبيەت, مادەنيەتىنە دەگەن ىنتا-جىگەر, ىقىلاس-ۇمتىلىسىن مولايتىپتى. رابفاكتى بىتىرگەن جىلى ومبى قالاسىنداعى ءسىبىر اۋىل-شارۋاشىلىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, رابفاكتاعى دايىندىعىنىڭ ارقاسىندا بۇل ينستيتۋتتىڭ بارلىق كۋرستارىندا «وتە جاقسى» دەگەن باعامەن ۇزدىك وقىپتى. 2009 جىلى وسى ينستيتۋتتا بولىپ, تاماشا مالىمەتتەر العاندا ينستيتۋتتىڭ قۇرمەت تاقتاسىنداعى شاكىرتتەرىنىڭ پورترەتتەرىنىڭ ىشىندە اعايىندى فازىل مەن جانىبەك كارىبجانوۆتاردى كورگەندە توبەم كوككە جەتكەندەي قۋاندىم. ورىستاردىڭ اراسىندا ءوسىپ, «مەن قازاقپىن» دەگەن ۇلتتىق نامىستارىن جىقپاعان مىنەزدەرى, تۋعالى جايلاپ وسكەن اتامەكەندەرىنىڭ بەرگەنى دەپ تۇيىندەدىم. قاسيەتتى شارباقكولدى كورگەندە, اۋىز سۋىنا كەرەكتى شاعىن كولدى قورعاپ قويعان ەسكى شارباقتىڭ قالدىقتارىن دا كوردىم. شاعىن قويناۋداعى سول كورىنىستە اۋداننىڭ اتى جاتىر. جانان اۋىلىنداعى قازاقتاردىڭ مىنەز-قۇلقىندا ىشكى نامىستارى مول باۋىرمالدىق زاتى جاتىر. تاپ وسى تەبىرەنىستى كۇندەردە:
اق قايىڭ, قاراعايلى كوركەم جەردى,
ۇشىرعان قانات بايلاپ وڭكەي ەردى.
وسى جۇرت شارباقكولدى بىلە مە ەكەن,
جەبەگەن جۇماباي, فازىل, قوشكەلەردى, –
دەگەن ەكەنمىن. جاناندىقتاردىڭ ءبىر كەرەمەتى: ماڭايلارىنداعى تاپ-تۇيناقتاي اسەمدەلگەن ۇيلەرى, مۇنتازداي ەتىپ تازالاپ قويعان كوشەلەرى بار ورىس, نەمىس پوسەلكەلەرىنەن ءوز اۋىلدارىن كەم ۇستامايدى ەكەن. ەكىنشىدەن ءبىر ۇناعانى, «ءبىز رەسەيگە كىرمە ەمەسپىز, ەرماكتىڭ قۋعىنىنان ەسەن قالعان ءوز اتاجۇرتىمىزدا وتىرمىز», – دەپ اشىق ايتىپ, ماڭايىنداعىلاردى كوندىرىپ العان ەكەن. مىنە, وسىنىڭ ءبارى, ارينە, جاس فازىلعا ءوز اسەرىن تيگىزدى. ۇلتجاندىلىقتىڭ, اتاجۇرتىن سۇيگىشتىكتىڭ بويىنا تەرەڭ سىڭگەنى دە وسى اۋىلدىڭ بەرگەنى.
