ءابىل نۇسىپباەۆتىڭ الماتى وبلىستىق دوسااف كلۋبىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى 1940 جىلعى 18 قىركۇيەكتە ءوزى جازىپ قالدىرعان ءومىربايانىندا 1914 جىلى قورداي اۋدانىنا قاراستى قاراكەمەر دەگەن جەردە كەدەي شارۋانىڭ وتباسىندا تۋعانى جازىلعان. ول وسىندا ەسكىشە ساۋاتىن اشادى. ون التى جاسىندا مۇراپ, ون جەتى جاسىندا بريگادير ءارى ارتەل كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپتى. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سىدىق ءالىپباەۆ ءابىلدى الماتىعا وقۋعا جىبەرەدى. مۇندا ول قالانىڭ لەنين اۋدانىنداعى №77 مەكتەبىندە ورىسشا وقي ءجۇرىپ جۇمىسقا ارالاسادى. 1936 جىلى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلىپ, اتتى اسكەر پولكىنىڭ ۆزۆود كومانديرى رەتىندە قيىر شىعىستا شەكارا تىنىشتىعىن قورعاۋشىلار ساپىندا قىزمەت اتقارادى. 1939 جىلدىڭ مامىر ايىندا جاپون سامۋرايلارىمەن اسكەري قاقتىعىستاردى باسۋدا ەرەكشە تاپسىرمانى ورىنداعانى ءۇشىن ءابىل «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.
1940 جىلى ءا.نۇسىپباەۆ وسواۆياحيم-ءنىڭ (دوسااف) قىزىل ارمياعا مەرگەندەر جانە پۋلەمەتشىلەر دايىندايتىن الماتىداعى اتقىشتار كلۋبىندا نۇسقاۋشى بولىپ ىستەپتى. ال 1941 جىلى قىسقا مەرزىمدى ميليتسيا مەكتەبىنە تۇسەدى. ونى ءبىتىرىپ ءۇلگەرمەي سوعىس ءورتى بۇرق ەتە تۇسەدى.
316-شى اتقىشتار ديۆيزياسى سوعىستىڭ باستاپقى ايلارىندا جاساقتالدى. ونى گەنەرال-مايور ي.ۆ.پانفيلوۆ باسقاردى. ديۆيزيانىڭ كورشىلەس ەكى رەسپۋبليكاداعى سان ۇلتتىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان اسكەري ءبولىمدەرى سول جىلى كۇزدە ماسكەۋدى قورعاۋشىلار ساپىندا بولعانى تاريحتان ءمالىم. كۇشى بەس ەسە باسىم جاۋمەن ارپالىسىپ, بۇگىن-ەرتەڭ استانانى باسىپ الامىز دەپ ورشەلەنگەن فاشيستەردىڭ تۇمسىعىن تاسقا تىرەپ, بەتىن قايتارۋعا قاتىستى. بۇل ديۆيزيا قۇرامىنان جۇزدەگەن ەرلەر شىقتى. اتاقتى جيىرما سەگىز باتىرىنىڭ ەرلىگى بۇكىل مايدانعا تاراسا, اتى اڭىزعا اينالعان گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مالىك عابدۋللين, تولەگەن توقتاروۆ, سونداي-اق كومپوزيتور رامازان ەلەباەۆ تا وسى ديۆيزيانىڭ قاھارمان جاۋىنگەرلەرى ەدى. ال, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندەر قاتارىندا ءابىل ءنۇسىپباەۆتىڭ دا ەسىمى ءجيى اتالاتىن.