ف.ك.كارىبجانوۆ اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىن بىتىرىسىمەن ومبى وبلىسىنىڭ زنامەنسكي اۋدانىندا اگرونوم-پولەۆود بولىپ 1938 جىلى ەڭبەك جولىن باستاپتى. كوپ كەشىكپەي ول كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ءداندى داقىلدار تۇقىمىن سۇرىپتايتىن بولىمشەگە مەڭگەرۋشى رەتىندە جىبەرىلەدى, از ۋاقىت ىشىندە ودان دا جوعارىلاتىلىپ, پەتروپاۆل قالاسىنداعى تۇقىم سۇرىپتاۋ ۋچاسكەسىنە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالادى. ونىڭ بۇل جەرگە كەلۋ ءساتىن وسى مەكەمەنىڭ بۇرىنعى جەتەكشىسى پەتر ستولياروۆتىڭ قىزى ريمما ستولياروۆا ادەمى باياندايدى. «اكەم بىزگە جاڭا باستىق كەلدى, دەپ حابارلادى. كيىمى جۇپىنىلاۋ, ارىقشا دەنەلى جاس قازاق كەلدى. بىراق ءارى قاراي ول ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلدىرە باستادى, سوزگە جۇيرىك, اشىق مىنەزدى, وجەت ەكەن, ءازىل سوزبەن كۇلكىگە دە قاندىردى. جۇمىسقا شىن بەرىلىپ, قولىنىڭ بوس ەمەستىگىنە قاراماستان, فازىل كارىم ۇلى ءبىزدىڭ ءۇي ىشىنە كومەكتەسە باستادى, بالالاردىڭ وقۋىنا سەبى ءتيدى, بىزدەرمەن ويناۋعا دا ۋاقىت تاباتىن بولدى», دەپ جازىپتى. ول كەزدە ريمما التى جاستاعى بالا, ۇلكەن اپكەسى ۆالەنتينا 16-دا, ال ورتانشىسى ليديا 14 جاستا بولىپتى. فازىل كارىم ۇلى ستولياروۆتاردىڭ وتباسىمەن كورشى بولمەدە تاتۋ-ءتاتتى بىرگە تۇرىپ, بارىنشا كومەگىن اياماپتى. ورتانشى قىزى ليديامەن تاتۋ ءجۇرىپ, ەرەكشە قۇرمەت, كومەك كورسەتىپ كوڭىل قوسىپتى. اقىرى, 1944 جىلى ەكەۋىنىڭ ماحابباتتارى جاراسىپ, شاڭىراق قۇرىپتى. وسىلاي ليديا پەتروۆنا قازاقتىڭ كەلىنى بولىپ شىقتى.
ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى ف.ك.كارىبجانوۆ ارمياعا الىنباي, ەل ىشىندەگى جۇمىستاردى اتقارىپ, قاجىر-قايراتىن اياماي ەڭبەكتەنىپ, ءار تامشى تەرىن جەڭىستىڭ جولىنا ادال تازا ارنادى. ف.كارىبجانوۆ باسقارىپ جۇرگەن پەتروپاۆل قالاسىنداعى تۇقىم سۇرىپتاۋ ۋچاسكەسىنىڭ شىعاراتىن ءداندى داقىل تۇقىمى حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ تابىستارى كورمەسىندە جەڭىپ شىعىپ, ۆدنح-نىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى. 1941 جىلى ول سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە نۇسقاۋشى رەتىندە قىزمەتكە جوعارىلاتىلادى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىعى ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپتى. انە, سونىڭ ناتيجەسىندە 1945 جىلى كارىبجانوۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە بەكىتىلدى. ال, 1946 جىلى قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. ول جۇمىسقا ۇسىنىلعاندا بەرىلگەن مىنەزدەمەدە: «ورتالىق كوميتەتتىڭ اپپاراتىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە كارىبجانوۆ جولداس ءوزىنىڭ ساۋاتتى, مادەنيەتتى جانە بەلسەندى قىزمەتكەر ەكەنىن كورسەتتى», دەلىنىپتى. بۇل مىنەزدەمەگە زەر سالساق, ايتىلعان سوزدەر جوننان تۇسكەن جورالعى ءسوز ەمەس, شىندىقتان الىنعان ورىندى ءسوز ەكەنىن تۇسىنەمىز. ول كەزدەگى جالپى ماماندارمەن سالىستىرعاندا, ارينە, ءسىبىر اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ءبىتىرگەن مامان كوش جوعارى تۇرادى. 1945 جىلى ف.كارىبجانوۆتىڭ ادال ەڭبەگىنە زور باعا بەرە وتىرىپ, جوعارى بيلىك ونى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتادى. ول كەزدە تاپ وسىنداي وردەنگە يە بولۋ زور تابىسقا جەتكەندىكتىڭ بەلگىسى-ءتىن.