* * *
مىنە, «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 9 قازانداعى ءنومىرى. ءبىرىنشى بەتتىڭ وڭ جاقتاعى جوعارى بۇرىشىندا وپتيكالىق كوزدەۋ پريبورى بار ۆينتوۆكا ۇستاعان جاۋىنگەردىڭ سۋرەتى باسىلعان. ومىراۋىندا «قىزىل جۇلدىز» وردەنى, وڭىنەن ءوز-وزىنە دەگەن سەنىم مەن جىگەرى اڭعارىلادى. سۋرەتتىڭ ۇستىندە «ول 52 نەمىستىڭ كوزىن جويدى!» دەگەن تاقىرىپشا, ال استىنداعى ءماتىن:
«پانفيلوۆ ديۆيزياسى ءوزىن وشپەس داڭققا بولەدى. ونىڭ جاۋىنگەر-گۆاردياشىلارى – اتقىشتار مەن ارتيللەريستەر, مەرگەندەر مەن مينومەتچيكتەر فاشيستەرگە اياۋسىز سوققىلار بەرۋدە. وسى ديۆيزيانىڭ وردەندى مەرگەنى اعا سەرجانت ءابىل ءنۇسىپباەۆ 52 نەمىستىڭ كوزىن جويدى. ونىڭ 25 شاكىرتى دە ونداعان ءفاشيستى جايپاپ سالدى. ولار شەتىنەن وزدەرىنىڭ ۇيرەتۋشى ءتالىمگەرى سياقتى كوزدەگەنى ءمۇلت كەتپەس مەرگەندەر.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ۆ. گرەۆنەۆ».
بىشكەكتەگى (ول كەزدە فرۋنزە) پانفيلوۆشىلاردىڭ «جاۋىنگەرلىك داڭق» مۇراجايىندا ديۆيزيالىق «زا رودينۋ» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 20 قاراشاداعى ءنومىرىنىڭ فوتوكوشىرمەسى قويىلىپتى. وندا ءبىرىنشى بەتتە ءىرى ارىپتەرمەن:
«بوەۆوي سچەت, كتو پەرۆىي ۋبەت 100-گو نەمتسا!
11 سنايپەروۆ سترەبيلي 864 فريتسا.
1. نۋسيپباەۆ گۆ. ست. سەرجانت – 88 نەمتسا,
2. ەرجانوۆ ەفرەيتور – 85 نەمتسا»...
– دەپ ولتىرگەن جاۋىنىڭ سانىنا قاراي بارلىق ون ءبىر مەرگەننىڭ ءتىزىمى كەلتىرىلگەن.
ناق وسىندا ءابىلدىڭ 159 فاشيستى اتىپ ولتىرگەنىن ايعاقتايتىن مەرگەندىك كىتاپشاسى دا ساقتاۋلى تۇرسا, ۆينتوۆكاسى الماتىداعى ورتالىق مۇراجايعا قويىلعان ەكەن.
ديۆيزيانىڭ پولك كومسورگى, باتالون كوميسسارى, پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان جاۋىنگەر جازۋشى بالتابەك جەتپىسباەۆتىڭ ەستەلىكتەر كىتابىنان:
«الماتىداعى اتقىشتار كلۋبىندا وقىپ ۇيرەنگەن مەرگەندەر ءابىل نۇسىپباەۆ پەن تولەۋعالي ابدىبەكوۆ پانفيلوۆشىلار قاتارىندا ءجۇرىپ, ۇرىسقا قاتىستى. ءابىل ديۆيزياداعى مەرگەندەر توبىن باسقاردى. ونىڭ كومانداسىنداعى بەس مەرگەن 1943 جىلعى مايعا دەيىن جاۋدىڭ 678 سولداتى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن ءا.نۇسىپباەۆ ەكىنشى رەت «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ناگرادتالدى. ءبىزدىڭ پولكتە ول پارتيا قاتارىنا الىندى. قوڭىرقاي ءجۇزدى, كەڭ جاۋىرىندى ءابىل ءوزىنىڭ وجەتتىگىمەن, ەرلىگىمەن, اقىلدىعىمەن جانە نەدەن بولسا دا ساسپايتىن سابىرلىعىمەن باسقالارعا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ وتىردى...».
(ب.جەتپىسباەۆ,«جورىق جولدارى», 1968 ج. 157-ب.)