قاراعاندى وبلىسىنداعى ف.كارىبجانوۆتىڭ ءار كۇنى ەل ءۇشىن دە, ءوزىنىڭ ۇلتى ءۇشىن دە ەڭ قاجەتتى ىسكە بولەندى. ول حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالالارىن كۇرت كوتەرۋگە اتسالىستى, سوعىستان كەيىنگى جىلدار ءۇشىن بۇل وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. ەكىنشى حاتشىنىڭ ەكپىندى قىزمەتى, ەرەكشە ەڭبەكقورلىعى ەلەۋلى دارەجەگە جەتكىزدى. قارساقباي, بالقاش, جەزقازعان, تەمىرتاۋ, قاراعاندى قارقىندى كەزەڭدەرىن باستاپ, يندۋستريالىق قاراعاندىنىڭ ءدۇبىرىن الەمگە تانىتتى. ول كەزدە قاراعاندى كومىر باسسەينىندە جاڭا التى شاحتا ىسكە قوسىلدى, كومىر ءوندىرۋ ءىسى سوعىستىڭ الدىنداعى كولەمىنەن 2,5 ەسە ءوستى. قاراعاندى قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق ورتالىعىنا اينالدى. اتقارعان ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن 1947 جىلى ف.كارىبجانوۆ ەكىنشى رەت «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى بولدى. 1951 جىلى ول وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىعىنا تاعايىندالسا, ءدال سول جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە بەكىتىلدى. ال 1953 جىلى قازاق كسر-ءىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.
1954 جىلى قاڭتار-ناۋرىزدا وتكەن كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىندا ءداندى داقىلداردىڭ ءونىمىن ارتتىرىپ, قازاقستاندا تىڭ جانە تىڭايتىلعان جەرلەردى يگەرۋ تۋرالى ايگىلى شەشىم قابىلداندى. ارينە, بۇل وڭاي شارۋا ەمەس, الدا تۇرعان قيىندىقتار, اسىرەسە, قازاق حالقى ءۇشىن قاتتى سوققى بولارىن ءبىلىپ, تىڭ يگەرۋدى تىم بولماسا ەكى ەتاپتا ورىندايىق دەگەن رەسپۋبليكا باسشىلارى ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ج.شاياحمەتوۆتەن باستاپ قىزمەتتەرىنەن بوساتىلىپ, تومەنگى ورىندارعا جىبەرىلدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1-ءشى حاتشىلىعىنا پ.ك.پونومارەنكو, 2-ءشى حاتشىلىعىنا ل.ي.برەجنەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءجونىندەگى حاتشىلىعىنا ف.ك.كارىبجانوۆ سايلاندى. ول تاريحي كەزەڭدەگى ەڭ كۇردەلى تاريحي ناۋقان تىڭ يگەرۋ بولعاندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىن باسقارۋعا فازىل كارىم ۇلىن تاعايىنداۋ ەڭ دۇرىس شەشىم ەدى, قاجىرلى قازاق قادىرلى تاڭداۋعا ىلىكتى.
1956 جىلى قازاقستان ەڭ ءبىرىنشى ميلليارد پۇت استىقتى تاپسىردى. ف.ك.كارىبجانوۆ تىڭ يگەرۋ ناۋقانىندا باستى جاۋاپكەرشىلىكتى اتقاردى. تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنداعى العاشقى شتابتى ل.ي.برەجنەۆ باسقارعانمەن, ول بۇل جۇمىستى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ حاتشىسىنا تىكەلەي تاپسىردى. 1955 جىلدىڭ اياعىندا قازاقستاندا 631 سوۆحوز بولسا, ونىڭ 337-ءسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جاڭادان قۇرىلعان كەڭشارلار, ولاردى تەك قانا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىمەن جابدىقتاۋ ەمەس, ونداعى ادامداردىڭ قاجەتىن ۋ-شۋسىز ورىنداۋ ۇلكەن قيىندىقتار تۋعىزدى. ف.كارىبجانوۆ قاي قىزمەتتە جۇرسە دە ەڭ باستى ماسەلە – ادامنىڭ مۇقتاجى دەپ بىلگەن ۇستانىمىن تىڭ يگەرۋ ناۋقانىندا دا جۇزەگە اسىرا ءبىلدى. سول ءۇشىن دە ونى تىڭ يگەرۋشىلەر جوعارى باعالادى. كارىبجانوۆ مامان, وقىمىستى-اگرونوم رەتىندە جىرتۋعا ارنالعان جەرلەردى زەرتتەپ, تاڭداپ الىپ, ىسكە جاراتۋ جولىندا ۇلكەن بىلگىرلىگىن تانىتتى. ول بۇل جۇمىسقا سىرتتان ەمەس, ءوز ەلىمىزدەگى توپىراق زەرتتەۋ ماماندارىن, جەر تاڭداعىش, جەر وڭدەگىشتەر مەن اگرونومداردى, گيدروگەولوگتاردى جۇمىسقا قىزۋ جۇمىلدىردى.
تىڭ يگەرۋدىڭ قازاق حالقى ءۇشىن, اسىرەسە, ۇلتتىق ءتىلدىڭ اياسى تارىلىپ, وزگە حالىقتارمەن سالىستىرعاندا سان پايىزىنىڭ تومەندەۋى سياقتى قيىندىقتارى از بولماسا دا, قازاقستان استىقتى القاپقا اينالدى. بۇگىنگى تاڭداعى جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى «بۇكىل وداقتىڭ» بۇرىنعىداي كومەگىنسىز ءبىزدىڭ ەل الەمدەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى استىق ءونىمىنىڭ وردالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. 2011 جىلى تەك قانا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى 9 ملن. توننا استىق بەردى. تىڭ يگەرۋدىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن اكەلگەن كەسەلدەرى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءوز زاردابىن ازايتىپ كەلەدى, بىراق ءتىل ماسەلەسى ءالى دە الاڭداتىپ وتىر.
تىڭ يگەرۋ كەزىندەگى وراسان ەڭبەگى ءۇشىن ف.ك.كارىبجانوۆ لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇل قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كوش باسىنداعى باس ساردارىنىڭ ايقىن تانىلعانى دەپ بىلەمىز. 1957 جىلى ف.ك.كارىبجانوۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. قازاق ۇلتىنىڭ ايتۋلى وكىلى ءۇشىن بۇل زور دارەجە-ءتىن, ويتكەنى, ول كەزدە 1-ءشى حاتشىنى ۇنەمى ماسكەۋدەن جىبەرەتىن. بۇل جاۋاپتى جۇمىستى لايىقتى اتقارۋ جولىندا كارىبجانوۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بارشا قىرى مەن سىرىن تەرەڭ بىلەتىندىگى سەبىن تيگىزدى. ال قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق ورلەۋىن ودان ءارى العا باستىرۋ ءۇشىن قاراعاندى وبلىسىندا العان تاجىريبەسى قاناعاتتاندىردى. حالىقتىڭ تۇرمىستىق, ءۇي-جايلىق, مەديتسينالىق جاعدايلارىن تۇزەۋ جولىندا جاڭا ەكىنشى حاتشى ءوزىنىڭ بار ىنتا-جىگەرىن سالدى. ەل ەڭسەسى كوتەرىلە باستادى.