* * *
مەرگەننىڭ مايدانداس سەرىكتەرى بىزگە ەستە قالارلىقتاي تالاي اڭگىمە ايتقان ەدى. اسىرەسە, ءۇش مەرگەن – تولەۋعالي ابدىبەكوۆ, ءابىل نۇسىپباەۆ جانە مامادالى مادامينوۆ ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ەدى, دەسەدى. الماتىداعى اتقىشتار كلۋبىنان تانىس تولەۋعالي مەن ءابىل سوعىستا دا جۇپ جازباس دوس بولدى. ەكەۋى دە سۇڭعاق بويلى, اققۇبا ءوڭدى, ءبىر-بىرىنە ۇقساس ەكەن. ءبىر ءوزى 397 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان ت.ابدىبەكوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىمەن, اكەسى «حالىق جاۋى» بولعان دەگەن سەبەپتەن بە, بۇل جوعارى ناگرادا وعان بۇيىرماعان.
ءابىل نۇسىپباەۆ تا ءۇش جۇزگە تارتا نەمىستى جەر جاستاندىردى. بۇل ساندى قايدان الىپ وتىرمىز؟ حرونولوگيالىق رەتپەن قولداعى دەرەكتەردىڭ وزىنەن ءبىراز جايعا قانىعامىز. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 1942 جىلعى 9 قازانداعى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە ءابىلدىڭ 52 نەمىستىڭ كوزىن جويعانى جازىلسا, سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا جارىق كورگەن ديۆيزيالىق «زا رودينۋ» گازەتىندە بۇل سان 88-گە وسكەن, بىشكەكتەگى ءبىز كورگەن مەرگەندىك كىتاپشاسىندا 159 نەمىستى ولتىرگەنى تىركەلگەن. ەكىنشى گۆارديالىق اتقىشتار كورپۋسىنىڭ (پانفيلوۆ ديۆيزياسى وسى كورپۋستىڭ قۇرامىندا بولدى) «سوۆەتسكي گۆاردەەتس» گازەتىنىڭ ءفوتوتىلشىسى ي.نارتسيسسوۆتىڭ ۇلى جەڭىستىڭ 30 جىلدىعىنا وراي «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالاعان ەستەلىگىندە ءابىلدىڭ 252 جاۋ سولداتى مەن وفيتسەرىن جانە ءبىر سامولەتىن اتىپ تۇسىرگەنى تۋرالى ايتقانىن, سونداي-اق, پولك كومانديرى مەن باتالون كوميسسارىنىڭ 1943 جىلى جازدا اۋىلداعى كولحوز باستىعىنا جازعان حاتىنداعى ءابىلدىڭ 260 نەمىستى جەر جاستاندىرعانى تۋرالى مالىمەتتى ەسكە الايىق. ءابىل ودان سوڭ دا قازا تاپقانعا دەيىن بىرنەشە اي العى شەپتە سوعىستى عوي. ال, مەرگەندىك كىتاپشاداعى جازۋلاردى ولاردى سىرتتان باقىلاپ جاتاتىن ەرەكشە ءبولىمنىڭ ادامدارى تولتىراتىنىن ەسكەرسەك, بۇلار ويدان الىنا سالعان ساندار ەمەستىگىن كورەمىز.
– الدىمەن ءابىل وپات بولدى. ول كەزدە مەن جارالانىپ گوسپيتالدا جاتىر ەدىم, – دەگەن ەدى احمەتوۆ. – قايران مەرگەن ميناعا ۇرىنىپ وڭ قول, وڭ اياعىنان اۋىر جارالانىپتى. كومانديرىنىڭ ۆينتوۆكاسىن ابدىبەكوۆ قابىلداپ الادى. ال ابدىبەكوۆتىڭ قازاسىنا ءوزىم كۋا بولدىم. نەمىس مەرگەنى تەمىر دۋلىعاسىز ساتىندە ءدال كوزدەپ ماڭدايىنان تيگىزگەن. ۆينتوۆكا بۇدان سوڭ قاتارعا قوسىلعان وسموناليەۆكە تاپسىرىلادى. سوعىستان كەيىن الماتىداعى ورتالىق مۇراجايعا ساقتاۋعا قويىلعان تۆ-2916 ءنومىرلى سول قاسيەتتى قارۋدى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ارنايى بارىپ كوردىم.