جاڭا جۇمىستىڭ بارىسىندا جاسىنان ادەبيەت پەن مادەنيەتكە ءۇيىر بولعان فازىل اعا شىعارماشىلىق ۇيىمدارىنا, جازۋشىلارعا, سۋرەتشىلەرگە, ساۋلەت ونەرى مەن مۇسىنشىلەرگە كوڭىل اۋدارۋدى ۇلعايتتى. 1958 جىلى الماتى تەلەستۋدياسى ىسكە قوسىلدى, بۇل ول كەزدەگى ۇلكەن جاڭالىقتىڭ باسى-قاسىندا ف.ك.كارىبجانوۆتىڭ بولعانى كوپشىلىككە ايان ءىس. 1958 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا فازىل كارىبجانوۆتىڭ «پراۆدا» گازەتىندە « ۇلى يدەيالار قاناتتاندىرعان مادەنيەت» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. بۇل ەڭبەگىندە اق پاتشاعا وتار كەزىمىزدە بىردە-ءبىر تەاتر بولماعانىن اشىق ايتتى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ ونەر سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن اتاپ, كەمىستىكتەرىنىڭ جويىلۋ جولىن كورسەتتى. وسى ماقالاسىندا مۋزىكا زەرتتەۋشى كومپوزيتور ا.ۆ.زاتاەۆيچتىڭ قازاق حالقىنىڭ 2300 مۋزىكالىق شىعارمالارىن جيناقتاپ, مۋزىكالىق نوتاعا تۇسىرگەنىن ماقتانىش رەتىندە كەلتىرىپتى. ويتكەنى, زاتاەۆيچتىڭ بۇل ەڭبەگى قازاق ونەرىنىڭ زور بايلىعىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتى. وزىندىك ءورىسى بار مۋزىكا سالاسىندا قازاق حالقىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ كەڭ تانىلعانىن دەرەكتى ءسوز ەتىپتى.
ف.كارىبجانوۆپەن ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى جازۋشىلارى مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ جانە باسقا دا قالامگەرلەرى ءوز تۋىندىلارى جايلى اقىل-كەڭەس قۇرىسىپ, فازەكەڭنىڭ ادەبيەت پەن ونەردىڭ وركەندەۋىنە ارنالعان ويلارىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولىپتى. مۇحتار اۋەزوۆ: «فازىل كارىم ۇلىنا ابدەن سەنۋگە بولادى, ونىڭ رۋحى بيىك, ادامگەرشىلىگى زور, مەيىربان ءھام ىستىق جۇرەگى بار. وسىنداي ادامعا كەزدەسكەنىمە قۋانىشتىمىن», – دەپ اعىنان جارىلىپتى.
قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ «بولتىرىك بورىك استىندا» اتتى العاشقى دراماتۋرگيالىق سپەكتاكلى سول كەزدەگى يدەولوگيالىق جۇمىستى باسقاراتىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ن.جانگەلديننىڭ قاتتى سىنىنا ۇشىراپتى. قينالعان قالتاي اعامىز مۇحتار اۋەزوۆكە بارىپ حال-احۋالىن بايانداپتى. مۇحاڭ: «مەن بىلسەم, ساعان تەك قانا فازىل كارىبجانوۆ كومەكتەسەدى, ونى سپەكتاكلىڭە ەرتىپ اكەلەمىن», دەپتى. 1959 جىلعى 6 ساۋىردە سپەكتاكلدىڭ تۇساۋكەسەرىنە مۇحتار اۋەزوۆ, فازىل كارىبجانوۆ ەكەۋى جانە باسقا لاۋازىمدى كىسىلەر كەلىپتى. سپەكتاكل بىتكەننەن سوڭ ونى تالقىلاۋعا جينالعاندا فازەكەڭ: «جارايسىڭ, جىگىتىم! سپەكتاكل جاقسى ەكەن, ءوزى جاستارعا ارنالىپتى, ال بىزدەر سياقتى قارتتار ءۇشىن قاشان جازاسىڭ؟ قالامىڭا نۇر جاۋسىن, قارىشتاي بەر!», دەپ قۇتتىقتاپتى. كەلەسى كۇنى بارلىق گازەتتەر قالتايدىڭ شىعارماسىن اسپانعا جەتكىزە ماقتاپتى. قالتاي: «ونىڭ رۋحاني كومەگى مەنىڭ ءارى قاراي جالتارماي قادام باسۋىما جول اشتى. قازاقتىڭ مادەنيەتىنىڭ العا باسۋىن انىق تىلەگەن ول مەن ءۇشىن كىسىلىكتىڭ ەتالونى ەدى», دەپ فازىل كارىبجانوۆ جايلى ارتىنا اتالى ءسوز قالدىرعان ەكەن. تاپ وسىنداي ونەر ادامدارىن قاناتىنىڭ استىنا الىپ, قورعاي بىلگەن مىسالدار از ەمەس. ول تەك مەملەكەت قايراتكەرى, ساياساتكەر عانا ەمەس, ۇلكەن ادام, اسىل كىسى, زور تۇلعا ەكەنىن ونەرسۇيگىش ەل الدىندا كەڭىنەن, ەش بۇكپەسىز تانىتا ءبىلدى.