وزىممەن تالاي جىل بىرگە قىزمەتتەس بولعان ارداگەر اعامىز, جاۋىنگەر-جۋرناليست جاپار كوپباەۆ ابىلمەن مايداندا, ءتىپتى, جاقىن ءجۇرىپتى. سودان دا مەرگەن تۋرالى ايتارى كوپ بولاتىن. پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ بۇرىنعى پولك كومسورگى, گۆارديا كاپيتانى جاپار كوپباەۆ كەيىننەن اتاقتى مەرگەن جەرلەسى تۋرالى گازەت بەتتەرىندە از جازعان جوق. «ءبىزدىڭ ەرلىك جولىمىز» اتتى ەستەلىكتەر كىتابىندا وعان تۇتاس ءبىر تاراۋ ارناعان. سونداي-اق سوعىس ءورتىنىڭ قالىڭ ورتاسىنان ورالعان جاۋىنگەر-جازۋشىلار بالتابەك جەتپىسباەۆتىڭ «جورىق جولدارى», قاسىم ءشارىپوۆتىڭ «قارۋلاستار», ي.پەگوستاەۆتىڭ «ۆو يميا جيزني», ن.پ.نيششۋكتىڭ «ۆەليكيە نە ۋميراەت», ت.ب. اۆتورلاردىڭ كىتاپتارىندا ءابىل ءنۇسىپباەۆتىڭ ەرلىكتەرى ەسكە الىناتىن بەتتەر از ەمەس.
* * *
قۇجاتتار, ەستەلىكتەر... بىراق, ولار ءالى دە تولىق جينالىپ بولعان جوق ءتارىزدى. انىقتاپ, ناقتىلاي تۇسەر جايلار دا بار. ولاي دەيتىنىم, مەرگەننىڭ تۋعان ءىنىسى باقتىباي اعانىڭ كوزى ءتىرىسىندە ايتقان مىنا ءبىر جايلار ۇدايى ويعا قالدىرادى: – 1943 جىلى جازدا ەلگە كەلگەنىندە اعام ەكى-ءۇش كۇندەي اۋىلدا بولىپ ەدى. سوندا اۋلادا اكەممەن اڭگىمەلەسىپ تۇرىپ: «مەنى لەنين وردەنىنە ۇسىندى, وسى بارعاننان, بۇيىرسا, الامىن عوي» – دەگەنىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىپ ەدىم. ال, الپىسىنشى جىلدارى قىرعىزستاندىق ءبىر گازەتتەن ءابىل كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانداردىڭ قاتارىندا بولدى دەگەن بىرەۋدىڭ ەستەلىگىن وقىعانىم بار. سول گازەتتى تالاي جىلدار سارى مايداي ساقتاپ ءجۇردىم. وزىمشە ءىز كەسىپ, سۇراۋ سالۋعا جاس كەزدە ورەم جەتپەدى. كەيىننەن اۋىلداس ءبىر ءجۋرناليستىڭ سوزىنە سەنىپ, اعامنىڭ تالاي حاتتارىن سۋرەتتەرىمەن قوسا سوعان بەرىپ جىبەرىپ, كەيىننەن بارىنەن تازا ايىرىلىپ قالعانىما ەندى ءىشىم ۋداي اشيدى, – دەگەن ەدى.
1943 جىلى جازدا ەلگە كەلىپ قايتقاننان كەيىن مايدانداعى ابىلدەن كوپ ۇزاماي «جارالىمىن, بىراق قورقىنىشتى ەمەس» جانە «موسكۆاعا گوسپيتالعا اۋىستىرىلدىم» دەگەن ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ەكى حاتى, ودان سوڭ كوپ ۇزاماي قازا تاپقانى تۋرالى «قارا قاعاز» كەلگەن. ول كەزدە تۋىستارىنىڭ ءابىلدىڭ قايدا جەرلەنگەنىن ىندەتە ىزدەستىرۋگە مۇمكىندىگى بولماعان. تەك, ارادا الپىس ەكى جىل وتكەندە, 2004 جىلى عانا.
التى اعايىندى ءا.نۇسىپباەۆتىڭ سول كەزدەرى كوزى ءتىرى باۋىرلارىنىڭ ءبىرى – قارىنداسى ورىندىق بولسا, ونىڭ قىزى ەلميرا مەن كۇيەۋ بالاسى لەسبەك كوپتەن ءماسكەۋدە قىزمەت ەتەتىن. سەكسەن ءتورتتەگى ەگدە جاسىنا قاراماستان قاريا سول جازدا نەمەرەلەرىنىڭ ءبىرىنىڭ باستاۋىمەن ماسكەۋگە جول تارتسىن. سوندا ءبىر ايداي بولعاندا قاراپ جاتپاي بالالارىنا ءابىل اعاسىنىڭ دەرەگىن ىزدەتەدى. «موسكۆاعا گوسپيتالعا اۋىسىپ كەلدىم» دەگەن حاتتىڭ ىزىمەن كەلگەن «قارالى قاعاز» وسىعان نەگىز ەدى. ماسكەۋدىڭ گوسپيتالدارىن, باۋىرلاستار بەيىتتەرىن ءتۇگەل اقتاپ شىعادى. اقىرى تابادى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ورتالىق مۇراجايىندا ساقتاۋلى سوعىستا قازا تاپقاندار مەن حابارسىز كەتكەندەردىڭ «ەستەلىك كىتابىنىڭ» 16-تومىنان. ونىڭ 242-بەتىندە:
«نۋسۋپباەۆ ابيل, رود. 1914 گ.رودستۆەننيكي كۋردايسكي ر/ن, دجامبۋلسكوي وبل., كازاحستان. ملادشي لەيتەنانت. 140 سپ سد. ۋمەر 14. 10. 1944 گ. ۆ ەگ «5007 كرەميروۆان» – دەپ جازىلعان دەرەك كەزدەسەدى. مىنە, وسى بويىنشا ىزدەستىرگەندە باتىردىڭ دەنەسى پرەوبراجەنسكوە زيراتىنىڭ ءبىرىنشى دونسكوي كرەماتوريىندە ورتەلىپ, باۋىرلاستار بەيىتىنە قويىلعانى ءمالىم بولادى.
تاعى ءبىر تىڭ دەرەككە نازار اۋدارايىق. ءا.نۇسىپباەۆ تۋرالى ءبىز بىلەتىننىڭ بارىندە ول اعا سەرجانت دەلىنەتىن. ال, ماسكەۋدەن الىنعان سوڭعى مالىمەتتەردە كىشى لەيتەنانت دەپ تۇر. بۇل قالاي؟ بالكىم, سوعىستىڭ الدىندا ميليتسيا مەكتەبىن انە-مىنە ءبىتىرمەكشى ول وفيتسەر شەنىن الىپ ءۇلگەرمەستەن سوعىسقا كەتىپ, شەنى كەيىننەن بەرىلگەن بولدى ما ەكەن؟
ءيا, اتاقتى مەرگەن تۋعان توپىراعىنا ورالمادى. بىراق, ونىڭ ەسىمى ەل ەسىندە. 1992 جىلى جەرلەستەرى تۋعان اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە جانە اۋىلدىڭ ءبىر كوشەسىنە باتىردىڭ ەسىمىن بەرگەن. مەكتەپتىڭ اۋلاسىنا ەسكەرتكىشى ورناتىلعان. مىنە, بۇلار «ەلدىڭ داڭقىن ەر شىعارادى, ەردىڭ داڭقىن ەلى شىعارادى» دەگەن حالىق ءسوزىنىڭ شىندىعىن كورسەتسە كەرەك-ءتى.
قۇرمانبەك ءالىمجان,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
جامبىل وبلىسى
سۋرەتتە: مەرگەندەر ءابىل نۇسىپباەۆ پەن مامادالى مادامينوۆ (سولدان وڭعا قاراي) كەزەكتى ۇرىسقا دايىندىق ساتىندە.