1960 جىلدىڭ ناۋرىزىندا فازىل كارىم ۇلى قازاق كسر-ءى جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. بۇل قىزمەتتە دە ول ءوزىنىڭ بۇكىل رەسپۋبليكا ءۇشىن جانە ونىڭ ءار ادامى ءۇشىن ادال, تازا جاسايتىن قىزمەتىن ۇلگىلى تۇردە جۇرگىزدى. «سايلاۋشىلاردىڭ حاتتارىنا ءجىتى قاراڭىزدار, ونىڭ ار جاعىندا جەكە تاعدىر تۇر, ادام تۇر», – دەگەن ءسوزى قاناتتى سوزگە اينالدى. بۇل ءسوزى جاۋاپكەرشىلىگى كۇشتى رەسمي جوعارى ورىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن شەندىلەردى رۋحاني جاۋاپكەرشىلىككە شاقىرعانى دەپ بىلەمىن.
جوعارعى كەڭەستەگى لاۋازىمى وتە بيىك قىزمەتتە فازىل كارىبجانوۆ كوپ ىستەي المادى. 1960 جىلدىڭ 25 تامىزىندا 48 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتى, ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى نار تۇلعاسى, اسا كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, ادام ءۇشىن, ار ءۇشىن جارالعان ۇلى ازامات دۇنيەدەن كەنەتتەن ءوتتى. مەديتسينالىق شەشىمدەردە وكپەنىڭ ىسىگى (راك لەگكيح) دەلىنگەن. بۇل قاعازعا تۇسكەن دەرەكتىڭ ار جاعىندا قازاقتىڭ تالاي اسىلدارىن الىپ كەتكەن العاشقى اتومدىق جارىلىستاردىڭ زاردابى جاتقانىن زايىبى ليديا پەتروۆنا حايرات كارىبجانوۆقا ايتقان ەكەن.
فازەكەڭدى اباي اتىنداعى وپەرا تەاترىنان سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالعان كۇنى تابيعات ىزعار ءبىلدىرىپ, اسىلدى جۇتقان زامانعا اسا قاتال قاباق ءتۇيىپتى. ول كەزدەگى كوزدەرى ءتىرى قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, جۇمابەك تاشەنەۆ سىندى اعالارىمىز شىن جۇرەكتەن شىققان كوز جاستارىن توگىلدىرە قوشتاسىپتى. فازىل كارىبجانوۆ الماتىداعى 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلار پاركىندەگى ماڭگى الاۋدىڭ قاسىنا جەرلەنىپتى. بۇل دا ەڭ زور قۇرمەتتىڭ ايقىن بەلگىسى بولىپ كورىنەدى.
اتاقتى تاريحشى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ: «فازىل كارىبجانوۆتى ءوز زامانىنىڭ ۇلى ادامى رەتىندە باعالايمىز, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسىنىڭ زور ەكەنىن ۇمىتپايمىز», دەپتى. وتە دۇرىس ايتىلعان. فازىل اعانى حالقىمىزدىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارداعى اسىل پەرزەنتتەرىمەن تەڭ ۇستاۋىمىز ەل پارىزى.
كاكىمبەك سالىقوۆ.
استانا.